Një libër që thyen heshtjen mbi një popullsi dygjuhëshe të Greqisë
Në vitin 2008, shtëpia botuese austriake Böhlau Verlag (Vjenë–Këln–Vajmar) botoi në gjermanisht veprën “Die Kinder des Schweigens” – Fëmijët e Heshtjes. Familja, farefisnia dhe martesa te arvanitasit në Atikën juglindore (1850–1940), e antropologut social grek Eleftherios P. Alexakis. Libri është përkthimi dhe përpunimi i tri studimeve që autori i kishte paraqitur ndër vite në “Tubimet Shkencore të Atikës Juglindore”, e që më pas u bashkuan në një vepër të vetme nën kujdesin shkencor të historianit austriak Karl Kaser, profesor në Universitetin e Gracit.
Libri bazohet në fusha-kërkimore shumëvjeçare (1986–1992) të kryera nga vetë Alexakis në tri fshatra arvanitase të rajonit të Mesogeas: Keratea, Kalivia dhe Kouvaras, si dhe në arkivat pronësore të qytetit të Lavrionit, që mbulojnë periudhën 1850–1891. Është, siç e cilëson vetë autori, një “studim etnohistorik” — domethënë një kombinim i metodës strukturore-funksionaliste të antropologjisë me kërkimin arkivor historik.
Por më shumë se metoda, ajo që e bën këtë vepër interesante për lexuesin shqiptar është mënyra se si Alexakis trajton hapur, që në faqet e para, çështjen e identitetit etnik, gjuhës dhe “heshtjes” historike që ka shoqëruar komunitetin arvanitas në Greqi.
Kush janë arvanitasit, sipas Alexakis
Në hyrjen e librit, Alexakis shpjegon se banorët arvanitas të zonës që ai studioi “u vendosën aty, sipas dëshmive historike, në dy faza: në fund të shekullit XIV dhe në fillim të shekullit XV.” Sipas tij, ata u sollën nga sundimtarët katalanas të Atikës dhe më pas nga dukët Acciaiuoli, për arsye strategjike e ekonomike: për të mbrojtur territorin tashmë tërësisht te zbrazur dhe për të rikultivuar tokat e braktisura ose të rralla në popullsi.
Vendosja u bë në formën e organizimit fisnor: krerëve (shefave fisnorë) të arvanitasve iu dhanë toka në përdorim, dhe vetë komuniteti ishte i organizuar në fara (klane apo fise farefisnore). Sipas autorit, pikërisht prijësit e këtyre farave i dhanë emrin e tyre shumë krahinave e fshatrave të sotme të Atikës — si Liosia, Bojati, Spata — toponime që kanë mbijetuar deri sot si dëshmi e drejtpërdrejtë e këtij kolonizimi.
Alexakis vëren gjithashtu se arvanitasit, kur u vendosën, gjetën në këto zona një popullsi shumë të rrallë greqishtfolëse, me të cilën u përzien dhe të cilën, për shkak të epërsisë së tyre numerike, e asimiluan gjuhësisht. Kështu shpjegohet, sipas tij, dhe dominimi historik i gjuhës arvanitase në këtë rajon për shekuj me radhë.
Gjuha: një dialekt shqip i përzier me greqishten
Vetë autori e përkufizon pa mëdyshje natyrën gjuhësore të arvanitasve. Në një shënim të hershëm të hyrjes, ai shkruan:
Dialekti arvanitas përbën një përzierje të shqipes së vjetër (në variantin toskë) me greqishten.
Kjo është një nga deklaratat më të qarta të librit: gjuha që flisnin (dhe pak prej tyre flasin ende sot) arvanitasit e Atikës nuk është thjesht “një dialekt grek i veçantë”, siç pretendojnë disa rryma të historiografisë greke, por një degë e shqipes toske, e cila, përmes shekujve të bashkëjetesës, është përzier fort me greqishten.
Alexakis shpjegon se gjuha arvanitase mbeti në përdorim aktiv në disa fshatra deri rreth viteve 1920–1940, por më pas filloi rënia e saj e shpejtë e imponuar. Sot, sipas tij, vetëm njerëzit mbi 60 vjeç mund të komunikojnë ende në këtë gjuhë, dhe ka të ngjarë që brenda dekadës së ardhshme ajo të zhduket plotësisht nga zona. Vetë titulli i librit, “Fëmijët e Heshtjes”, lidhet pikërisht me këtë proces: heshtjen e një gjuhe dhe një kulture që po treten, dhe — siç e thotë vetë autori — me “heshtjen e qëllimshme” që historiografia zyrtare i ka bërë kësaj kulture popullore për shkak të veçantisë së saj gjuhësore.
Interesant është edhe fakti që, deri në vitin 1935, sipas dokumenteve të kontratave noteriale që citon Alexakis, ishin të nevojshëm përkthyes për shumë banorë — kryesisht gra — të cilët nuk dinin shkrim-lexim dhe nuk flisnin mjaftueshëm, apo aspak, greqisht. Kjo tregon se sa thellë e gjallë ishte ende gjuha arvanitase (shqipja) si gjuhë e parë e komunikimit të përditshëm deri në fillim të shekullit XX.
Çështja e identitetit: midis shkencës dhe ideologjisë
Pjesa më e ndjeshme, dhe njëkohësisht më e ndershme akademikisht, e parathënies së Alexakis është ajo ku ai trajton hapur debatin mbi identitetin etnik të arvanitasve — debat që në Greqi mbetet ende politikisht delikat.
