Kur kultura bëhet mburojë
Ka një paradoks të thellë në historinë e diasporës shqiptare të Mesjetës së vonë dhe të Epokës së Re: ata që u zhvendosën larg trojeve amtare shpesh e ruajtën identitetin e tyre me një ngulm dhe një hollësi shumë më të madhe se ata që mbetën. Arvanitasit — pasardhësit e shqiptarëve që u vendosën në Greqi nga shekulli XIII deri në shekullin XVII — dhe arbëreshët — komunitetet shqiptare të Italisë së Jugut dhe Siçilisë, të arritura kryesisht pas vdekjes së Gjergj Kastriotit Skënderbeut në 1468 — janë ndër shembujt më mbresëlënës në historinë europiane të konservimit kulturor nëpërmjet mërgimit.
Por çfarë do të thotë “konservim kulturor”? Nuk bëhet fjalë vetëm për ruajtjen e fjalëve të një gjuhe. Bëhet fjalë për një sistem të tërë jetese — mënyrën si ndërtohet shtëpia, si vishet nusja, si emërohet fëmija, si punësohet burrë dhe si organizohet vila apo fshati. Konservimi kulturor, siç e dëshmojnë arvanitasit dhe arbëreshët, është një akt i vazhduar i rezistencës, i vetëdijshëm ose i pavetëdijshëm, ndaj asimilimit.
Ka tre këndvështrime të ndërthurura, qe vlejne te shqyrtohen: gjuha si arkivë e gjallë, tradita si kodi i komunitetit, dhe zakoni familjar si institucioni bazë i transmetimit. Burimi kryesor etnografik është materiali i botuar në revistën Νέα Εστία (Athinë, 1 Shkurt 1933), një studim i hollësishëm për fshatrat Vilia të Kithaironit — zona gjeografike me densitet të lartë arvanitasësh — ku autorja Aggelikë Hatzimichaili ka dokumentuar me saktësi shkencore arkitekturën e shtëpisë, zakonet e veshjes dhe organizimin profesional të banorëve. Ky dokument, i shpërfillur gjerësisht nga studiuesit shqiptarë, ofron një dritare të rrallë nga brenda.
I: Gjuha si ark i gjallë — Arvanitishtja si dëshmi
1.1 Çfarë është arvanitishtja?
Arvanitishte ja — ose arbërishtja sipas emërtimit të brendshëm — është dialekti i gjuhës shqipe që arvanitasit e ruajtën për shekuj me radhë në Greqi. Ajo i përket degës toskë të shqipes, me disa archaizma që e dallojnë nga shqipja standarde moderne. Deri në mesin e shekullit XX, ajo flitej në qindra fshatra të Atikës, Beotisë, Argolidës, Korinthisë dhe ishujve të Egjeut si Hidra, Spetse dhe Psara.
Gjuha, megjithëse sot e rrezikuar seriozisht, ka ruajtur struktura fonetike dhe leksikore që studiuesit i gjejnë më afër shqipes mesjetare sesa shqipes standarde të kodifikuar në shekullin XX. Kjo nuk është rastësi: izolimi nga trungu kryesor ndonjëherë vepron si “ngrirje” gjuhësore, e cila ruan forma që trungu i gjallë i ka braktisur.
Materiali i Νέα Εστία është i çmuar pikërisht sepse dokumenton terminologjinë vendase të Vilias — një fshat në kufi me Megarën dhe Beotinë, ku arvanitasit kishin depërtuar thellë. Autorja shënon me kujdes emërtimet dygjuhëshe: fjalë si τζάκι (oxhak), βάτρα (vatër), σανίδωμα (dysheme dërrase), φούρνι (furrë buke) — terma që në kontekstin arvanitas kanë homologë direkt në shqipen: vatër, oxhak, furre, dysheme. Shtëpia nuk ishte thjesht ndërtesë — ishte leksik i gjallë.
