Kur këmbët flasin për mijëvjeçarë
Ekziston në thellësinë e shpirtit të një populli diçka që nuk mund ta shlyejë koha, as pushtimi, as harresa. Është memoria e trupit — lëvizja ritmike e këmbëve mbi tokën e stërlashtë, gjestet e dorës që vizatojnë ajrin, kërcimi lart që sfidonte të mposhtjes. Vallja Pirrike — e njohur ndryshe si Arbanitikja, Arnautikja, Tsamikoja ose Beratinasi — është saktësisht kjo: jo thjesht një valle, por një dëshmi e gjallë dhe e papërmbytur e identitetit shqiptar nëpër shekuj.
Burimi i saj humbet në mjegullën e lashtësisë. Autorët klasikë e përmendin Pyrrhicen si vallën luftarake të spartanëve, të shpikur sipas traditës nga Pyrrhicus, djali lakedemonias i Akilit, hero i Luftës së Trojës. Por ashtu si qytetërimet e mëdha nuk zhduken plotësisht — ato transformohen — edhe kjo valle migroi, iu bashkua popullit shqiptar dhe bëri rrugë të gjatë nëpër shekuj, duke mbëritur tek ne si zë i paraardhësve tanë.
Dokumenti historik mbi të cilin bazohet ky artikull mbledh dëshmi të shumta ndërkombëtare — nga udhëtarë anglezë, filozofë francezë, etnomuzikologë amerikanë dhe burime greke dhe osmane — që të gjithë konvergojnë drejt një fakti të vetëm: Vallja Pirrike nuk ishte thjesht argëtim. Ishte identitet, luftë, besim dhe rezistencë e kodifikuar në lëvizje.
I. Rrënjët e lashtësisë: Mes Spartes dhe Epirit
Pirrichea: Kur vallja ishte stërvitje luftarake
Burimet greke antike — të cituara gjerësisht në dokumentin historik që shqyrtojmë — e përshkruajnë Pirricen si vallën luftarake par excellence të qytetërimit klasik. Kori formohej para betejës dhe ndaj rasteve tjera ceremoniale. Ushtarët mësonin shmangien e goditjeve, lëvizjet e trupit, kontrollin ritmik — dhe e gjithë kjo ishte pasqyruar në lëvizjet e vallës.
Sipas Christophoros Plato Castanis, i cili shkroi në vitin 1844 në Andover, koret e formoheshin para betejës dhe gjat rasteve të tjera. Kryetari merrte drejtimin dhe udhëhiqte korin në rreshta. Çdo burrë nisej, duke u mbështetur tek shoku duke kapur brezin e tij. Lideri shpeshherë ndahej dhe kalonte figurat vetëm, ose vazhdonte të kapte brezin ose dorën e pasardhësit të tij… Ky version i valles shoqërohej me harje dhe shumë elemente agiliteti; shpesh ekzekutuesi qëllonte me armë zjarri ose luante me shpatë.
Kjo nuk ishte lojë. Kjo ishte shkolla më e vjetër e luftës — kursi i parë i stërvitjes ushtarake i njohur nga historia, i mishëruar në ritëm dhe kërcim. Siç vëren edhe Xenophon, burri persian i soditur tek vallëzon binte në gju dhe ngrihej sërish, duke bërë gjithçka me ritëm të rregullt sipas tingujve të flautit. Mes lëvizjeve të luftëtarëve spartanë dhe lakedonianë, studiuesit antikë njohën saktësisht ato kontorsione dhe rrotullime të shqiptarëve.
Epiri: Shtëpia e parë e valles Pirrike
Burimi francez i vitit 1806, Pouqueville, i cili udhëtoi nëpër Morenë, Shqipërinë dhe krahinat tjera të Perandorisë Osmane, na jep një dëshmi të drejtpërdrejtë dhe mahnitëse. Duke parë në Epir një valle luftarake me burra të armatosur me kamë, ai shkruan: “Ekziston një valle me burra të armatosur me kamë, e karakterizuar nga kërcime të dhunshme dhe shpime: ajo quhet Vallja Pirrike, dhe pa dyshim e ka origjinën nga mbretëria e famshme e Epirit.”
