Ekziston një gënjeshtër e madhe historike që ka mbijetuar për dy shekuj, jo sepse është e vërtetë, por sepse ka qenë e dobishme. Ajo gënjeshtër thotë: banorët e Perandorisë Bizantine ishin grekë. Nga kjo premisë e rreme, shekulli XIX ndërtoi një ideologji shtetërore, një projekt komb-formimi dhe, në fund, një seri katastrofash humanitare që popujt e Ballkanit dhe Azisë së Vogël ende i mbajnë si plagë të hapura.
Anthony Kaldellis, bizantinolog i Universitetit të Çikagos dhe një ndër zërat akademikë më të zotët të fushës, e rrëzon këtë gënjeshtër me saktësinë e kirurgut dhe durim enciklopedik në veprën e tij Romanland: Ethnicity and Empire in Byzantium (Harvard University Press, 2019). Ajo çfarë ai dëshmon nuk është thjesht një rishikim akademik — është një akt rrëfimi historik me pasoja politike dhe morale që rezonojnë drejtpërdrejt me tragjeditë e shekullit XX.
Kush ishin “Bizantinët”? Pyetja që shkenca e shmangi
Kaldellis fillon me një fakt të thjeshtë, pothuaj logjikisht i pamohueshëm: banorët e asaj që ne e quajmë Perandori Bizantine nuk e quanin veten kurrë “bizantine”. Ata e quanin veten Rhomaioi — romakë. Shtetin e tyre e quanin Romania, domethënë “Romanland” — tokë romake. Perandori i tyre quhej “Perandori besnik ndaj Krishtit i romakëve”. Ky emërtim nuk ishte formalitet bosh dhe as titull ceremonial: ishte identitet etnik, politik dhe kulturor, i trashëguar pa ndërprerje nga Roma e lashtë.
Megjithatë, shkenca perëndimore i njohu të gjitha këto fakte — dhe i mohoi. Për shekuj me radhë, “bizantinët” u quajtën “grekë” nga autorët latin e frankë mesjetarë, e mandej nga iluministët dhe historianët e shekullit XIX. Kaldellis e gjurmon origjinën e këtij mohimi me precizion historik: ky proces filloi jo nga logjika shkencore, por nga politika. Papët dhe perandorët gjermanë të mesjetës, duke pretenduar vetë trashëgiminë e Romës, kishin interes strategjik t’ia mohonin atë Konstantinopojës. Kështu, termi Graeci — me të gjitha konotacionet negative që ai kishte në letërsinë latine, duke nënkuptuar dinakëri, dobësi dhe mashtrim — filloi të zëvendësojë Romani në dokumentet zyrtare perëndimore.
Ky mohim nuk ishte shkencor. Ishte ideologjik.
Transformimi i shekullit XIX: Nga Romakët te “Helenët”
Shekulli XIX e çoi këtë mohim në fazën e tij më të rrezikshme. Nacionalizmi romantik evropian kishte nevojë për trashëgimi të lashta e të pastra. Lëvizja greke për pavarësi, e frymëzuar nga iluministët perëndimorë dhe e mbështetur diplomatikisht nga fuqitë e mëdha, ndërtoi ideologjinë e saj mbi një tezë: populli i ri grek ishte vazhdimësia e drejtpërdrejtë e lashtë helene, përmes Byzantit. “Romakët” e Lindjes ripagëzoheshin si “Helenë”. Konstantinopoja bëhej rrënjë e identitetit modern grek.
Kaldellis e tregon se ky projekt ishte i vetëdijshëm dhe i stisur. Historianët nacionalistë grekë u ndeshën drejt për drejt me tekstet burimore — të cilat e quanin popullin e tyre romakë — dhe i hodhën mënjanë, duke i quajtur “emra formalë” pa kuptim etnik. Paralel me këtë, gjermanit Jakob Fallmerayer kishte bërë sulm tjetër të kundërt: ai argumentonte se “helenët modernë” nuk kishin asnjë lidhje biologjike me antikitetin, sepse Ballkani kishte qenë i mbushur me sllavë e shqiptarë. Paradoksalisht, ky sulm racist bëri që historianët nacionalistë grekë të ishin edhe më të zellshëm në “heleniziamin” e Byzantit, si mjet për të provuar vazhdimësinë racore që Fallmerayer e mohonte.
Kjo është ajo çfarë Kaldellis e quan “denializëm” — mohimi sistematik i asaj çfarë burimet bizantine thonë qartë dhe pa ambiguitet. Dhe ky denializëm ka luajtur rol drejtpërdrejt në krijimin e instrumenteve ideologjike me të cilat u justifikuan pastrimet etnike të shekullit XX.
Shqiptarët dhe gjakosja e “Greqisë” — Historia që heshtet
Këtu arrijmë te dimensioni që historianët gjysëm-zyrtarë të rajonit e shmangen sistematikisht: roli i shqiptarëve në formimin e shtetit grek modern dhe çmimi i paguar prej tyre.
