Në historinë e kombeve, ashtu si në historinë e individëve, e vërteta rrallëherë paraqitet menjëherë para syve. Ajo qëndron e mbuluar nga paragjykimet, interesat dhe përsëritja e verbër e mendimeve të trashëguara. Vetëm herë pas here shfaqet një mendje e aftë të depërtojë përtej mjegullës së opinionit dhe të kërkojë faktin aty ku të tjerët shohin vetëm hamendësime. Për gjuhën shqipe, një nga këto mendje ishte Gustav Meyer. Në një kohë kur origjina dhe vendi i shqipes në familjen e gjuhëve evropiane mbeteshin objekt spekulimesh dhe gjykimesh të paprovuara, ai iu afrua çështjes me armën e vetme që i mbijeton kohës: metodën shkencore. Kështu, shqipja pushoi së qeni një kuriozitet periferik dhe u shndërrua në një objekt legjitim të kërkimit gjuhësor indoevropian.
Një jetë e kushtuar gjuhësisë
I lindur në Silezinë e Epërme, atëherë pjesë e Prusisë e sot territor polak, Meyer u formua në filologjinë klasike, gjermanishten, greqishten moderne dhe sanskritishten. Karriera e tij akademike e çoi në katedrat e sanskritishtes dhe gjuhësisë krahasimtare në Universitetin e Pragës (1876) dhe më pas në Universitetin e Gracit (1877), institucion ku ai do të lidhë emrin e tij përgjithmonë dhe ku ruhet edhe sot trashëgimia e tij dorëshkrimore.
Bashkëkohësit e përshkruanin si një figurë me karakter të fortë — prusian “krenar, madje eksentrik”, por njëkohësisht “linguist i shkëlqyer dhe i shumanshëm”, me një entuziazëm të jashtëzakonshëm për punën shkencore. Fati nuk ishte i butë me të: në vitin 1897, në moshën vetëm 47-vjeçare, një sëmundje e rëndë e trurit e detyroi të lëre katedrën dhe veprimtarinë shkencore. Vdiq tre vjet më pas, në 1900, në një spital pranë Gracit.
Takimi me shqipen — një rastësi që ndryshoi gjithçka
Ajo që e bën historinë e Meyer-it veçanërisht tërheqëse është mënyra si nisi interesimi i tij për shqipen. Vetë studiuesi e ka treguar këtë në autobiografinë e tij të vitit 1891: pas përfundimit të gramatikës së greqishtes, iu kthye një interesi të hershëm, mjaft të paqartë, për shqipen — interes i nxitur fillimisht nga një vizitë te komunitetet shqiptare gjatë një udhëtimi në Siçili, në vjeshtën e vitit 1880.
Ai vetë e përshkroi gjendjen e fushës në atë kohë si pothuajse bosh: përveç identifikimit nga Miklosich i disa fjalëve të huazuara sllave dhe latino-romane, asgjë nuk ishte bërë për një kuptim shkencor të gjuhës — madje nuk ishte e qartë nëse shqipja ishte fare gjuhë indoevropiane. Ishte pikërisht ky “vakum” shkencor që Meyer vendosi ta mbushë.
Në vitet që pasuan, ai ndërmori udhëtime kërkimore në Turqi, Greqi dhe Itali, duke mbledhur material gramatikor dhe leksikor nga variante të ndryshme të folura të shqipes. Rezultati: ai demonstroi përfundimisht natyrën indoevropiane të shqipes, përcaktoi vendin e saj më të saktë brenda kësaj familjeje gjuhësore, dhe trajtoi në mënyrë sistematike fonetikën, lakimin dhe fjalëformimin — duke dalluar qartë elementët e huaj nga ato autoktone në leksik.
Tre vepra që ndërtuan një shkencë
Kontributi i Meyer-it për albanologjinë u përmblodh kryesisht në tre drejtime madhore:
Së pari, gjashtë vëllimet e Albanesische Studien (Studime Shqiptare, 1883–1897), një korpus i gjerë kërkimor që u shtri përgjatë katërmbëdhjetë vjetëve.
Së dyti, Albanesische Grammatik — Gramatika e Përmbledhur e Gjuhës Shqipe me Tekste Leximi dhe Fjalor (1888), vepra që përbën boshtin e studimit të Dibrës dhe që do ta trajtojmë në hollësi më poshtë.
Së treti, dhe ndoshta më e njohura, Fjalori Etimologjik i Gjuhës Shqipe (1891) — fjalori i parë i këtij lloji për shqipen. Në të, Meyer analizoi origjinën e mbi 5000 fjalëve shqipe, duke identifikuar vetëm 400 prej tyre si me origjinë të drejtpërdrejtë indoevropiane, ndërsa pjesa tjetër ishin huazime nga burime të ndryshme. Kjo vepër i solli atë vit Çmimin Volney, një nga njohjet më prestigjioze të kohës për studimet gjuhësore.