Kjo lidhje gjeografike midis Pirrikës dhe Epirit — territorit historik shqiptar — nuk është rastësi. Epiri ishte treva ku dy kultura të mëdha, ajo greke dhe ajo ilire-shqiptare, ndeshen, u pikuan dhe u thurën bashkë. Mbretëria e Pirros së Epirit — ai gjenial strateg antik — u bë emblema e kësaj synteze. Dhe vallja mbajti emrin e tij.
II. Dëshmitarët e huaj: Ç’panë udhëtarët europianë
John Cam Hobhouse dhe udhëtimi nëpër Shqipëri (1809–1810)
Ndër dëshmitarët më me peshë të valles shqiptare është John Cam Hobhouse, shoqëruesi i Lord Byronit gjatë udhëtimit të tij te famshëm nëpër Shqipëri. Hobhouse, në veprën e tij “Travels in Albania and Other Provinces of Turkey in Europe and Asia” (Cambridge, 1813), vëren me precizion: “Ka diçka të rrezikshme, megjithëse joshëse, në përpjekjen për të zbuluar pikëpjekjet midis zakoneve moderne dhe atyre antike; megjithatë, mund të guxojë dikush të tregojë se shqiptarët, nga cilido burim ta kenë mësuar praktikën, ruajnë në këtë argëtim diçka shumë të ngjashme me dancat ushtarake për të cilat bëjnë fjalë autorët klasikë.”
Ky nuk ishte konkluzion i nxituar. Hobhouse kishte lexuar Xenophonin, kishte studiuar dancat spartane, dhe kur pa lëvizjet e shqiptarëve — ato lëkundjet e papritura të trupit, ato gjeste si të mbrohurit dhe të goditurrit — ai njohu diçka shumë të vjetër. Nuk guxoi ta thoshte me siguri absolute, por sugjestioni i tij mbetet i fuqishëm: valle shqiptare ishte pasardhëse e drejtpërdrejtë e Pirrikës antike.
Lord Byroni dhe Daktylu i poezisë: “You have the Pyrrhic dance as yet”
Vetë Lord Byroni, poeti i madh anglezë — i cili udhëtoi nëpër Shqipëri në 1809 dhe u mahnit nga populli shqiptar — ia dha vulën poetike kësaj trashëgimie. Siç citohet në dokumentet historike: “You have the Pyrrhic dance as yet” — “Vallen Pirrike e keni akoma”. Kjo frazë e thjeshtë, e nxjerrë nga vepra e Christophoros Plato Castanis, eshte njëkohësisht vlerësim, njohje dhe thirrje. Byroni nuk po mbante mend vetëm diçka të vdekur — po vlerësonte diçka të gjallë, frymëzuese, të papërmbytur.
William Haygarth dhe Analiza e Arnautikës (1814)
William Haygarth, në poemën e tij “Greece” (Londër, 1814), ofron ndoshta përshkrimin teknikisht më të hollësishëm të valles. Në shënimin e tij mbi Arnautikën (termi osman për Valles shqiptare), ai shkruan: “Arnautliku. Kjo është një valle ushtarake dhe kërkon mundim dhe aktivitet të madh. Arnaut, nga i cili rrjedh emri, do të thotë ushtar shqiptar. E pashë te vallezuar nga një person, dhe nga dhjetë ose dymbëdhjetë. Valltari i vetëm shfaqi sasi të madhe fuqie dhe shkathtësie. Ai filloi ngadalë, duke rritur gradualisht shpejtësinë e lëvizjeve të tij. Ai mbajti një shami në dorë, u ul shpesh në gjunje dhe tregoi forcën dhe shkathtësinë e tij nëpër shumë poza.”
Haygarth shkon edhe më tej: “Lëvizjet e ndryshme të trupit në këtë valle dhe shpejtësia e ndryshimeve duken të destinuara të përfaqësojnë poza të ndryshme të luftëtarit në betejë, dhe në këtë aspekt i ngjet Pirrikës antike të lakedemonianëve.” Kjo nuk është metaforë. Është diagnozë antropologjike.