1.2 Gjuha e shtëpisë: Arkitektura si fjalor
Studimi i Hatzimichailis përshkruan me detaje teknike shtëpinë tradicionale të Vilias: një ndërtesë me bazë 4.20 × 11.80 metër, me lartësi 3.30 metër në qendër, me çati të mbuluar me tjegulla dhe me mure të trasha guri. Brenda, hapësira ndahej në dy zona kryesore funksionale: κατοικήσιμος χώρος (zona e banimit familjar) dhe φούντι-σπίτι (furra-shtëpia), e njohur ndryshe si magazina-stallë e bashkangjitur.
Çdo element i kësaj shtëpie kishte emrin e vet, dhe shumica e atyre emrave kishin rrënjë të dygjuhëshme — greke dhe arvanite. Oxhaku (τζάκι / βάτρα) ishte qendra rituale e shtëpisë, jo vetëm funksionale. Materiali thotë se ishin dy lloje të ndryshme: βάτρα, vatëra e vjetër me zjarr të hapur, dhe καμινάδα, oxhaku i ngritur me kapak dhe tub — dallim ky që pasqyron dy periudha historike të ndërtimit dhe dy stile jetese.
Ky dallim terminologjik është domethënës. Βάτρα — fjalë me rrënjë latine (vatra) — ekziston në shqipen si vatër dhe ka mbetur e ngulitur si metaforë e shtëpisë dhe familjes (“vatër familjare”). Fakti që arvanitasit e ruajtën këtë fjalë ndërsa adoptuan edhe termin grek τζάκι tregon një proces stratifikimi gjuhësor: shtresa e vjetër, shqipe, mbeti aktive për koncepte me ngarkesë emocionale dhe kulturore.
1.3 Arbërishtja e Italisë: Gjuha si liturgji
Ndër arbëreshët e Italisë — komunitetet e shpërndarë në Kalabri, Bazilikatë, Kampani, Siçili — gjuha ka marrë edhe një dimension tjetër: atë kishtar. Kisha Greko-Katolike Bizantine, e adoptuar nga arbëreshët, ka ruajtur liturgjinë në gjuhën arbëreshe dhe greqishten e vjetër, duke i dhënë gjuhës një shenjtëri institucionalizuese. Arbërishtja nuk ishte vetëm gjuhë e shtëpisë — ishte gjuhë e lutjes dhe e ritit.
Poeti kombëtar i Italisë jugore, Jeronim De Rada (1814–1903), kishte shkruar kryeveprën e tij Milosao në gjuhën arbëreshe, duke i dhënë komunitetit jo vetëm letërsi, por vetëdije letrare. Kjo vetëdije — ky kuptim se gjuha meriton të shkruhet, të lexohet, të kultivohet — është baza e konservimit aktiv, jo thjesht pasiv.
II: Veshja dhe trupi si tekst kulturor
2.1 Kostumi si manifest identitar
Nuk ka dëshmi më të drejtpërdrejtë të ruajtjes kulturore se sa veshja. Materiali i Νέα Εστία i kushton faqe të tëra veshjes së grave dhe burrave të Vilias, duke e trajtuar atë si dokument etnografik. Autoritja vëren se kostumet e grave të Vilias «κρατάει πολλά ελληνικά στοιχεία τόσο στις ονομασίες όσο και στα σχήματα πολλών τμημάτων της Αττικής» (mbajnë shumë elemente greke në emërtim dhe formë), por menjëherë shton se lidhja me kostume të ngjashme nga Maqedonia, Sterëja Helladë dhe Peloponnezi tregon një substrat të përbashkët — i cili, pa thënë emrin, është substrat arvanitas/shqiptar.
Xhaketa (σιγκούνι), bluza me zbukurime (ποκάμισο / σουνούμε), fustanella mashkullore — të gjitha këto vishe kanë homologë të drejtpërdrejtë në veshjen tradicionale shqiptare. Fustanella, ajo veshje e bardhë e palosur që sot njihet si simbol kombëtar grek, ka rrënjë arbëreshe dhe arvanite: u adoptua nga luftëtarët shqiptarë të Epokës Osmane dhe u bë i kudogjendshëm në Greqinë e rilindjes.
