Një ishull, një gjuhë, një mision
Hidra — shkëmb i zhveshur që ngrihej nga Egjeu si një altar heroik — nuk ishte vetëm djepi i admiralëve dhe luftëtarëve të Revolucionit Grek të vitit 1821. Ishte edhe vatër e shqipfolësve, një komunitet arvanit që e ruante gjuhën e paraardhësve si trashëgimi të shenjtë. Në këtë mjedis dygjuhësh, mes detit dhe traditës, lindi në vitin 1821 Panajot Kupitori — Παναγιώτης Δ. Κουπιτώρης — intelektual që do t’i kushtonte jetën asaj që shumica e bashkëkohësve të tij e konsideronin projekt të pamundur: t’i jepte gjuhës shqipe dinjitetin e plotë akademik brenda shtetit të ri grek.
Vepra e tij kryesore, Albanikai Meletai — Studime Shqiptare: Traktat Historik dhe Filologjik mbi Gjuhën dhe Kombin Shqiptar — u botua në Athinë në vitin 1879, nga shtypshkronja Mellontos. Ishte fryti i dekadave studimi, polemikat e brendshme me shkollën historike greke dhe një dialog i dendur me eruditët evropianë të kohës. Sot ky libër qëndron si dëshmi e padiskutueshme se defensa e gjuhës shqipe nuk ka ardhur vetëm nga Shkodra apo Stambolli, por edhe — dhe me forcë të madhe intelektuale — nga zemra e Greqisë së shekullit të XIX.
Gjuha shqipe përpara Kupitorit — terr filologjik
Kupitori e hap veprën e tij me një konstatim të hidhur, por të sinqertë. Shkruan se gjuha e popullit shqiptar kishte mbetur deri vonë “e panjohur për filologjinë dhe për linguistikën” dhe se ishte skandal që një popull i lashtë, banues i Evropës qendrore, me faqe të ndritura në histori, kishte jetuar në errësirë të plotë sa i takonte prejardhjes dhe farefisnisë gjuhësore të tij me popujt e tjerë.
Ky konstatim nuk ishte retorikë boshe. Deri në mesin e shekullit të XIX, studiuesit evropianë — me përjashtim të rrallë — kishin lënë shqipen jashtë debatit serioz mbi familjen indoevropiane të gjuhëve. Ai thekson se ishte gazeta shkencore gjermane Allgemeine Monatsschrift që, në nëntor të vitit 1854, botoi një traktat të gjuhëtarit G. Stier, i cili për herë të parë me rigorozitet shkencor u përpoq t’i klasifikojë shqiptarët brenda familjes indogjermane të popujve. Stier analizoi emrat numërorë, foljen ndihmëse dhe mbaresave personale të foljes shqipe duke i krahasuar me sanskriten, greqishten, latinishten dhe gjuhët e tjera iatetike — dhe arriti në përfundimin se shqipja i takon familjes indoevropiane.
Por ky ishte vetëm fillimi. Kupitori vë re se edhe pas Stierit, pyetja themelore mbetej e hapur: A janë shqiptarët autoktonë apo migrantë? A është gjuha e tyre trashëgimi e drejtpërdrejtë e ilirishtes? Këto çështje nuk kishin vetëm karakter akademik — ato bartnin peshë politike, pasi përgjigjet e tyre do të ndiqnin ndarjen e territoreve dhe njohjen e të drejtave kombëtare në Ballkanin e shqetësuar pas Kongresit të Berlinit.
Filologjia si arm dhe si mbrojtje
Ajo që e bën Kupitorin të veçantë nuk është vetëm ajo çfarë thotë, por mënyra se si e thotë. Ai nuk shkruan si apologist, as si patriot i ndezur. Shkruan si shkencëtar i kujdesshëm, duke u mbështetur pandërprerë në burime primare: Strabo, Ptolemeu, Plutarku, Tukididi, Eskilit, Hesikiut. Çdo pohim mbështetet me shënime të bollshme, me krahasime leksikore, me analiza fonetike. Kjo metodologji i jep veprës një autoritet që shumë nga kundërshtarët e tij — përfshirë Fallmerajerin — nuk mund ta mohonin lehtë.