III. Anatomi e valles: Strukturë, ritëm dhe kuptim
Tsamikoja — Pirrichea e Shqipërisë
Dokumentet muzikore dhe etnografike të botuara nga Sotirios Chianis në kuadrin e albumit “Epirotika with Periklis Halkias” (Folkways Records, 1981) na japin një pamje teknike të qartë. Tsamikoja — emri i marrë nga Çamëria, toka juglindore e banuar nga shqiptarët — është valle e burrave. Interpretuesi kryesor qëndron në skajin e djathtë të rreshtit dhe bën të gjitha lëvizjet — kërcimet, rënia në një gjunje, poza të ekuilibrit, lëkundja e shamisë me dorën e lirë. Të tjerët ndjekin ritmin me këmbë dhe duke kënduar. Kur lideri lodhet, ai ia kalon vendin personit tjetër.
Kjo vallë ka shumë varietete lokale me emra të veçantë, njëri prej të cilave supozohet se është mbijetesë e Pirrikes së lashtë të Shqipërisë. Lucy Garnett, autore e “Greece of the Hellenes” (Londër, 1914), vëren se kjo vallë ka të gjitha karakteristikat e një danse lufte dhe është e preferuar nga ushtarë të të dyja racave (shqiptarëve dhe grekëve).
Beratinasi — Pirrichea e armatosur
Varianti tjetër i rëndësishëm është Beratinasi — i quajtur sipas qytetit shqiptar të Beratit. Burimet greke të shekullit XIX e identifikojnë qartë si Pirriken e Armatosur (Ένοπλος Πυρρίχιος). Ky version është performuar në Korçë dhe nëpër të gjithë Epirin: në Paramithi, Argyrokastro (Gjirokastër), Himarë, Premet, Kolonjë, Sul dhe gjetiu. Struktura muzikore e Beratinasit është 8/4 me nëndarjen karakteristike 3+2+3 — asimetrike dhe hipnotike, siç e analizon Chianis. Karakteristikisht, melodia e tij e parë, e quajtur “palio Arvanitiko” (shqipe e vjetër), nuk ka dyshim se e ka origjinën nga qyteti i Beratit.
Vallja e hajdutëve dhe simbolizmi i fitores
Pouqueville na jep gjithashtu një variant tjetër shumë domethënës — Dansa e Hajdutëve (ose “vallja e vjedhacakëve” sipas termologjisë shqiptare). Kjo valle performohej para pashait nga ushtarët shqiptarë, në një sallë të madhe të ndriçuar me qirinj dylli të verdhë. Vallezuesit, me njërin krah rreth qafës të fqinjit dhe tjetrin kapur pas brezit, formonin rreth i cili fillonte me ritëm të ngadalshëm dhe pastaj bënte lëvizjet më të shpejta, ruajti të njëjtën figurë rrotative… pas njëfarë kohe, rrethi thyhet dhe interpretuesit shpërndareshin duke ndjekur hajdutët, të cilët në fund kapeshin dhe çoheshin fitimtarë.
IV. Shqiptarët si mbrojtës dhe transmetues të valles
Stradioti shqiptarë: Kalorësia e Europës
Një burim i rëndësishëm historik i vitit 1885 nga Konstantinos N. Satha, botuar në Athinë, na jep të dhëna të çmueshme mbi Stradioti-t — kalorësinë shqiptare që shërbeu në Europë. Sipas Sathës, ose Arbanitasi, ose ndonjë i afërt i tij e solli Karlin VIII ndër trupat e para të stërvitjeve ekuestrike, duke lënë të dihet se ai e kishte mësuar sistemin ushtarak dhe i kishte formuar korrektësisht kalorësinë e parë të flamurtareve. Ata u quajtën Estradiots, Albanais, Cavalerie Albanaise.
