I vendosur strategjikisht aty ku takohen Deti Adriatik dhe Joni, një copë e vogël shkëmbore është bërë sërish objekt dëshire për të pasurit dhe të fuqishmit.
Nga Noah Kirsch
Publikuar më 12 qershor 2026
Për mijëra vjet, fuqitë e botës kanë luftuar për kontrollin e një ishulli të vogël e të blertë në bregdetin jugperëndimor të Shqipërisë. Sazani, një copë toke prej 2.2 milje katrore, ndodhet në Kanalin e Otrantos, ngushtica që ndan Italinë nga Shqipëria, dhe ka shërbyer si bazë e rëndësishme për fuqitë që kërkonin të dominonin Detin Adriatik dhe Jonin.
Sazani nuk ka banorë të përhershëm, e prapëseprapë ka pasur një rol kyç në historinë shqiptare për më shumë se një shekull.
“Ishulli padyshim ka një histori të gjatë dhe komplekse,” thotë Theodora Dragostinova, profesore historie në Ohio State University, e specializuar në Ballkan. Falë pozicionit të tij strategjik në hyrjen e Gjirit të Vlorës, perandori të ndryshme — përfshirë romakët, venedikasit, britanikët dhe osmanët — e kanë kontrolluar atë në periudha të ndryshme.
“Është padyshim një nga shembujt më të mirë se si vendndodhja mund të përcaktojë në mënyrë disproporcionale rëndësinë e një vendi,” vëren Petar Kurečić, profesor i shkencave politike në University North të Kroacisë, në një email. “Nuk ka pasur fuqi të rëndësishme historike në rajon (apo edhe jashtë tij) që të mos e ketë kontrolluar ose tentuar të kontrollojë Sazanin.” Zotërimi i ishullit dikur ndikonte në kontrollin e Adriatikut dhe, bashkë me të, të shumë qyteteve port, si Venecia, Dubrovniku dhe Trieste. (Sot, zona vlerësohet kryesisht për bukurinë e saj ekologjike dhe potencialin për të tërhequr turistë.)
Në antikitet, romakët e përdornin Gjirin e Vlorës si vend pushimi për anijet e tyre. Disa beteja kyçe të Luftës Civile Romake — përballja e ashpër mes Jul Çezarit dhe Pompeut të Madh në vitet 49–45 p.e.s. — ndodhën përgjatë bregdetit të Shqipërisë. Më shumë se një mijëvjeçar më vonë, në 1264, venedikasit dhe gjenovezët, në luftën e tyre për dominim tregtar, zhvilluan një betejë detare pranë brigjeve të Sazanit. Dhe deri në shekullin e 15-të, Sazani ishte bërë një postë detare zyrtare e Perandorisë Osmane, shpjegon Steven Seegel, profesor i Studimeve Evropiane dhe Euroaziatike në University of Texas at Austin.
Nëse kalojmë në vitin 1912, kur Shqipëria shpalli pavarësinë nga Otomanët: papritmas, Sazani u bë territor i kontestuar, me disa shtete — Greqia, Shqipëria dhe Italia — që kërkonin ta kontrollonin. Tetë vjet më vonë, Italia mori në zotërim ishullin, të cilin e mbajti edhe pasi Musolini erdhi në pushtet në 1922. “Forcat e tij, në periudhën midis dy luftërave, ndërtuan aty mbrojtje, përfshirë kazerma dhe instalime ushtarake që rezultuan të rëndësishme për kontrollin e Detit Adriatik,” thotë Seegel. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ishulli u pushtua nga italianët dhe, për një kohë të shkurtër, nga gjermanët.
