Në vitin 2003, shtëpia botuese “Εκδόσεις Γ. Γέρου” në Athinë nxori në dritë një vepër që do të provokonte debat të ashpër në rrethet akademike dhe kulturore të Greqisë: “Στοιχεία Προϊστορίας σε Παναρχαία Αρβανίτικα Κείμενα” — ose siç njihet gjerësisht, “Η Προϊστορία των Αρβανιτών” e Nikos Stylosit. Ky libër, i cili pretendon të rindërtojë parahistorinë e Arbëreshëve duke u nisur nga analiza e teksteve arvanitike shumë të lashta, paraqet një rast studimor të jashtëzakonshëm: ku kufizohet kërkimi i ligjshëm shkencor dhe ku fillon spekulimi ideologjik?
Konteksti dhe autobiografia si metodë
Çfarë e bën veprën e Stylosit të veçantë — dhe njëkohësisht problematike — është mënyra se si autori e themelon autoritetin e tij intelektual mbi autobiografinë personale. Në parathënien e librit, ai shkruan se lindi në vitin 1946 në fshatin Ahdonia të prefekturës Preveza, nga prindër dygjuhësh, të cilët flisnin si greqisht ashtu edhe arvanitisht. Gjuha arvanitase, për Stylosin, nuk është thjesht objekt studimi — është gjuhë amtare, trashëgimi familjare, dëshmi e gjallë e lashtësisë.
Ky pozicionim autobiografik është, nga njëra anë, i fuqishëm: autori kërkon të afirmojë se ka qasje të drejtpërdrejtë ndaj materialit që studion, larg “etnocentrizmit” që sipas tij shtrembëron punën e shumë studiuesve. Nga ana tjetër, akademia moderne e ka trajtuar gjatë rrezikun e konfliktit midis anëtarësisë në komunitet dhe objektivitetit shkencor. Nuk mjafton të jesh folës i një gjuhe për të qenë autoritet mbi historinë e saj.
Megjithatë, botuesi Georgios K. Gerou, në fjalën e tij hyrëse, vlerëson punën e Stylosit pikërisht për këtë arsye: sepse ofron, sipas tij, një perspektivë të brendshme ndaj një gjuhe të papërdorur dhe gjysmë të harruar, duke e vendosur atë si urë midis lashtësisë dhe modernitetit.
Teza kryesore: Gjuha arvanitase si gjuhë para-Pelasgjike
Teza themelore e Stylosit është e guximshme dhe kontraverze: gjuha arvanitase nuk është dialekt i shqipes moderne, e ardhur nga Shqipëria në shekujt e mesjetës së vonë, siç pranon shumica e historiografisë — por është, përkundrazi, një gjuhë shumë e lashtë, e trashëguar nga Pelasgjët, banorët e parë të njohur të hapësirës helladike. Ky pretendim e vendos librin drejtpërdrejt në qendër të një debati që ka shekuj histori dhe ka pasoja politike të mëdha.
Stylos dhe botuesi i tij argumentojnë se gjuha arvanitase dëshmon vazhdimësi të paprerë me gjuhën e Pelasgjëve — popullsia para-greke e Greqisë, të cilën burimet antike e përmendin shpesh, por e lënë të papërcaktuar gjuhësisht. Si dëshmi, ata sjellin rregulla gramatikore të greqishtes antike: sipas të cilave gjuhësia greke e klasifikon me termin “dialekt” çfarë sot njihet si gjuhë e plotë, dhe anasjelltas. Kjo i lejon autorit të sugjerojë se shqipja arvanitase dhe dialektet jonike e dorike janë shprehje të së njëjtës traditë gjuhësore para-greke.
Argument tjetër i rëndësishëm që ngre Stylos lidhet me leksikun. Ai pohon se shumica e fjalëve të arvanitishtes janë ionike, dhe se fjalët që supozohet të jenë turqishte në greqishten e re dhe arvaniten — nuk janë turqishte, por fjalë të “koinës” së vjetër greke. Kjo është një tezë gjuhësore shumë serioze, nëse do të mbështetej me metodologji të qëndrueshme krahasuese — por libri, siç do të shohim, e lë të paplotësuar.
Momenti kyç: Mumja e zagrebit
Pikërisht kur libri rrezikon të mbetet një mori argumentesh abstrakte, ai gjen qendrën e tij narative dhe evidentuese: Mumja e Muzeut Kombëtar të Zagrebit.
Stylos tregon se si kjo mumje — e njohur si “Agramer Mumia” ose “Mumia e Zagrebit” — iu dhurua muzeut kroat në korrik 1862 nga trashëgimtarët e kroatit Michael de Baric, ish-drejtor i arkivit të kancelarisë mbretërore hungareze. Sipas interpretimit dominant perëndimor, bandazhet e linit të kësaj mumie mbajnë tekstin më të gjatë të ruajtur në gjuhën etruske. Autori Nikos Stylos, megjithatë, argumenton se ky tekst nuk është etrurishte — por arvanitisht.
