Pyetja “nga je?” apo “a je kosovar?” për shumicën e shqiptarëve të Kosovës nuk ka kurrë një përgjigje të thjeshtë. Shpesh, siç vërehet në studimet identitare mbi këtë çështje, një pyetje e tillë e thjeshtë shpërbëhet në një orë të tërë leksion historie. Kjo ndërlikueshmëri nuk është rastësore, por rrjedhojë e mbi njëqind vjetëve ndryshimesh të vazhdueshme territoriale, politike dhe juridike.
Një shekull kufijsh që lëvizin
Deri në vitin 1912, Kosova dhe pjesa veriore e Shqipërisë ishin pjesë e të njëjtit territor administrativ nën Perandorinë Osmane, vilajetin e Kosovës, dhe shqiptarët në këtë hapësirë ishin pjesë e të njëjtit lëvizje kombëtare që synonte një Shqipëri të pavarur brenda kufijve të vilajeteve shqiptare. Megjithatë, shpallja e pavarësisë së Shqipërisë në 1912 dhe njohja e kufijve të rinj në 1913 lanë jashtë shtetit shqiptar një pjesë të konsiderueshme të popullsisë shqiptare, duke krijuar atë çka studiuesit e quajnë mospërputhje midis kufijve administrativë dhe kufijve kombëtarë. Aneksimi i Kosovës nga Serbia në 1913 shënoi fillimin e një lufte të gjatë për mbrojtjen e identitetit shqiptar, ndërkohë i kërcënuar.
Ndërsa në Shqipërinë e pavarur identiteti kombëtar u homogjenizua me identitetin shtetëror, për shqiptarët e Kosovës lindi një degë e re e lëvizjes kombëtare — vazhdimësi e lëvizjeve panshqiptare historike, por me një qëllim të ndryshuar: çlirimin e Kosovës nga pushtimi serb dhe bashkimin e tokave shqiptare. Kjo lëvizje vazhdoi përtej ndryshimeve të sistemeve politike, nga Mbretëria Sërbo-Kroato-Sllovene, te Jugosllavia, deri te kulmimi në vitet ’90, çlirimi i Kosovës në 1999 dhe shpallja e pavarësisë në 2008.
“Kosovar” apo shqiptar? Çështje gjuhe, jo vetëm politike
Sipas logjikës gramatikore të vërejtur nga studiuesit e fushës, emrat e përveçëm përdoren për shtete-kombe (Kosovë, Gjermani, Itali), ndërsa emrat e përbashkët për kombin ose qytetarët e tij — pra Gjermania ka gjermanë, Italia ka italianë, e Kosova duhet të ketë “kosovarë”. Por ka përjashtime të dukshme, si rasti i Mbretërisë së Bashkuar, banorët e së cilës nuk quhen “unitedkingdomianë” por britanikë, anglezë etj.
Ngjashëm, përdorimi i njëjtësuar i termave “komb” dhe “shtet” krijon konfuzion edhe në rastin e Kombeve të Bashkuara — një organizatë shtetesh që nuk nënkupton domosdoshmërisht se të gjithë nënshtetasit e këtyre shteteve përfaqësohen si komb brenda saj. Sipas kësaj logjike, grupi etnik ka identitet të përbashkët, por jo domosdoshmërisht qëllim politik si kombi. Në rastin e shqiptarëve të Kosovës, megjithatë, qëllimi politik kishte ekzistuar prej kohësh — shprehur në akte dhe dokumente të përbashkëta politike. Kjo çon në përfundimin se, edhe pas shpalljes së pavarësisë në 2008, shqiptarët e Kosovës mbeten “komb” e jo thjesht “grup etnik” brenda një shteti ku përbëjnë shumicën.