Këta luftëtarë nuk bartnin vetëm shpatat. Bartnin dhe kulturën e tyre — duke përfshirë dhe Valles Pirrike. Kudo ku shkuan shqiptarët si mercenarë, administrues ose mbrojtës — nga Egjipti, tek Italia, Greqia, Peloponezi dhe Dalmacia — ata mbajtën me vete edhe valles e tyre. Kjo shpjegon pse shpeshherë hasen referenca nga Napoli, Venecia dhe Kajro mbi vallëzimin shqiptar.
Shqiptarët në Egjipt: Shqiponjat larg atdheut
Dëshmi vizuale të jashtëzakonshme gjenden edhe në dokumentin tonë — piktura dhe fotografitë që tregojnë shqiptarë (Arnauts) me uniformat e tyre karakteristike, fustanellë dhe çorape të kuqe, duke shërbyer në Egjipt si roje policie të Kajros ne sherbim te pasardhesve te Mehmet Aliut nga Zemblaku i Korces, rreth vitit 1860. Këta burra, larg atdheut, bartnin me vete trupat e tyre dhe me trupat e tyre vallen e paraardhësve — Pirriken e lashtë, vallen me shpata.
“The Annual Register” i vitit 1820 — burim britanik i rëndësishëm — dokumenton Valle Albanitike si dansen kombëtare të shqiptarëve Palikars: “ekshibita e Albanitikit ose vallen kombëtare të palikarëve shqiptarë, e kryer nga disa ndër më me shkathtësi të rojeve të vezirit, të cilët ishin ftuar në gostinë… evolicionet dhe figurat e kësaj stërvitjeje shërbyen për të shfaqur aktivitetin befasues dhe forcën muskulare të malësorëve të fortë”.
Vallja shqiptare në Theseion dhe piktura e Theophilos (1932)
Piktura e vitit 1811, ruajtur sot në Muzeun Britanik, na tregon shqiptarët duke vallëzuar rreth Thesionit (Tempullit të Hefaistit) në Athinë. Arvanitasit e Athinës — si ishin njohur shqiptarët e vendosur në këtë qytet — e mbajtën traditën e tyre të gjallë edhe brenda zemrës së Greqisë antike. Një shekull e gjysmë më vonë, piktori grek Theophilos (1932) do t’i pikturonte “Οι Αλβανοί χορεύοντες” — Shqiptarët duke vallëzuar — duke vërtetuar se kjo traditë mbetej e gjallë dhe e njohur edhe në sytë e fqinjëve.
V. Vallja si identitet kombëtar dhe rezistencë kulturore
“Mbi identitetin shqiptar në Perandorinë Osmane të vonë”
Dokumentet historike përfshin gjithashtu fragmente nga studimi i Matvey Lomonosov mbi identitetin shqiptar në Perandorinë Osmane. Ky studim na kujton se toka dhe identiteti shqiptar — Arbëria, Arbënia, Arbanoni — ishte i njohur qysh nga shekulli XI në burimet bizantine. Rezistenca e Skënderbeut kundër trupave osmane në shekullin XV dhe Liga e Prizrenit shihen si manifestime të identitetit shqiptar. Vallja ishte pjesë e kësaj rezistence — e dukshme, festive, e hapur.
Edhe nën pushtimin osman pesëshekullor, shqiptarët nuk e lanë vallën. Pirrikja nuk u ndalua — ajo transformohej. Bëhej Arnautliku, Arvanitikja, Tsamikoja dhe mbahej e gjallë nga treva në trevë, nga brezi ne brez. Nuk kishte nevojë për ligjërata ose manifeste: vallja thoshte gjithçka.
Vallja e Osman Takës dhe fjala osmane
Ka burime te shumfishta qe flasin edhe për “Vallen e Osman Takës” — një formë tjetër e lidhur me traditën shqiptare të vallëzimit luftarak. Edhe nen administrimin osman, shqiptarët e ruajtën vallen e tyre. Kjo është domethënëse: edhe brenda strukturave të pushtuesit, kultura autoktone gjeti mënyra për të mbijetuar.