Kjo pikë e kthesës në libër është e dokumentuar me kujdes relativ. Stylos na tregon historikun e zbulimit: si profesori Heinrich Karl Brugsch, kur u largua kapaku prej bronzi i kafshit të mumies, pa shkrimin e fshehur brenda; si teksti iu dërgua Universitetit të Vjenës në 1891, ku specialistët e identifikuan si etrurishte; si pastaj analizat me karbon-14 e datuan lirin e pëlhurës disa shekuj përpara epokës kur supozohej të ishte shkruar teksti etrurishte.
Ai shkon edhe më larg: duke iu referuar Plutarkut dhe teksteve antike mbi varrin e Alkmenës (nëna e Heraklit), Stylos argumenton se mumja është pikërisht trupi i balsamosur i Alkmenës, dhe se teksti i shkruar në lirin e saj është regjistrim gjenealogjik i familjes së Kronosit — pra dokumenti më i vjetër i njohur i parahistorisë njerëzore, shkruar në arvanitisht.
Alfabeti i tekstit, siç e paraqet Stylos, ka 46 simbole dhe shkruhet nga e djathta në të majtë — model ky i njohur në shumë sisteme shkrimi antike. Autori e ka rindërtuar alfabetin me kujdes, duke i shoqëruar çdo simbol me vlerën fonetike arvanitase përkatëse. Pastaj procedon me transliterimin dhe përkthimin e 12 faqeve të mbijetuara të tekstit.
Metoda dhe kufizimet e saj
Këtu qëndron dallimi vendimtar midis studimit serioz dhe hipotezës ambicioze pa mbështetje metodologjike të mjaftueshme.
Çfarë bën Stylos konkretisht: merr tekstin e mumies së Zagrebit, e kthen “në pasqyrë” (meqë shkrimi fillon nga e djathta), e ndan në fjalë sipas ndarjeve ekzistuese, dhe pastaj, duke u nisur nga njohja e tij e arvanitishtes, kërkon korrespondencë të tingujve me fjalorin arvanitishtes. Rezultati, sipas tij, janë gjenealogjitë e Kronosit, me referenca ndaj Poseidonit, Dionisit, Apollonit, Minosit, Tyrrhenosit dhe shumë personazheve të tjerë mitikë — të cilët ai i trajton si figura historike reale.
Metoda ngre shumë pyetje:
Pyetja e parë ka të bëjë me verifikimin e pavarur. Stylos nuk e ka nënshtruar transliterimin e tij ndaj shqyrtimit të ndonjë lingüisti specialist të akredituar — as të etrurishtes, as të gjuhësisë historike indo-europiane. Interpretimi mbetet kryesisht i vetë-referencial.
Pyetja e dytë lidhet me selektivitetin e evidencave. Teksti i mumies së Zagrebit është studiuar hollësisht nga etruskologë si Massimo Pallottino dhe Larissa Bonfante; konsensusi akademik e identifikon si libër ritesh etruskishte (Liber linteus Zagrabiensis). Stylos e rrëzon këtë konsensus, por pa ofruar kontrargumente metodologjike — duke u mbështetur kryesisht në autoritetin autobiografik.
Pyetja e tretë ka të bëjë me rrezikun e pareidolisë gjuhësore: fenomenin njohur mirë ku gjuha jonë native na bën të “dëgjojmë” strukturat e njohura edhe ku ato mund të mos jenë. Pa një metodologji të qëndrueshme krahasuese dhe pa analizë statistikore të mundësive, çdo gjuhë mund të “lexohet” në çdo tekst të panjohur.
Dimensioni ideologjik: Çështja e identitetit arvanit
Ajo që e bën librin e Stylosit të rëndësishëm përtej meritave të tij shkencore është konteksti ideologjik në të cilin ai shkruhet dhe lexohet.
Arbëreshët e Greqisë kanë jetuar shekuj nën presion asimilimi — kulturor, gjuhësor, identitar. Gjuha e tyre shqipe, është sot e rrezikuar rëndë. Në këtë kontekst, çdo pretendim mbi lashtësinë e kësaj gjuhe ka funksion jo vetëm akademik, por edhe afirmues të identitetit kolektiv.
Botuesi Gerou e shpreh këtë qartë: Arvanitasit duhet të jenë krenarë sepse, pavarësisht persekutimeve dhe asimilimit, arritën të ruajnë gjuhën e tyre dhe dokumentet e parahistorisë njerëzore. Kjo retorikë ka vlerë emocionale dhe politike — por rrezikon të ngatërrojë funksionin e historishkrimit me funksionin e ndërtimit të mitit komunitar.
Stylos vetë e di këtë tension. Ai citon opinionin e profesorit të Universitetit të Selanikut M. Triantafyllidis, i cili u thoshte studentëve se, nëse duan të mësojnë greqishten antike, të mësojnë fillimisht arvanitishten — sepse e konsideronte atë gjuhë trashëgimtare të drejtpërdrejtë të greqishtes antike. Ai citon edhe Iakovos Thomopoulos, i cili argumentonte të njëjtën gjë në veprën e tij voluminoze.