Vepra është e ndarë në tre krerë kryesorë:
Kreu i Parë trajton Doxasiai Katholou — pikëpamjet e përgjithshme mbi prejardhjen e shqiptarëve, duke i ndarë sipas epokave: burimet bizantine (Barletius, Chalcondyles), të vjetrat, dhe autorët modernë (Fallmerayer, Xylander, Hahn, Bopp). Kupitori i lexon të gjithë me zell kritik, duke ruajtur ato që i duken të drejta dhe duke rrëzuar me argumente ato që i duken të gabuara.
Kreu i Dytë, i kushtuar vetëm nga autori, është boshti filologjik i veprës. Aty Kupitori analizon natyrën e gjuhës shqipe, duke provuar farefisnërinë e saj me greqishten dhe latinishten, duke demonstruar se shqipja nuk është “barbare” apo e panjohur, por gjuhë e lashtë me strukturë të brendshme koherente, me fonetikë të pasur dhe morfologji të veçantë.
Kreu i Tretë — të cilin autori e quan kontributin e tij personal — është shtjellimi i Lutjes së Zotit (Ati Ynë) në katër versione të gjuhës shqipe: gegërisht, toskërisht, arbërisht të Italisë dhe arbërisht të Greqisë. Ky krahasim dialektologjik është ndër të parat e këtij lloji në literaturën shkencore dhe demonstron njësinë thelbësore të gjuhës shqipe pavarësisht fragmentimit gjeografik të folësve të saj.
Dialogu me Fallmerajerin dhe rrëzimi i tij
Figura kundër së cilës Kupitori ndërton argumentin e tij më të fortë është historiani bavarez Johann Philipp Fallmerayer — ai që kishte shpallur, me zhurmë të madhe, se grekët modernë nuk janë pasardhës biologjikë të greqishtes antike, pasi popullsia helene u zhduk dhe u zëvendësua nga sllavët dhe shqiptarët. Ky pohim, paradoksalisht, kishte dëmtuar njëkohësisht dhe grekët dhe shqiptarët.
Kupitori i ndërhyn Fallmerajerit nga dy anë. Nga njëra anë, ai pranon disa vëzhgime faktike të Fallmerajerit mbi praninë masive të shqiptarëve në Greqi — praninë e tyre në Atikë, Peloponez, ishuj. Nga ana tjetër, ai rrëzon me forcë tezën se shqipja është gjuhë “barbare” pa lidhje me antikitetin. Kupitori dëshmon — duke iu referuar edhe Bopp-it, edhe Xylander-it, edhe Hahn-it — se shqipja është gjuhë indoevropiane e lashtë, e afërt me greqishten dhe latinishten, dhe se shqiptarët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve dhe epirotasve të lashtë.
Ky argument ka pasoja të rëndësishme: nëse shqiptarët janë pasardhës të lashtë të Ballkanit, atëherë ata nuk janë “ndërhyrës” apo “pushtues” të tokave greke, por bashkëbanues të lashtë të të njëjtës hapësirë kulturore. Kjo ishte mbrojtja më e zgjuar që mund t’i bëhej komunitetit arvanit në Greqinë e shekullit të XIX.
Analiza leksikore: Argumenti i brendshëm
Një nga kontributet më origjinale të Kupitorit është analiza e leksikut shqip në raport me greqishten antike dhe latinishten. Ai vëren se numri i fjalëve latine në shqipe është dyfishi i fjalëve greke, ndërsa fjalët sllave — pavarësisht shekujve bashkëjetese — kanë hyrë vetëm në numër të vogël. Kjo strukturë leksikore, argumenton ai, i përket një gjuhe me rrënjë të lashta indoevropiane dhe jo një gjuhe formuese që ka absorbuar elementë të tjerë pa thelb të vet.
Ai shkon edhe më tej: analizon fjalën shqipe shtëpi dhe afërsitë e saj me termin grek, fjalën det dhe etimologjinë e saj ilire, termin lumë dhe paralelizmat me greqishten dhe latinishten, si dhe shumë fjalë të tjera bazë. Krahasimet e tij fonetike — edhe pse disa janë kundërshtuar nga gjuhësia moderne — tregojnë një njohje të habitshme të materialit dhe një metodologji që ishte, për kohën e saj, e nivelit të lartë.
Veçanërisht interesante është vërejtja e tij mbi Lutjen e Zotit si material krahasues dialektologjik. Duke shpalosur katër versionet shqipe (gegërishten, toskërishten, arbërishten e Italisë dhe arbërishten e Greqisë) pranë njëra-tjetrës, Kupitori dëshmon se, pavarësisht ndryshimeve fonetike dhe leksikore dialektore, baza gramatikore dhe leksiku thelbësor mbeten të njëjtë — argument i fuqishëm kundër atyre që dëshironin ta paraqitnin shqipen si mozaik kaotik dialektesh pa unitet.