“Illustrated London News” dhe Vallja e Luftës (1880)
Numri i datës 2 tetor 1880 i “The Illustrated London News” publikon në faqen e parë një vizatim shumë domethënës: “Vallja e Luftës Shqiptare në Kampin afër Dulcignos (Ulqinit), gjatë Festës së Ramazanit.” Ky ilustrim tregon një valltarë shqiptar të vetmuar në tiparin kryesor — me kostumin tradicional, duke kërcyer lart, me shpata — ndërkohë që publiku shoqëron e vëzhgon. Dansa performohej natën, me dritat e fenerëve duke ndriçuar terrenin shkëmbor.
Fakti që revista britanike me shpërndarje ndërkombëtare e zgjidhte këtë skenë për kopertinën e saj tregon sa i fuqishem dhe unik ishte ky manifestim kulturor i shqiptarëve. Europa e shikonte dhe ndjente diçka të lashtë, diçka autentike.
VI. Muzika e Pirrikes: Analizë etnomuzikologjike
Klarineta dhe mikrojoloi-i shqiptar
Sotirios Chianis, etnomuzikologu amerikan i cili supervizoi albumin “Epirotika with Periklis Halkias” (1981), na jep analiza teknike shumë të vlefshme. Për shembullin e Miryioloi Arvanitiko, klarineta e sistemit Albert me tingull G (tercea minore poshtë B-flat) zgjidhet qëllimisht: regjistrimi i plotë dhe rezonant i chalumeau-it dhe lehtësia me të cilën ekzekutohen lëshimet zbritëse dhe modulimet tonale e bëjnë klarinetën G të përshtatshme për Miryioloin, Skaron dhe llojet e tjera të ngjashme me muzikën greke veriore.
Struktura e përgjithshme e Miryioloiut, si Skaros, është relativisht e lirë por ka tendencë të ndjekë formën e harkut. Miryioloi interpretohet në humor dhe me britma qe reflektojne ndjenjat e brendshme të instrumentistit. Zërat melodikë zbritës në tetrakord mbi tonikën, dhe hedhjet ngjitëse të një te shtatës në pikat kadenciale, janë elemente të rëndësishme të kësaj forme muzikore shumë emocionale.
Metrat asimetrike: Ritmi si shpirt te shqipes
Palio Arvanitiko (Beratis Epirotikos) ndahet në 8/4 , por struktura metriko karakteristike 3+2+3 e bën atë asimetrike. Kjo asimetri nuk është gabim — është identiteti. Muzika folklorike shqiptare ka gjithmonë këtë pulsim të lirë dhe kompleks që e dallon atë nga strukturat diatonike evropiane. Takti i çuditshëm, nëndarjet e papritura, modulimet e shpejta — e gjithë kjo krijon atë gjendje hipnotike dhe ekzaltuese që shoqëron Vallën Pirrike.
VII. Ura mes dy botëve: Trashëgimia dhe ardhmëria
Dodwell në Daulia (1801): Festa e arvanitasve
Edward Dodwell, në veprën e tij klasike “A Classical and Topographical Tour through Greece during the years 1801, 1805, and 1806” (Londër, 1819), na jep një pamje të gjallë: Më 10 mars 1801, daulliasit bënë gosti. Gjithë fshatarët ishin mbledhur me rroba gala dhe kaluan ditën duke kënduar, vallëzuar dhe ngrënë. Fshataret e gjejnë Dodwell-in duke vizatuar Akropolin ndërkohë që ata vallëzonin drejt tij, dhe dukej e pashmangshme që ai të merrte pjesë në gëzimin e përgjithshëm.
Çfarë bart vallja: Memoria kolektive si trashëgimi jomateriale
Vallja Pirrike, sipas traditës dhe burimeve historike të shumta, nuk ishte thjesht argëtim. Ishte:
• Stërvitje luftarake — Çdo lëvizje ishte simulim beteje, aftësi shmangëse, mbajtje e armës.
• Shprehje e sovranitetit — Kur bëhej para një te ftuari apo pushtuesit, ishte deklaratë e dinjitetit.