Materiali vëren me saktësi se «μόνο οι τσοπάνηδες και οι γεροντότεροι φορούν την πουκαμίσα» — vetëm barinjtë dhe të moshuarit mbajnë veshjet e vjetra. Ky konstatim, i bërë në 1933, dokumenton pikën e kthesës: brezat e rinj po adoptojnë veshjen europiane, ndërsa brezi i vjetër dhe brezi i atyre me profesion tradicional (bari = ruajtësi i traditës) mbajnë të vjetrën. Ky model — tradita konservohet më fort tek profesionet tradicionale dhe brezi i vjetër — është universal mes diasporave.
2.2 Zbukurimet dhe kodi i brendshëm
Një detaj i veçantë i studimit janë zbukurimet e tekstilit — κοπανέλια (merleta), πλεξίδια (grila), μεταξωτά (mëndafsh). Autoritja vëren se këto zbukurime kishin kode të brendshme sociale: lloji i merletes tregonte statusin martesor, rajonin e origjinës, kategorinë sociale. Sot, ne do ta quanim këtë semiologji veshëse — sistemi i shenjave visuale me anë të të cilit komuniteti lexonte njëri-tjetrin.
Mes arvanitasve dhe arbëreshëve, ky kod ishte veçanërisht i rëndësishëm sepse, kur gjuha fillon të zbehej nën presionin e mjedisit, veshja vazhdonte të transmetonte mesazhe identitare. Një grua e moshuar që nuk fliste arvanisht me nipërit e saj mund të vishej sipas traditës dhe t’u komunikonte kështu përkatësinë. Kjo është ajo që antropologët e quajnë identitet i performuar: identiteti nuk është vetëm çfarë thua, por çfarë vesh, si sillet trupi yt, çfarë hahet në tavolinën tënde.
III: Shtëpia si Institucion — Organizimi familjar dhe profesional
3.1 Shtëpia si miniaturë shoqërie
Përshkrimi i hollësishëm i shtëpisë arvanite/arvanitase në materialin e Νέα Εστία nuk është thjesht arkitekturë — është anatomi e organizimit familjar. Shtëpia tradicionale e Vilias ishte monospito (shtëpi me dhomë të vetme), me oxhakun në qendër, me φούντι-σπίτι të bashkangjitur (hapësira e kafshëve dhe depozitave), dhe me ψαλίδια — trarët dyshe të çatisë — si elementë strukturorë karakteristikë.
Ky model arkitekturor — shtëpia unitare rreth oxhakut — pasqyron modelin familjar: familja e zgjeruar, bashkëjetesa e brezave, organizimi rreth vatres të përbashkët. Βάτρα nuk ishte vetëm oxhak — ishte pike referimi sociale. Rreth saj gruheshin drithërat natën, rreth saj flihej dimrit, rreth saj bëheshin vendimet.
Materiali tregon se furra e bukës (φούρνι-σπίτι) kishte gjithashtu funksion social: ishte vendi ku gratë mblidheshin gjatë ditës, ku informacioni qarkullonte, ku komuniteti riprodhohej kulturalisht. Çdo mëngjes, gratë e Vilias shkonin te burimet e ujit — tri burime kryesore — dhe pastaj ktheheshin te furrat. Ky ritëm ditor ishte edhe ritëm social.
3.2 Ndarja e punës si ruajtje e identitetit
Materiali etnografik i Νέα Εστία bën një dallim domethënës midis profesioneve të banorëve të Vilias: Μεγαρίτες (Megaritë) specializoheshin te bletaria dhe rretoja, ndërsa Βιλιώτες (Viliotët) ishin bujq, gurrëxhinj, qeparë dhe blegtorë. Kjo ndarje nuk ishte thjesht ekonomike — ishte edhe identitare. Profesi shënjonte origjinën.