Krahasime kushtetuese: Qipro, Zvicra dhe “neutraliteti” i Kosovës
Krahasimi kushtetues hedh dritë mbi specifikën e rastit kosovar. Kushtetuta e Republikës së Qipros, në nenin 4 pika 4, lejon shfaqjen e flamurit grek krahas flamurit neutral të Republikës, ndërsa neni 5 lejon komunitetet greke dhe turke të festojnë festat e tyre kombëtare përkatëse. Në kontrast me këtë, Kushtetuta e Republikës së Kosovës është plotësisht neutrale nga pikëpamja kombëtare, duke përdorur termin “shoqëri” multietnike dhe duke u paraqitur si jo-nacionaliste. Siç vërehet me ironi nga një autor i cituar në studim, në “asnjë vend askush nuk kujdeset për shpirtin e Kushtetutës” — një Kushtetutë që nuk arrin të pasqyrojë vullnetin e popullit dështon edhe të krijojë ndjenjën e përkatësisë dhe patriotizmit.
Krahasimi me Zvicrën është edhe më domethënës: Kushtetuta zvicerane përcakton gjuhët kombëtare (neni 4) dhe rregullon shtetësinë sipas dhënies nga komuna dhe kantoni (neni 37), duke pasqyruar heterogjenitetin e popullsisë (rreth 65% gjermanë, 18% francezë, 10% italianë, 1% retoromanë, 6% të tjerë). Por Kosova, me homogjenitet etnik pothuajse absolut, ka një Kushtetutë akoma më “civile” se ajo zvicerane — diçka që studimi e quan utopike. Kushtetuta e Kosovës e përdor termin “kosovar” vetëm një herë, në nenin 151, për të dalluar gjyqtarët vendorë nga ndërkombëtarët. Si përmbledhje paradoksale: ndërsa fjala e famshme e D’Azeglios për Italinë ishte “e bëmë Italinë, tani duhet të bëjmë italianët”, për Kosovën do të ishte e kundërta — shqiptarët (jo kosovarët) e krijuan Kosovën.
Çka thonë vetë shqiptarët e Kosovës: të dhëna nga anketa e 2016-s
Një anketë e realizuar në 2016 për qëllime të një tezë doktorature ofron pamjen më të drejtpërdrejtë të vetëperceptimit identitar. Sipas saj, 79% e shqiptarëve të Kosovës mendojnë shpesh ose ndonjëherë për identitetin e tyre, dhe shënuesi më i rëndësishëm identitar mbetet kombi (75.7%).
Lidhur me ndjenjën Shqiptar kundër Kosovar: 32.8% ndjehen më shumë shqiptarë sesa kosovarë, 19.4% ndjehen po aq shqiptarë sa kosovarë, ndërsa 13.5% ndjehen po aq kosovarë sa shqiptarë.
Lidhur me edukimin e fëmijëve: 41.5% do t’i rritnin fëmijët si shqiptarë, 33.4% si shqiptarë të Kosovës, dhe vetëm 14.1% si kosovarë.
Lidhur me të ardhmen e Kosovës: 41.7% mendojnë se Kosova duhet të bashkohet me Shqipërinë, 28.7% e shohin si republikë të pavarur, dhe 28.2% si anëtare të BE-së.
Por anketa rezervon edhe surprizën më interesante te pyetja sportive: nëse Kosova dhe Shqipëria do të luanin ndaj njëra-tjetrës në futboll, vetëm 33.9% do të mbështesnin ekipin e Kosovës dhe 14.2% atë të Shqipërisë, ndërsa shumica dërrmuese — 46.7% — do të mbështesnin të dy ekipet njëkohësisht. Kjo dualitet pasqyrohet edhe te ndryshimet brezore: të rinjtë ndjehen më shumë “kosovarë”, ndërsa brezi 30-55 vjeç — që ka jetuar drejtpërdrejt apartheidin dhe luftën — ndjehet më shumë shqiptar, çka lidhet ngushtë me kujtesën kolektive dhe simbolet e trashëguara brez pas brezi.
Komb pa shtet, apo shtet pa komb?