• Ritual kalimi dhe unitetit — Ngjitet brezi tek brezi, fshati tek fshati, malësorët tek bregdetarët.
• Ruajtës i gjuhës trupore — Kur gjuha mund të censurohej, trupi fliste nëpërmjet lëvizjes.
• Dëshmi e lashtësisë — Kur tekstet historike ishin të shtrembëruara, vallja tregonte origjinën e paprekur.
Lidhja Pirrike–Shqiptare sipas shkencës perëndimore
Dokumenti historik mbledh burime të rëndësishme akademike. Midis tyre, “Dancing” e Mrs. Lilly Grove (Longmans, Green and Co., 1895 dhe 1907), e ruajtur në Bibliotekën e Kongresit Amerikan, jep konfirmim gjithëpërfshirës: “Arnaout, Vallja Shqiptare — Kjo hidhet zakonisht nga shqiptarët me armë të mbushura, dhe supozohet të jetë Pirrikja antike.” Ky formulim i qartë dhe kategorik nga nje burim akademik anglosakson i fundit të shekullit XIX vulos çdo dyshim mbi lidhjen historike.
Ballafaqimi me pretendimin për Greqinë “antike”
Nuk mund të anashkalohet që një pjesë e literaturës greke ka tentuar ta pretendojë Pirriken si thjesht greke. Dokumentet e perzgjedhura, si burime dhe ilustrime ketu — vijne kryesisht nga burime greke — e vë qartë ne dukje këtë tensionin. Faqja e fundit me mesazhin “Πρέπει κάποτε να σταματήσει επιτέλους” (“Duhet të ndalojë njëherë e mirë”) shpreh frustrimin ndaj rishkrimit historik.
Por burimet flasin vetë: Arnautikja e Haygarth, Arbanitikja e Dodwell, Tsamikoja e Chianis, Pirrichea Albanitike e Castanis — të gjitha konvergojnë drejt popullit shqiptar si mbajtësi kryesor i kësaj tradite. Kjo nuk do të thotë se Pirrikja nuk ishte e lashtë edhe pse jo greke fillimisht. Por do të thotë se populli shqiptar ishte ai që e mbajti të gjallë, e adaptoi, e pasuroi dhe e transmetoi nëpër shekuj, duke e mbajtur si flamur identiteti.
VIII. Vallja sot: Çfarë kemi trashëguar dhe çfarë duhet të ruajmë
Sot, vallëzimi shqiptar — duke përfshirë Tsamikot, Vallen e Beratit, dhe variantet e tjera të Pirrikës — vazhdon të performohet, megjithëse shpesh i shkëputur nga konteksti historik i saj i thellë. Festivalet folklorike, ansamblet artistike dhe grupet e vallëzimit e mbajnë formën. Por a e mbajnë dhe kuptimin?
Dokumentet historike që mund te shqyrtohen na tregon se kuptimi i vërtetë i Valles Pirrike ka qenë gjithmonë shumëdimensional: luftarak, ritual, estetik, identitar. Nëse sot e vallëzojmë si spektakël folklorik pa kuptuar historinë e saj, humbasim dimensionin e saj më të thellë.
Vallja ne UNESCO: Nevoja për njohje ndërkombëtare
Dëshmitë ndërkombëtare që kemi paraqitur — nga British Museum, Library of Congress, Cambridge Library Collection, Folkways Records dhe burime të shumta akademike europiane — formojnë argumentin më të fortë për njohjen e Valles Pirrike si trashëgimi kulturore jomateriale shqiptare dhe ndërkombëtare. UNESCO ka njohur shumë tradita vallëzimi si trashëgimi të njerëzimit. Vallja Pirrike-Shqiptare ka argumentet e duhura historike, shkencore dhe kulturore për një status të tillë.