Mes komuniteteve arvanite dhe arbëreshe, ndarja e punës ka luajtur rol të ngjashëm. Arbëreshët e Italisë kanë dominuar historikisht profesione si punimi i tokës, blegtoria dhe — veçanërisht në Siçili — puna e tokës feudale. Kjo specializim ekonomik i mbante komunitetet të bashkuara gjeografikisht dhe profesionalisht, duke penguar shpërndarjen dhe asimilimin. Komuniteti i punonte tokës të njëjtë, fliste të njëjtën gjuhë në punë, dhe celebronte të njëjtat festa.
3.3 Festa dhe ritet kalimtare: Ekzempli i Vilias
Materiali i Νέα Εστία i kushton vëmendje të veçantë festave dhe mbledhjes komunitare. Vërehet se në ditën e festës së Sotera (Shpëtimtarit), gratë mbajnin veshje të reja në shesh para Katedrales metropolitane. Kjo ngjarje — gra me veshje ceremoniale në hapësirë publike — ishte jo vetëm fetar, por edhe një ekspozitë identitare: komuniteti shfaqej para vetvetes.
Ky model — festa si vetë-prezantim kolektiv — është universal mes diasporave. Arbëreshët e Italisë kanë ruajtur festa të tilla ku komuniteti mblidhet, vishet me kostume tradicionale, këndon këngë arbëreshe dhe performon ritualin e identitetit para dy audiencave njëkohësisht: para vetes dhe para “të tjerëve”. Festa është kufiri i brendshëm i komunitetit.
IV: Konservimi si strategji e ndërgjegjshme
4.1 Nga pasivja tek aktivi: Kur ruajtja bëhet projekt
Ekziston një dallim i rëndësishëm midis konservimit pasiv dhe atij aktiv të identitetit. Konservimi pasiv ndodh kur komuniteti thjesht jeton si gjithmonë, pa e ndërgjegjësuar veten se çfarë po ruan. Konservimi aktiv ndodh kur komuniteti e kupton se po zhduket diçka dhe vendos të veprojë.
Arvanitasit dhe arbëreshët kanë kaluar nëpër të dyja fazat. Deri në shekullin XIX, ruajtja ishte kryesisht pasive — traditë si gjë e natyrshme. Por nga shekulli XIX, me valën e nacionalizmave europianë dhe me presionin e shteteve-kombe greke dhe italiane për integrim kulturor, filloi faza e konservimit aktiv: u botuan fjalorë, u shkruan poezi, u ngritën shoqata kulturore.
Sot, organizata si SEKA (Shoqata e Bashkimit Kulturor Arvanit) në Greqi dhe institute të ndryshme arbëreshe në Itali kanë ndërmarrë projekte dokumentimi, mësimi të gjuhës dhe festimesh publike. Kjo është konservimi si projekt kulturor-politik — i ndërgjegjshëm, i organizuar, i financuar.
4.2 Rreziku i “muzefikimit”
Por këtu shtrohet edhe një pyetje e vështirë akademike: kur kultura konservohet si projekt, a rrezikon ajo të bëhet muze? A mund të jetë gjuha e gjallë kur ajo mësohet vetëm në kurse javore të sponsorizuara nga bashkia? A mund të jetë kostumi autentik kur vishet vetëm dy herë në vit gjatë festave?
Antropologia kulturore ka debatuar gjatë mbi këtë çështje. Stuart Hall ka argumentuar se identiteti nuk është kurrë i ngrirë — ai është gjithmonë në proces, i ndërtuar dhe i rinegociuar vazhdimisht. Nga kjo perspektivë, arvanitisht ja dhe arbërishtja nuk janë thjesht gjuhë “të vjetra” që po mbahen gjallë artificialisht — ato janë gjuhë që po transformohen, po rimarrin kuptim të ri, po lidhen me korrente globale të ringjalljes identitare.