Kur përfundoi Lufta e Dytë Botërore, Shqipëria më në fund mori në pronësi Sazanin si pjesë e Traktatit të Paqes së Parisit në 1947. Më pas, ishulli pati një rol të rëndësishëm në regjimin e Enver Hoxhës, i cili udhëhoqi vendin nga 1944 deri në vdekjen e tij në 1985. Qeveria e tij komuniste ishte izolacioniste dhe represive; figura fetare dhe individë të tjerë të perceptuar si kërcënim për shtetin u burgosën, u internuan ose u ekzekutuan, ndërsa qeveria konfiskoi pasuri private. “Hoxha ishte i obsesionuar me idenë e një sulmi ushtarak ndaj Shqipërisë,” thotë Elidor Mëhilli, profesor i asociuar i historisë në Hunter College. Me ndihmën e Bashkimit Sovjetik, aleat i Shqipërisë në atë kohë, ai forcoi mbrojtjen e Sazanit, duke përfshirë mijëra bunkerë për t’u mbrojtur nga pushtimet, si dhe një rrjet sekret tunelesh të përdorur për të strehuar nëndetëse. (Një memo sekrete e CIA-s nga viti 1961 e quante Sazanin “një ‘Gjibraltar i Kuq’ në Mesdhe.”) Kur marrëdhëniet e Hoxhës me BRSS-në u prishën, ai, sipas disa raportimeve, refuzoi të kthente disa nga nëndetëset. Sovjetikët, duke mos dashur të shkaktonin konflikt duke kaluar ujërat e NATO-s për t’i marrë, hoqën dorë nga anijet e tyre të çmuara.
Gjatë gjithë regjimit të tij, infrastruktura ushtarake në Sazan kishte dy funksione: të mbronte nga kërcënimet e perceptuara dhe të ndihmonte në parandalimin e arratisjes së shqiptarëve nga vendi, thotë Dragostinova. “Sipas mënyrës si e shoh unë, ai u bë një simbol i brutalitetit, fshehtësisë dhe paranojës së regjimit.”
Kur qeveria komuniste e Hoxhës ra në vitet 1990, “ishulli u rikthye për kombin dhe natyrën,” thotë Dragostinova, duke u bërë me kohë një simbol çlirimi për shumë shqiptarë. Në 2010, qeveria shqiptare krijoi Parkun Detar Kombëtar Karaburun-Sazan, që përfshin Sazanin dhe është vendbanim për rreth 300 lloje bimësh dhe 40 specie shpendësh, si shqiponja e maleve dhe bufi i madh евраziatik, një nga speciet më të mëdha të bufave. Me kalimin e kohës, parku kombëtar është bërë gjithashtu një strehë për foka monk mesdhetare të kërcënuara, breshka deti Loggerhead që ngrenë fole, si dhe qindra flamingo.
Pesë vjet më vonë, thotë Mëhilli, Sazani u çmilitarizua dhe u hap për publikun. (Teknikisht mbetet ende zonë e kufizuar ushtarake, nën juridiksionin e Ministrisë së Mbrojtjes së Shqipërisë.) Edhe pse pjesë të Sazanit janë hapur për turizëm, ishulli vazhdon të mungojë në infrastrukturë të konsiderueshme, dhe qëndrimi me natën zakonisht nuk lejohet. Vizitorët që duan të shohin shkëmbinjtë e tij gëlqerorë duhet të udhëtojnë me varkë gjatë ditës.
Sot, Sazani është “një kapsulë kohore unike e Luftës së Ftohtë në mes të detit,” përsërit Mëhilli. Rrjeti i tij i tuneleve mbetet ende, ashtu si gjurmët e bunkerëve të komandës, depove të armëve dhe strehimoreve bërthamore. Mina dhe municione të papatura janë gjetur në dhe pranë ishullit, sipas disa raportimeve të mediave. Për shkak se Sazani dikur strehonte oficerë ushtarakë dhe disa familje, kishte gjithashtu shtëpi, shkolla dhe klinika mjekësore, thotë Mëhilli. (Pjesë të Sazanit, vëren ai, u plaçkitën gjatë trazirave civile të vitit 1997.) Për shkak të historisë së gjatë të luftërave në rajon, ujërat rreth Sazanit dhe në Gjirin e Vlorës janë mbushur me mbeturina anijesh, kryesisht nga Lufta e Parë dhe e Dytë Botërore. Zona ka prodhuar disa zbulime arkeologjike të rëndësishme dhe është bërë e popullarizuar për zhytësit.
Pikërisht sepse kaq pak njerëz kanë pasur akses në ishull për dekada, ekosistemet e tij janë mbetur kryesisht të paprekura. “Nga perspektiva e një historiani,” thotë Mëhilli, “ky është një nga vendet relativisht të paprekura që mbeten në Shqipëri dhe që flet për historinë e saj të thellë.”