Kur trupi mban memorien e popullit
Vallja Pirrike e Shqiptarëve është diçka që akademikët e quajnë “performative memory” — memoria e performuar, memoria e mishëruar në trup. Ndryshe nga tekstet që mund të digjen, nga statujat që mund të rrënohen, nga gjuhët që mund të ndaloheshin, trupi njerëzor ka ruajtur lëvizjet e paraardhësve. Kur sot shohim një palë krahë duke u hapuri si shqiponja, kur dëgjojmë zërat e ashpër të klarinetës epirotase, apo tupanin e malsise, kur shohim këmbët duke rënë me ritëm të prerë mbi tokën e gurtë — po shohim histori dhjetëramijëvjeçare duke u luajtur njëherë tjetër.
Hobhouse pa tek shqiptarët “diçka shumë të ngjashme me vallet ushtarake” të antikitetit. Haygarth e njihte si “Pirriken antike të Lakedemonianëve”. Lilly Grove e quante “Pirriken e lashtë”. Byroni tha thjesht: “You have the Pyrrhic dance as yet” — “Vallën Pirrike e keni akoma”. Të gjithë panë të njëjtën gjë: vazhdimësinë e mistershme dhe të papërmbytur të një tradite nëpër mijëvjeçarë.
Dhe kjo është urë lidhëse që na bën të flasim: ura midis dy epokave — antikitetit dhe botës moderne — dhe ura midis dy botëve — shqiptare dhe europiane — që nuk duhet të harrojnë njëra-tjetrën. Vallja Pirrike, Vallja me shpata, na kujton se ndër kombet e botës, ne jemi ndër ata që mbajmë një fragment të civilizimit te lashtë europian jo në gur dhe letër, por të gjallë, të prekshëm e që ende frymon e frymëzon mes nesh.
Ndaj, vallëzoni — jo vetëm me këmbë, por me vetëdije. Çdo hap i Çamërishtes, çdo kërcim i Beratases, çdo lëkundje e valles Arbërore është dialog me stërgjyshërit tanë. Është premtim se nuk do t’i harrojmë. Është deklaratë se jemi ende këtu. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referencat:
Chianis, Sotirios (Sam). Epirotika with Periklis Halkias: Greek Folk Music and Dances Recorded in New York. Folkways Records, FSS 34024/34025, 1981.
Castanis, Christophoros Plato. Essay on the Ancient and Modern Greek Languages. Andover: Printed by Allen, Morrill and Wardwell, 1844.
Dodwell, Edward. A Classical and Topographical Tour through Greece, during the years 1801, 1805, and 1806. London: Rodwell & Martin, 1819, 2 vol.
Garnett, Lucy M.J. Greece of the Hellenes. London: Sir Isaac Pitman & Sons, 1914.
Grove, Mrs. Lilly (Frazer). Dancing. London: Longmans, Green, and Co., 1895 (First Edition); 1907 (Reprint). [Library of Congress GV1601 F84 1907 I12E82 14]
Haygarth, William. Greece, A Poem in Three Parts. London: Printed by W. Bulmer and Co., 1814.
Hobhouse, John Cam. Travels in Albania and Other Provinces of Turkey in Europe and Asia. London: Printed for James Cawthorn, 1813. [Edicion Philadelphia: M. Carey and Son, 1817]
Jenkins, Mr. The Art of Dancing: A Poem. London: J.J. Stockdale, 1822.
Pouqueville, F.C.H.L. Travels through the Morea, Albania, and Several Other Parts of the Ottoman Empire. London: Richard Phillips, 1806.
Satha, Konstantinos N. Ellines Stratiotes en ti Dysei kai Anagenisis tis Ellinikis Taktikis. Athinë: Ek tou Typografiou ton Adeifon Perri, 1885.
The Annual Register, or a View of the History, Politics, and Literature of the Year 1820. London: Baldwin, Cradock and Joy, 1821.
The Illustrated London News, Saturday, October 2, 1880. “Albanian War-Dance in the Camp near Dulcigno, during the Feast of the Ramazan.”
Wikipedia. “Dance of Osman Taka.” https://en.wikipedia.org/wiki/Dance_of_Osman_Taka Wikipedia (greqisht). “Πυρρίχιος.” https://el.wikipedia.org/wiki/