Vlen të theksohet se Meyer mbante edhe një tezë që sot konsiderohet e gabuar — atë se shqipja ishte një gjuhë “gjysmë-romane” për shkak të ndikimit të madh latin. Kjo hipotezë u hodh poshtë nga gjuhësia e mëvonshme, por, siç vërejnë studiuesit, kjo nuk e zbeh aspak vlerën e përgjithshme të kontributit të tij etimologjik dhe linguistik.
Gramatika e 1888-s: tre pjesë, një synim
Vetë Meyer e shpjegoi motivimin për të shkruar gramatikën e tij të shkurtuar me një sinqeritet të çuditshëm për kohën: ai ishte i pakënaqur me paraqitjet e mëparshme — të cilësuara “inadekuate” — të gjuhës shqipe, dhe donte t’u jepte atyre që kërkonin të mësonin shqipen një mjet “më të besueshëm dhe më të dobishëm”.
Vepra u ndërtua në tre pjesë me logjikë pedagogjike të qartë:
Pjesa e parë përmban një gramatikë të përmbledhur, me një pasqyrë sistematike të tipareve morfologjike dhe sintaksore të shqipes. Pjesa e dytë sjell tekste leximi që pasqyrojnë format kryesore dialektore — përralla popullore dhe pjesë nga Ungjilli. Pjesa e tretë është një fjalorth shoqërues që lidhet drejtpërdrejt me tekstet e leximit, duke i mundësuar nxënësit ta vendosin njohurinë gramatikore në kontekst praktik.
Kjo strukturë tregon diçka të rëndësishme: Meyer nuk e shihte veten thjesht si teoricien, por si dikush që donte të ndërtonte një urë midis gjuhësisë përshkruese dhe studimit të zbatuar të gjuhës.
Brenda laboratorit gjuhësor të Meyer-it
Pjesa gramatikore e veprës mbulon të gjitha kategoritë kryesore të fjalëve — emra, përemra, mbiemra, numërorë, parafjalë, lidhëza — por theksi më i madh bie te folja, sistem që Meyer e quante një nga më komplekset në mbarë familjen indoevropiane.
Ajo që e dallon metodën e tij është ndërthurja e vazhdueshme e gramatikës me fonetikën historike dhe krahasimet etimologjike. Vetë ai shpjegonte se këto krahasime, edhe pse të kufizuara në numër, shërbenin për “ta sjellë më afër atë çka është e panjohur”.
Tre shembuj nga vepra origjinale e ilustrojnë mirë këtë qasje:
Folja “viń/vij” — Meyer trajton këtë folje si huazim nga latinishtja venio, duke shpjeguar zhvendosjen fonetike nga -ie- në -i- para bashkëtingëllores së dyfishuar, dhe duke krahasuar format vetore (vien=venis, venit; vime, vini, vińɛnɛ=veniunt), me aoristin që ndërron rrënjën në “erδa”. Një analizë e plotë në një paragraf të vetëm — fonetikë, morfologji dhe etimologji të bashkuara.
Bashkëtingëlloret hundore — Meyer analizoi se si -n- fundore, pas zanoreve të gjata të theksuara, humbet në shqipe: mulī’n (nga latinishtja molīn[um]) bëhet mulī (“mulli”); ftōn- (nga c(o)tōn(eum)) bëhet ftua (“ftua”). Modele të tilla fonetike ndihmojnë për të kuptuar si u përshtatën huazimet latine në sistemin tingullor shqip.
Përemrat e shkurtër vetorë — për rasat dhanore e kallëzore, Meyer dokumentoi formën e patheksuar që vendoset para foljes pavarësisht praninë e kundrinorit (p.sh. “mɛ ϑa mua”, “tɛ ϑa tǖj”, “e r̄ahu atέ”), duke kapur kështu një rregull sintaksor themelor të shqipes që mbetet i vlefshëm edhe sot.
Pasuria dialektore — një hartë gjuhësore e shqipes së shekullit XIX
Ndoshta vlera më e madhe praktike e gramatikës së Meyer-it për studiuesit e sotëm qëndron në dokumentimin e saj dialektor. Ndonëse fokusi kryesor bie te toskërishtja e veriut (e folura nga Elbasani deri në Frashërin e jugut), Meyer përfshiu sistematikisht edhe forma gegërishteje, si dhe shembuj — edhe pse më të rrallë — nga arbërishtja e Italisë dhe Greqisë.