Autori shkruan se “frika se mund të lindë një problem kombëtar” nga njohja e identitetit arvanitas është, sipas tij, “e pabazuar”. Ai vëren se diskutimi që disa të ashtuquajtur studiues përpiqen të hapin rreth “greqizmit” apo identitetit grek të arvanitasve “nuk ka asnjë bazë shkencore të mirëfilltë”. Sipas Alexakis, teoritë e ndryshme rreth origjinës së këtij “grupi gjuhësor” lëvizin në kufijtë e shkencës: disa pretendojnë se arvanitasit rrjedhin nga pellazgët, ose nga një shtresë “proto-greke” më e vjetër (megjithëse, vëren ai me ironi akademike, “ne nuk e dimë saktësisht kush ishin pellazgët”); të tjerë mbajnë idenë se ishin grekë që flisnin gjithashtu arvanitisht, por që ishin të vetëdijshëm për “rrënjët e tyre greke”.
Pavarësisht këtyre teorive — të cilat vetë autori i quan shpesh “ekstreme dhe kontradiktore” — ai vëren se zhdukja graduale e dialektit arvanitas (shqipes) “nuk ka ndikuar deri më sot te sistemet simbolike dhe ideologjike të grupit”, të cilat, sipas tij, nuk dallojnë thelbësisht nga sistemet simbolike të greqishtes së lashtë dhe asaj moderne. Pikërisht për këtë arsye, thotë Alexakis, studimi i kulturës popullore arvanitase kontribuon shumë në kuptimin e vetë kulturës popullore greke, si sinkronikisht ashtu edhe diakronikisht.
Ky formulim — i kujdesshëm, por i qartë — e vendos Alexakis larg nga diskursi nacionalist që mëton ta zhdukë krejtësisht specifikën etnike e gjuhësore të arvanitasve, por edhe larg nga çdo lexim politik i drejtpërdrejtë. Ai e trajton komunitetin për atë çfarë është në thelb: një grup etnik dygjuhësh, me rrënjë gjuhësore shqiptare (toske), që ka jetuar prej gjashtëqind vjetësh në territorin grek dhe që përfaqëson një pasuri kulturore e historike të veçantë për Greqinë. Madje ka dhënë kontribut që grekët e sotëm të kenë një shtet që ta quajnë të tyren.
Interesi shkencor i Alexakis: nga marrëdhëniet personale te kërkimi sistematik
Pjesë e vlerës së veçantë të librit është edhe perspektiva personale e autorit. Alexakis tregon se interesi i tij për arvanitasit lindi nga “interesi i përgjithshëm për etnitë dygjuhëshe të Greqisë” dhe nga lidhjet e tij familjare: i ati ishte kumbar dasme në Kerateа, kushërira e parë e babait ishte martuar me një burrë nga ky fshat, dhe vetë autori jeton që prej vitit 1944 në Lavrion, qytet fqinj me fshatrat arvanitase që studioi.
Ai vë në dukje se, megjithëse vetë nuk e fliste arvanitishten në fillim të kërkimit, u detyrua ta mësonte pjesërisht gjatë punës në terren — jo për të komunikuar, por për të kuptuar “termat dhe fjalët-kyçe” që i hapnin rrugën drejt mendësisë dhe sjelljes së njerëzve që studionte. Ky është një detaj domethënës: vetë gjuha shqipe-arvanitase shihej nga studiuesi si çelësi për të kuptuar thellësisht botën shpirtërore dhe shoqërore të komunitetit, jo thjesht si një kuriozitet dialektor periferik.
Po kështu, libri dokumenton se si kultura materiale dhe simbolike e arvanitasve — organizimi i shtëpisë, sistemi farefisnor, ritualet e martesës, blegtoria dhe vetë toponomastika e rajonit — janë të mbushura me elemente që Alexakis i lidh drejtpërdrejt me traditat shqiptare të Shqipërisë së Jugut dhe të Epirit verior: nga fjala arvanitase fshat (fshat, e ardhur, sipas autorit, nga latinishtja fossatum), te organizimi në katune, deri te paralelet me strukturat farefisnore patrilineare dokumentuar nga etnografë të Shqipërisë, si Margaret Hasluck apo studiues shqiptarë të cituar gjerësisht në bibliografinë e veprës.
Një pasuri për Greqinë moderne
Përtej hollësive etnografike, mesazhi i përgjithshëm i Alexakis është i qartë: arvanitasit nuk janë një “anomali” apo një “problem” për identitetin kombëtar grek, siç janë trajtuar shpesh në diskursin publik, por një pasuri kulturore dhe historike që ka kontribuar në formësimin e vetë peizazhit njerëzor, gjuhësor dhe toponimik të Atikës. Studimi i tyre, thotë ai, nuk e dobëson, por e pasuron kuptimin që kemi për vetë kulturën popullore greke në tërësi.
Në këtë kuptim, “Fëmijët e Heshtjes” mund të lexohet edhe si një thirrje akademike për ta nxjerrë nga heshtja një kapitull të rëndësishëm — por të lënë pas dore — të historisë shoqërore të Greqisë: atë të një populli dygjuhësh, me rrënjë gjuhësore shqiptare, që për gjashtëqind vjet ka jetuar, është martuar, ka ndërtuar shtëpitë e veta dhe ka transmetuar fara, emra dhe zakone, derisa gjuha e tij e parë u shua ngadalë në heshtje — por jo edhe kujtesa e saj.
Burimi: Eleftherios P. Alexakis, “Die Kinder des Schweigens. Familie, Verwandtschaft und Heirat bei den Arvaniten im südöstlichen Attika (1850–1940)”, përkthim nga greqishtja nga Gabriele Ponisch, redaktim Karl Kaser, Böhlau Verlag, Vjenë–Këln–Vajmar, 2008.