Studimet sjellin në vëmendje edhe perspektivën teorike të dallimit shtet-komb. Sipas teoricienëve të cituar, shteti na “urdhëron nga jashtë”, ndërsa kombi “jeton nga brenda” — shteti është produkt artificial, kombi diçka më natyrore. Po ashtu, sipas Teorisë së Identitetit Social, një komb ekziston vetëm nëse një trup njerëzish ndjen se është vërtet komb — identiteti kombëtar karakterizohet nga vazhdimësia në kohë dhe nga dallimi me të tjerët.
Nëse zbatohet teza se nacionalizmi lind vetëm kur shpallet pavarësia, kjo do të nënkuptonte se shqiptarët e Kosovës u bënë “komb” vetëm pas 2008-s — gjë që duhet kundërshtuar qartë, duke theksuar se shqiptarët e Kosovës kishin qenë pjesëmarrës aktivë dhe figura kyçe të Lidhjes së Prizrenit dhe të lëvizjes kombëtare shumë para pavarësisë. Ndjenja kombëtare ekzistonte paralelisht me ndërgjegjen kombëtare që mbante shqiptarët e Kosovës si pjesë e një kombi të vetëm, edhe para pavarësisë së Shqipërisë. Përpjekja për të dalluar shqiptarët e Kosovës nga ata të Shqipërisë konsiderohet produkt i regjimeve nacionaliste, sidomos në periudhën e Rankoviqit.
Sipas analizës së citimeve nga korrespondenca me studiues të fushës, rasti Kosovë–Shqipëri nuk i përket kategorisë së “kombeve të degëzuara” (off-shoot nations, si Kebeku me Francën), pasi ato lindin vetëm kur ekziston një distancë psikologjike nga “atdheu” — distancë që mungon në rastin shqiptaro-kosovar për shkak të afërsisë gjeografike. Megjithatë theksohet se më pak se 10% e shteteve të botës janë sot vërtet homogjene, ndonëse autoritetet vazhdojnë t’i quajnë “shtete-kombe” — term që, sipas studimit, shpesh përdoret gabimisht.
Identiteti si proces i hapur
Konkluzioni kryesor i kësaj analize mbetet i thjeshtë por thelbësor: nuk është çka jemi, por çka mendojmë se jemi. Shqiptarët e Kosovës mbeten shqiptarë si identitet kombëtar parësor, por njëkohësisht mbartës krenarë të pasaportës së Kosovës dhe tifozë të zjarrtë të ekipit kombëtar të Kosovës — pikërisht ai dualitet që shpjegon pse 46.7% e të anketuarve do të mbështesnin njëkohësisht Kosovën dhe Shqipërinë në një ndeshje hipotetike mes tyre.
Identiteti, sipas studimit, është i lëvizshëm dhe i përshtatshëm me kohën — e vërtetë kjo për gjithë kombet ballkanike, por akoma më shumë për Ballkanin Perëndimor dhe Jugosllavinë e dikurshme. Pavarësisht euforisë së identitetit të përbashkët jugosllav, shqiptarët — në Kosovë po edhe në Maqedoni — nuk e brendësuan kurrë atë identitet, duke u mbajtur fort pas identitetit shqiptar: të vetmin që njihnin, që mbanin mend, dhe që u ishte mohuar prej pavarësisë së Shqipërisë. Tani, kur futbolli dhe kultura popullore po i sjellin “markës shtetërore” të Kosovës më shumë ekspozim ndërkombëtar, mbetet për t’u parë nëse ky ekuilibër dyfish — shqiptar nga gjaku, kosovar nga shtetësia — do të vazhdojë të ndryshojë me kalimin e brezave, apo do të mbetet karakteristika përcaktuese e identitetit kosovaro-shqiptar.
· Steve J. Kulich – “Representing Identity as an Onion”, Shanghai International Studies University (FutureLearn, kursi i komunikimit ndërkulturor) — burimi i “metaforës së qepës” për identitetin.
· A.D. Smith – Nationalism and Modernism, Routledge, 1998 — referencë për Walker Connor dhe konceptet themelore të nacionalizmit.
· UNMIK – United Nations Interim Administration in Kosovo (unmik.unmissions.org) — për kontekstin e administrimit ndërkombëtar të Kosovës.
· Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së (1999) — baza juridike ndërkombëtare e statusit të Kosovës pas luftës.
· Mehmet Vokshi – Shqipnija e shqiptarvet, Era, Prishtinë, 2001 — për lëvizjen kombëtare shqiptare të viteve ’30.
· Michael Billig – korrespondencë/intervistë (2016), dhe Banal Nationalism, SAGE, 1995 — për gramatikën e identiteteve kombëtare (emrat e përveçëm vs. emrat e përbashkët).
· Andrew Heywood – Politika, Brezi ’81, Prishtinë, 2008 — për dallimin terminologjik komb/shtet dhe rastin e OKB-së.
· J.S. Goldstein – International Relations, 4th Edition, Longman, 2011 — për përkufizimin e grupeve etnike dhe lidhjen e tyre me kombet.
· Maria Zingi – “Language and Construction of Identity in Cyprus” (LSE, Hellenic Observatory) — për krahasimin me rastin qipriot.
· Kushtetuta e Republikës së Qipros dhe Kushtetuta Federale e Konfederatës Zvicerane — për krahasimet kushtetuese.
· Kushtetuta e Republikës së Kosovës (2017, me amendamente) — analiza e neutralitetit kombëtar dhe termit “kosovar” (neni 151).
· Halil Matoshi – “Antikosovarët Vladeta Kostiq dhe Shpend Ahmeti”, Koha Ditore, 2015.
· Statistikat Demografike të Zvicrës (IndexMundi, 2017) — të dhënat për përbërjen etnike zvicerane.
· Fjalori i Gjuhës Shqipe – Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë, Tiranë — për përkufizimet e “kombit” dhe “kombësisë”.
· Nathalie Clayer – Në fillimet e nacionalizmit shqiptar, Botime Përpjekja, Tiranë, 2009 — për Sami Frashërin dhe konceptet e milet/kombësi.
· G. Balakrishnan (red.) – Mapping the Nation, Verso, London/New York, 2012 — burim qendror për teoritë e kombit (Otto Bauer, Breuilly etj.).
· Pajaziti – Fjalor Sociologjik, Logos, Shkup, 2009 — citimi i Hugh Seton-Watson.
· Tajfel & Turner – The Social Identity Theory of Intergroup Behavior — baza teorike e identitetit social.
· M. Guibernau & J. Hutchinson (red.) – Understanding Nationalism, Polity Press, Oxford, 2005 — për tezat e Tajfel mbi kombin.
· Walker Connor – Ethnonationalism: The Quest for Understanding, Princeton University Press, 1994, dhe korrespondencë personale (2016) — një nga burimet teorike më të rëndësishme të gjithë studimit.
· Ernest Gellner – Nations and Nationalism (2nd ed.), Blackwell Publishing, 2008 — teza mbi nacionalizmin si “natyrshmëri” e të jetuarit me të vetët.
· Israel Basic Law: The Nation State of the Jewish People — shembull krahasues për lidhjen kombëtare pa shtet të përbashkët (rasti çifut).
· D. Conversi – “Conceptualizing Nationalism: An Introduction to Walker Connor’s Work”, 2002 — koncepti i “off-shoot nations”.
· Norman L. Hill & George A. Lincoln – The Dynamics of International Politics, 2nd ed., 1967.
· Rrezearta Reka Thaçi – Teza e Doktoratës: Kosova midis dy identiteteve: Kombëtar dhe Shtetëror, University of South Eastern Europe, 2017 — burimi i të dhënave nga anketa e 2016-s, dhe ndoshta vetë autorja e studimit.
· The Telegraph – “The story of Kosovo’s footballing emergence…”, shtator 2019 — për kontekstin e ekipit kombëtar të futbollit.
· Insajderi.com – artikull mbi deklaratën e Albin Kurtit lidhur me njohjen e pavarësisë së Kosovës.
Artikulli bazohet në studimin “Kosovo Albanian Identity Between History and Politics”, botuar në International Journal of Sciences: Basic and Applied Research (IJSBAR), 2020, Vol. 50, No. 1.