Kupitori dhe tradita shkencore evropiane
Kupitori nuk punon i izoluar. Vepra e tij është dialog i vazhdueshëm me traditën shkencore evropiane të gjuhësisë historike-krahasuese. Ai citon dhe diskuton:
- Franz Bopp (Berlini, 1855), i cili kishte analizuar shqipen si gjuhë indoevropiane sui generis;
- Johann Georg von Hahn, konsullin austriak dhe autorë të Albanesische Studien (Jena, 1854), veprës më sistematike të kohës mbi shqipen;
- Xylander, autor i Die Sprache der Albanesen oder Schkipetaren (Frankfurt, 1835);
- Demetrio Camarda, linguistin italo-shqiptar, autor i Saggio di Grammatologia comparata sulla lingua Albanese (Livorno, 1864);
- Franz Maria da Lecce, misionarin, autor i gramatikës së parë shqipe të botuar në Romë (1716);
- Leibniz, i cili kishte bërë vërejtjet e para sistematike mbi farefisnërinë e shqipes me gjuhët e tjera indoevropiane;
- Angelo Masci dhe Malte-Brun, gjeografë dhe etnografë që kishin shkruar mbi shqiptarët.
Ky dialog i gjerë me traditën shkencore europiane e vendos Kupitorin jo si shkencëtar provincial, por si bashkëbisedues të barabartë me elitën akademike të kohës. Ai nuk lexon vetëm — ai kritikon, rrëzon, plotëson dhe zhvillon argumentet e të tjerëve me materiale të reja.
Dimensioni politik: Çështja e autoktonisë
Pas çdo debati filologjik fshihet një çështje politike. Kupitori e di këtë mirë. Debati mbi prejardhjen e shqiptarëve nuk ishte thjesht akademik — ishte çelësi për njohjen apo mohimin e të drejtave të komuniteteve arvanite brenda Greqisë dhe të popullsisë shqiptare në Ballkanin e sapo çliruar nga Perandoria Osmane.
Ai parashtron me qartësi tri pozicione kryesore të traditës shkencore:
Pozicioni i parë — shqiptarët si ilirë autoktonë — mbështetet nga Barletius, Chalcondyles dhe shumica e autorëve renaissance. Kupitori e mbështet këtë pozicion.
Pozicioni i dytë — shqiptarët si pasardhës të “kolonizatorëve nga Kaukazi” — mbështetet nga disa autorë, mes tyre edhe Fallmerayer në periudha të caktuara. Kupitori e rrëzon këtë me argumente gjuhësore dhe historike.
Pozicioni i tretë — shqiptarët si pasardhës të pellazgëve — gjen mbështetës të ndryshëm. Kupitori e trajton me simpati të kujdesshme, duke e parë si variacion të tezës ilire.
Konkluzionit final i Kupitorit është i qartë: shqiptarët janë banorë autoktonë të Ballkanit, trashëgimtarë të drejtpërdrejtë të lashtësishtit iliro-epirot, dhe gjuha e tyre është dëshmi e kësaj vazhdimësie. Ky përfundim, i mbrojtur me aparatin e gjuhësisë historike-krahasuese, ishte pohimi më i fuqishëm që mund t’i bëhej identitetit shqiptar në atë periudhë.
Rëndësia për lexuesin shqiptar sot
Vepra e Kupitorit ka disa dimensione që e bëjnë të veçantë për lexuesin shqiptar të shekullit XXI:
E para, ajo dëshmon se interesi akademik i botës arvanite për gjuhën shqipe është shumë i hershëm. Komunitetet arvanite nuk ishin vetëm “shqipfolës” pasivë — kishin intelektualë që e studionin, mbronin dhe lartësonin gjuhën e tyre brenda kuadrit shkencor evropian.
E dyta, vepra ofron dokumentim të çmuar mbi gjendjen e gjuhës shqipe (arbërishtes greke) në shekullin e XIX — fjalor, fonetikë, dialekte — material i paçmueshëm për gjuhësinë historike shqipe.