Krahasimet e tij janë befasuese për nga sistematika:
Në fushën e bashkëtingëlloreve hundore, ai vërejti se -n- ndërzanore në gegërishte (si në “émɛna”) kalon në -r- në toskërishte (“émɛra”) — një nga ndryshimet fonetike më karakteristike midis dy dialekteve kryesore.
Sa i përket lakimit të emrave, gegërishtja ruan -n- para mbaresave zanore (“pęni”), ndërsa toskërishtja e shndërron në -r- (“pēri”).
Edhe fjalët e huazuara nga turqishtja u përfshinë në këtë qasje krahasimtare: “valija/Alija” në gegërishte përballë “valiu/Aliu” në toskërishte.
Te përemrat vetorë, sistemi gegë “mue, mū” dhe “até, atüne” qëndron përballë toskut “mua” dhe “atέ, atüre” — dëshmi e larmisë morfologjike që ekzistonte (dhe pjesërisht ekziston) brenda vetë shqipes.
Po kaq interesant është trajtimi i foljes — gegërishtja “ϑue, jena kena ϑona” përballë toskërishtes “ϑua, jemi kemi ϑomi” — apo i pjesores së kryer, ku format gege “ḱen, ngran, ϑan, dašt” gjejnë përgjegjëset e tyre toske “ḱɛnɛ, ngrɛnɛ, ϑɛnɛ, dášurԑ”.
Forma të paskajshme si “tue” (gegë) kundrejt “duke/tuke” (toskë), si dhe parafjalët — “nԑ/nԑr/mԑ” në gegërishte kundrejt “ndԑ/ndԑr/mbԑ” në toskërishte — plotësojnë këtë pasqyrë krahasimtare që, në thelb, është një hartë e parë shkencore e variacionit dialektor shqip.
Më thellë se Gheg-Tosk: nëndialektet dhe variantet lokale
Meyer nuk u kënaq me dikotominë e thjeshtë gegë-toskë. Ai zbriti në nivel edhe më të hollë, duke dokumentuar variante lokale specifike.
Një shembull domethënës është trajtimi i diftongut /ie/: në disa dialekte gege jugore — si ato të Elbasanit, Kavajës, Durrësit, Tiranës dhe Krujës — /ie/ reduktohet në /ī/ (p.sh. “mbiéł” bëhet “mbíeł” ose “mbīł” për “të mbjellë”; “ḱiéł” bëhet “ḱíeł” ose “ḱīł” për “qiell”), ndërsa në toskërishte ruhet konsekuent si /ié/.
Numërorët gjithashtu treguan larmi të habitshme: forma gege “ńi/ńa” përballë “ńinɛ” të Kavajës dhe Durrësit, ose “düzét” i toskërishtes përballë “katrɛδietɛ” të Shkodrës. Edhe foljes “jam” Meyer i kushtoi vëmendje në nivel nën-dialektor — koha e shkuar “iš, ište” e toskërishtes krahasohet me “ištej” të Përmetit.
Veçanërisht e çmuar është seksioni që krahason shkodranishten me toskërishten përmes fjalorit në fund të librit — fjalë si “dal’un” (pjesorja e “dal'”), “ϑam” (=ϑom), “nnei” (=ndeńa) ose “šnoš” (=šԑndóš) tregojnë se Meyer i kushtoi vëmendje edhe varieteteve urbane si ai i Shkodrës, ndonjëherë edhe pa gjetur përkthim të drejtpërdrejtë në toskërishte për disa fjalë (si “massí” dhe “üzmetšár”), duke pranuar hapur kufijtë e njohurive të tij.
Edhe lakimi i emrave me mbaresë të patheksuar -o tregon larmi gjeografike: “Marko–Márkoja” i toskërishtes përballë “Márkua” të Gjirokastrës, ose “vito–vítoja” përballë “vítua” gjirokastrite. Ndërsa te përemrat vetorë, “unɛ/tǖ” i toskërishtes standarde gjen variante si “una” e Elbasanit dhe “tünɛ” e një tjetër të folmeje toske.
Folklori si burim shkencor
Një dimension tjetër që e bën Meyer-in figurë të veçantë është bashkimi i interesit gjuhësor me atë folklorik. Pjesa e dytë e gramatikës përmban tre përralla popullore dhe këngë dasme nga Korça — material i mbledhur falë kontakteve të Meyer-it me folkloristin e njohur Thimi Mitko. Kjo nuk është një shtojcë e rastësishme: Meyer vetë e pranonte se interesimi i tij për letërsinë popullore shqiptare e kishte frymëzuar drejt kërkimeve krahasimtare në historinë letrare të përrallave dhe këngëve popullore.