Por fakti që disa akademikë mbajnë qëndrime heterodokse nuk është dëshmi e tezës — është vetëm dëshmi se debati është i gjallë.
Çfarë ofron libri vërtet
Pavarësisht kufizimeve metodologjike, libri i Stylosit ofron disa kontribute të vërteta:
E para, ai sjell në vëmendje të lexuesit grek korpusin e plotë të mumies së Zagrebit dhe historinë komplekse të interpretimit të saj — duke i dhënë lexuesit shanse të gjykojë vetë.
E dyta, fjalori i shtuar në fund të librit, i cili rendit fjalë arvanitase që nuk ekzistojnë më në shqipen standarde ose arvanitishten e sotme, por gjenden në burime osmane dhe homerike — është një kontribut leksikografik i mundshëm, nëse verifikohet shkencërisht.
E treta, ripublikimi i tekstit të mumies në dy alfabet e bën materialin të aksesueshëm për studiues nga tradita të ndryshme, gjë e cila ka vlerë dokumentuese.
E katërta, analiza e gjenealogjive mitike si dokumente historike — megjithëse metodologjikisht problematike — hap një diskutim të vlefshëm mbi mënyrën se si miti euhemeristik (pra, miti si histori e koduar) mund të lexohet. Stylos ndjek traditën e Evhemerit të Messinës, Manethonit dhe Diodorit të Sicilit — autorë antikë të cilët gjithashtu trajtuan mitologjinë si histori reale e personazheve të koduar nën emra teofane. Kjo qasje ka tradita të ndershme, por nuk mund të zëvendësojë arkeologjinë dhe linguistikën.
Çështja e recepcioni dhe e debatit publik
Libri i Stylosit është pritur me heshtje nga akademia greke kryesore — gjë e cila vetë është simptomatike. Nuk ka pasur debate serioze mbi tezat e tij në revista akademike; nuk ka pasur refuzim me argument të hollësishëm. Kjo indiferencë selektive shpesh e lë hapësirën publike pa udhëzim — duke i lënë lexuesit të zakonshëm të lundrojnë vetëm midis pretendimeve amatore dhe heshtjes institucionale.
Kjo heshtje nuk i bën mirë askujt. Arbëreshët meritojnë debate serioze, të dokumentuara dhe me respekt, mbi historinë e tyre gjuhësore. Tezat e Stylosit — edhe kur janë të paprovuara — ngrenë pyetje të ligjshme: Kur dhe si u shfaq arvanitja si gjuhë e veçantë? Cili është raporti i saj me shqipen toske? A ekzistojnë dokumente pre-mesjetare në këtë gjuhë? Çfarë lidhje ka me dialektet greke antike?
Këto pyetje meritojnë studiues me metodologji moderne — gjuhësi historike krahasuese, analizë korpusale, arkeologji gjuhësore — jo vetëm entuziazëm autodidakt.
“Parahistoria e Arbëreshëve” e Nikos Stylosit është një vepër e papërsosur, shpesh metodologjikisht e diskutueshme, por jo e parëndësishme. Ajo shpreh një nevojë të thellë kulturore — nevojën e një komuniteti të vogël, të rrezikuar, për të gjetur rrënjët e veta në thellësinë e kohës — dhe e shpreh me pasion të sinqertë.
Por pasioni nuk është metodë. Guximi intelektual nuk zëvendëson verifikimin e pavarur. Dhe lashtësia, edhe kur është e vërtetë, kërkon dëshmi — jo vetëm bindje.
Arbëreshët dhe shqipja e tyre arvanitase kanë histori të pasur dhe të komplikuar, e cila pret ende punën e hollë dhe rigoroze shkencore. Kjo histori është aq interesante dhe aq e rëndësishme sa nuk ka nevojë të zbukurohet me hipoteza të paprovuara mbi mumjet egjiptiane dhe gjenealogjitë e Kronosit.
Vepra e Stylosit shërben si kujtues i asaj çfarë ndodh kur institucionet akademike dështojnë të angazhohen me komunitetet minoritare: lënë hapësirën bosh, dhe hapësira bosh mbushet nga entuziazmi pa metodë. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referencat;
- Stylos, Nikos. Στοιχεία Προϊστορίας σε Παναρχαία Αρβανίτικα Κείμενα / Η Προϊστορία των Αρβανιτών. Athinë: Εκδόσεις Γ. Γέρου, Ιστορικά αρ. 2, 2003.
Burime antike të cituara nga Stylos:
- Plutarku. Περί Ίσιδος και Οσίριδος [Mbi Isin dhe Ozirisin], §§ 23, 42.
- Plutarku. Περί Σωκράτους Δαιμονίου [Mbi demonin e Sokratit], §5.
- Diodori i Sicilit. Βιβλιοθήκη Ιστορική [Biblioteka Historike], ΣΤ΄. 1. 3.
- Grammatiki Graeci [Grammatica Graeci], fq. 302–303 (cituar nga Stylos për klasifikimin e dialekteve).