E treta, Kupitori përfaqëson një model intelektual: ai shkruan në greqisht, mendon me metodologji evropiane, por mbron me bindje të plotë trashëgiminë kulturore shqiptare. Ky dualitet nuk e dobëson — e forcon, sepse i jep argumentit të tij autoritet brenda vetë sistemit akademik që synonte të margjinalizonte shqipen.
E katërta, diskutimi i tij mbi autoktoninë shqiptare mbetet i rëndësishëm si dokument historik mbi mënyrën se si intelektualët e kohës e konceptonin identitetin kombëtar dhe lidhjen e tij me gjuhën.
Vlerësimet dhe kritikat
Kupitori nuk ishte i pagabueshëm. Disa nga etimologjitë e tij leksikore janë kundërshtuar nga gjuhësia moderne. Metoda krahasuese e kohës — para zhvillimit të plotë të fonologjisë historike — kishte kufizimet e saj dhe ndonjëherë çonte në paralele me afri të jashtme por jo të brendshme sistematike. Gjithashtu, trajtimi i tij mbi pellazgishten dhe lidhjen e saj me shqipen pasqyron kufizimet e njohurive të shekullit XIX — lidhja pellazgo-shqiptare mbetet sot hipotezë e paprovuar.
Por këto kufizime nuk e zvogëlojnë vlerën historike të veprës. Kupitori shkroi me mjetet e kohës së tij, dhe me ato mjete arriti rezultate mbresëlënëse. Ai i dha gjuhës shqipe — në kontekstin grek, ku ajo po margjinalizohej — një mbrojtje shkencore të merituar. Ky është kontributi i tij i madh dhe i pamohueshëm.
Zëri i harruar që flet sot
Panajot Kupitori vdiq në vitin 1881, dy vjet pas botimit të veprës së tij kryesore. Vdiq pa parë as krijimin e shtetit shqiptar të pavarur (1912), as njohjen ndërkombëtare të gjuhës shqipe si gjuhë e veçantë e rëndësishme. Por trashëgimia e tij gjuhësore — ai libri me 60 faqe te shtypura me shkronja greke në shtypshkronjën e Athinës — mbetet si dëshmi se mbrojtja e gjuhës shqipe ka njohur zëra dhe forma të ndryshme, herë nga Shkodra, herë nga Stambolli, herë nga Napoli — dhe herë nga Hidra.
Në epokën kur identitetet kombëtare janë sërish objekt i debatit dhe presionit, figura si Kupitori meritojnë të dalin nga harresa. Ai na kujton se gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi — është argument, është histori, është e drejta për të ekzistuar. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referencat Bibliografike
- Κουπιτώρης, Παναγιώτης Δ. Αλβανικαί Μελέται: Πραγματεία Ιστορική και Φιλολογική Περί της Γλώσσης και του Έθνους των Αλβανών. Εν Αθήναις: Εκ του Τυπογραφείου του Μέλλοντος, 1879.
Burime brenda veprës:
- Bopp, Franz. Ueber die Sprache der alten Preußen. Berlin, 1855. (Cituar si burim kryesor për farefisnërinë indoevropiane të shqipes.)
- Camarda, Demetrio. Saggio di Grammatologia comparata sulla lingua Albanese. Livorno, 1864.
- Fallmerayer, Johann Philipp. Das Albanesische Element in Griechenland. München: Abh. der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, 1857–1860. (Trajtim kritik në veprën e Kupitorit.)
- Hahn, Johann Georg von. Albanesische Studien. Jena: Friedrich Mauke, 1854. (Cituar si “Anas” — njëri nga burimet kryesore.)
- Leibniz, G.G. Opera Philologica. Genevae, 1768, Tom. VI. (Vërejtjet e para mbi farefisnërinë gjuhësore të shqipes.)
- Lecce, Franz Maria da. Osservazioni grammaticali nella lingua albanese. Roma, 1716.
- Malte-Brun. Géographie Universelle. Paris, 1808. (Mbi autoktoninë shqiptare.)
- Masci, Angelo. Essai sur l’origine, les moers et l’état actuel de la nation Albanaise. Napoli, 1807.
- Xylander, Joseph von. Die Sprache der Albanesen oder Schkipetaren. Frankfurt am Main, 1835.
- Stier, G. Mbi farefisnërinë e shqipes me gjuhët indoevropiane. Braunschweig: Allgemeine Monatsschrift, nëntor 1854, f. 860–872.
- Dozon, Auguste. Manuel de la langue chkipe ou albanaise. Paris, 1878.