Përfshirja e pjesëve nga Ungjilli — në toskërishte, gegërishte dhe varietetet arbëreshe të Italisë dhe Greqisë — e zgjeroi më tej bazën tekstuale të veprës, duke i dhënë lexuesit material autentik në variante të ndryshme të gjuhës.
Fjalorthi në fund të librit ndjek të njëjtën filozofi rigoroze: Meyer përfshinte shpjegim etimologjik vetëm kur ishte i sigurt për origjinën e fjalës, qoftë për fjalë të trashëguara, qoftë për huazime — duke shpjeguar se nuk donte të përmendte fjalë që do të kërkonin shpjegime më të gjera. Shembuj si “bukɛ” (nga latinishtja bucca, “gojë”) tregojnë se sa thellë shkonte kërkimi i tij etimologjik, edhe në një vepër të menduar fillimisht si “e shkurtuar”.
Një dimension i pazakontë: aktivizmi për shqiptarët
Ç’mund të mos dihet zakonisht për Meyer-in është se vëmendja e tij nuk u kufizua te dorëshkrimet dhe fjalorët. Ai ishte i ndjeshëm ndaj kushteve sociopolitike të komuniteteve shqipfolëse nën sundimin osman. Publikoi artikuj në shtypin austriak dhe gjerman që nxirrnin në pah vështirësitë e jetës së shqiptarëve, madje i drejtoi një letër Ministrisë së Punëve të Jashtme Osmane duke kërkuar liri gjuhësore për popullsinë shqiptare.
Ky veprim — i pazakontë për një akademik gjerman të shekullit XIX — tregon se për Meyer-in, studimi i gjuhës shqipe nuk ishte thjesht ushtrim akademik, por pjesë e një përkushtimi më të gjerë ndaj ruajtjes gjuhësore dhe kulturore të popullit shqiptar.
Trashëgimia: themeli mbi të cilin u ndërtua albanologjia moderne
Siç përmblidhet në studimin e Dibrës, gramatika e shkurtuar e Meyer-it të vitit 1888 mbetet një model i qasjes së tij sistematike dhe krahasimtare. Duke u përqendruar te kategoritë morfologjike dhe duke i integruar ato me fonetikën historike, Meyer dha një llogari të detajuar të zhvillimit të formave gramatikore, shpesh të mbështetura nga krahasime etimologjike me gjuhë të tjera indoevropiane si latinishtja, greqishtja e lashtë dhe sanskritishtja.
Edhe pse vëzhgimet e tij sintaksore zinin hapësirë më të kufizuar krahasuar me morfologjinë, ato pasqyronin gjithsesi një ndërgjegjësim për marrëdhëniet strukturore brenda fjalisë. Materiali dialektor — sidomos toskërishtja— e pasuroi perspektivën historike të gramatikës dhe dha një kuptim më të plotë të larmisë gjuhësore brenda shqipes.
Më shumë se 130 vjet pas botimit të saj, Albanesische Grammatik mbetet referencë e domosdoshme — jo thjesht si dokument historik, por si dëshmi e parë shkencore e larmisë dialektore të shqipes në një periudhë kur shumë nga këto varietete ende nuk ishin shkruar sistematikisht. Meyer i dha albanologjisë standardin metodologjik që do ta ndiqte fusha gjatë gjithë shekullit të ardhshëm: rigorozitet fonetik, analizë morfologjike e detajuar, dhe — gjithmonë — vendosjen e shqipes brenda kontekstit të madh të familjes gjuhësore indoevropiane.
Përkushtimi dhe metoda e tij mbeten, një pikë referimi e vërtetë në fushën e albanologjisë — trashëgimi që vazhdon të frymëzojë studiuesët bashkëkohorë të gjuhës shqipe.
Referenca:
- Elsie, R. (2010). Historical dictionary of Albania (2nd ed.). Scarecrow Press.
- Klosi, A. (2004). Gjuha shqipe dhe “mëkati” i Gustav Meyer. Shekulli, (131), 1, 15.
- Lochner von Hüttenbach, F. F. (1976). Das Fach Vergleichende Sprachwissenschaft an der Universität Graz (Vol. 5, pp. 14–24). Akademische Druck- und Verlagsanstalt.
- Meyer, G. (1888). Albanesische Grammatik. Breitkopf und Härtel.
- Meyer, G. (1901). Selbstbiographie 1891. Almanach der kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, 51, 326–330.
- Pohl, H. D. (1994). Meyer, Gustav. In Neue Deutsche Biographie (Vol. 17, p. 344). Duncker & Humblot.