Diaspora shqiptare e re — shqiptarët që emigruan pas 1990 — krijon një shtresë të tretë interesante: ata sillen në kontakt me arbëreshët dhe arvanitasit dhe shpesh zhgënjehen nga fakti se gjuha e tyre nuk kuptohet lehtë. Por pikërisht ky mosidentifikim i plotë krijon dialog — arvanitasit dhe arbëreshët fillojnë të gjejnë rrënjët e tyre jo si nostalgjikë, por si bashkëbisedues me një familje gjuhësore të zgjeruar.
V: Çfarë mëson kultura arvanitase-arbëreshe sot?
5.1 Mësimi i parë: Gjuha mund të mbijetojë pa shtet
Arvanitasit nuk kanë pasur kurrë shtet-mbrojtës. Arbëreshët as. Dhe megjithatë gjuha ka mbijetuar pesë-gjashtë shekuj, vetëm me anë të transmetimit familjar, kishtar dhe komunitar. Ky fakt empirik kundërshton teorinë se gjuhët mbijetojnë vetëm kur mbrohen nga aparati shtetëror. Mbrojtja më e fuqishme është shtëpia — kjo βάτρα, kjo vatër rreth së cilës fëmijët dëgjojnë fjalët e gjyshes.
5.2 Mësimi i dytë: Tradita nuk është inerci — është inteligjencë
Shpesh tradita shihet si pengesë ndaj modernitetit. Por tradita arvanite dhe arbëreshe na tregon të kundërtën: ajo ishte sistemi inteligjent i mbijetesës. Veshja tradicionale kodifikonte statusin social. Arkitektura e shtëpisë organizonte marrëdhëniet ndërbrezore. Festa e komunitetit riprodhonte kohezionin social. Asnjë nga këto funksione nuk ishte i tepërt — të gjitha ishin të nevojshme.
5.3 Mësimi i tretë: Identiteti është shumështresor
Arvanitasit janë njëkohësisht shqiptarë dhe grekë — jo si kompromis, por si realitet kompleks. Arbëreshët janë njëkohësisht italianë, shqiptarë dhe bizantinë. Kjo shumështresësi nuk është kontradiktë — është pasuri. Shekulli XXI, me lëvizjet masive të popullsisë dhe me transnacionalizmin si normë, na kërkon pikërisht këtë inteligjencë identitare: aftësinë për të qenë shumëra gjëra njëkohësisht pa humbur veten.
Vatra që nuk shuhet
Materiali i Νέα Εστία nga 1933 përfundon me një vërejtje të thjeshtë etnografike: «Ο Κιθαιρώνας, με τ’ άφθονα νερά του και τις ξξ μπορούσε να τους προσφέρει ή γόνιμη γη, τόσο πλούσια σε φυτεία» — Kithaironi, me ujërat e tij të bollshme, mund t’u ofronte tokë pjellore. Banorët e Vilias — arvanitasit midis tyre — kishin zgjedhur të jetonin aty jo nga rastësia, por sepse vendi u ofronte kushte ekzistence.
Ky është, në thelb, edhe sekreti i konservimit kulturor arvanitas dhe arbëresh: ata zgjodhën — sa herë mundën — vendet ku mund të jetonin, jo vetëm ku mund të mbijetonin. Dhe në ato vende, ndërtuan shtëpitë e tyre, ndezën vatrat e tyre, transmetuan gjuhët e tyre.
Βάτρα — vatër — mbetet fjala qendrore. Jo metaforikisht, por konkretisht: zjarri i shtëpisë, rreth të cilit u grumullua familja, u gëzuan fëmijët, u bënë historitë. Ai zjarr nuk u shua. Ai ndez ende, madje edhe kur qymyri vjen nga Tirana dhe drutë nga pyjet e Kalabrisë.
Kultura shqiptare nuk u ruajt mes arvanitasve dhe arbëreshëve pavarësisht kushteve të vështira. U ruajt nëpërmjet tyre — sepse vështirësia krijoi nevojën, nevoja krijoi institucionet, dhe institucionet — shtëpia, gjuha, veshja, festa — bënë të mundur të nesërmen. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Reference:
Νέα Εστία*, Athinë, 1 Shkurt 1933 (Vëllimi VII, Nr. 147)