Lufta për pavarësinë greke (1821–1829) u vadit, në pjesë të madhe, me gjak shqiptar. Emra si Markos Botsaris, Odysseas Androutsos, Giorgo Karaiskakis — figura qendrore të eposit revolucionar grek — ishin shqiptarë ose me origjinë shqiptare. Ata luftuan jo për “Greqinë etnike” si projekt helenistik, por kundër Perandorisë Osmane, në emër të një lirie që, në perfytyrimin e kohës, kishte kuptime të shumta dhe fleksibël.
Por projekti nacional-romantik i Athinës, i modeluar pas iluministëve perëndimorë dhe i mbështetur në fabrikën e re të “helenaizmit”, i thithi, i asimiloi dhe i ripagëzoi këta heronj si “helenë”. Shqipja e tyre u harrua. Origjina e tyre u fshi. Kjo ishte logjika e brendshme e shtetit-komb të shekullit XIX: trashëgimia e atyre që bashkoheshin me projektin shtetor ribaptizohej retroaktivisht.
Por fabrika helene nuk ndali në ribaptizim simbolik. Ajo ecte me logjikën e saj të brendshme drejt pastrimit etnik. Çamëria — rajoni etnik shqiptar i pjesës veriperëndimore të Greqisë moderne — u bë teater i dhunës dhe largimit. Shqiptarët çamë, myslimanë e ortodoksë njëkohësisht, jetuan nën presion sistematik asimilimi, konfiskimi prone e dhune gjatë gjithë shekullit XX. Pastrimi etnik i çamëve, intensifikuar në vitet 1944–1945, i zhvendosi dhjetëra mijëra njerëz nga tokat e paraardhësve. Mbi 20.000 çamë u dëbuan me forcë.
Traktati i Lozanës (1923) institucionalizoi shkëmbimin e popullsive midis Greqisë dhe Turqisë — një “zgjidhje” e menduar si e “qytetëruar” nga diplomacia evropiane, por e cila zhvendosi mbi dy milionë njerëz dhe solli tragjedie familjare e civile të pallogaritshme. Edhe në kuadrin e këtij traktati, komuniteti çam u konsiderua qellimisht plotësisht turk, per hir te fese, duke u lënë i ekspozuar ndaj dhunës jashtë çdo mekanizmi mbrojtës ndërkombëtar.
Kaldellis dhe çelësi analitik: Identiteti ndërtohej, nuk lindte
Ajo çfarë bën argumentin e Kaldellis veçanërisht të fuqishëm është se ai nuk shkon tek teoritë e konstruktivizmit nacional si ideologji, por te burimet historike konkrete. Ai citon kronikat bizantine, korrespondencën diplomatike, tekstet ligjore dhe letërsinë popullore: gjithkund populli i Konstantinopojës e quan veten romak. Gjuhës i thonin “romake” (romaiike), jo greke. Identitetin e tyre e kthenin tek Roma, jo tek Athina klasike.
Nocioni “helen” — me të gjithë peshën e tij klasike — ekzistonte në Bizant, por si referencë kulturore dhe letrare, jo si identitet etnik. Helenët ishin të lashtit, paganët, trashëgimia e filozofisë dhe retorikës. Romakët ishin ata që jetonin. Këto dy koncepte qëndronin diametralisht larg njëri-tjetrit në vetëdijen bizantine. Sinteza e tyre — ribaptizimi i romakëve të Lindjes si “helenë” — ishte, siç e formulon vetë Kaldellis, “produkt i nacionalizmit të shekullit XIX”, jo realitet historik i jetuar.
Ky gabim konceptual nuk qëndron thjesht në librat e historisë. Ai u shndërrua në justifikim për politika shtetërore: ku nuk ka “helenë”, duhet t’i krijosh; ku “jo-helenët” janë, duhet t’i largosh ose t’i asimilosh.
Shqiptarët si “dëshmi” dhe si viktima
Ka diçka të veçantë tragjike në rolin e shqiptarëve në këtë histori. Ata ishin ndër njerëzit e parë që Fallmerayer i identifikoi si “ndotësit” e helenizmit — ndërkohë që ishin ndër njerëzit e parë që derdhën gjak për “lirinë greke”. Ata ishin të pranishëm si protagonistë dhe si objekte studimi, si aleatë dhe si te çnjerezëzuar. Kur Karaiskakis luftonte te kalonjtë e Athinës, shqipja e tij konsiderohej detaj etnik pa rëndësi; kur çamët bënin kërkesa territoriale dhe ligjore, shqiptarësia e tyre bëhej pengesë për integritetin kombëtar grek.
Ky paradoks nuk është aksidental: ai rrjedh logjikisht nga miti helenizues. Nëse Greqia moderne është trashëgimja e “pastër” e helenizmit antik, atëherë çdo prezencë jo-greke brenda kufijve të saj ose duhet asimiluar ose trajtohet si anomali historike. Kjo logjikë, e ndërtuar mbi fabrikimin e identitetit të cilin Kaldellis e demonton, është ajo që prodhoi vuajtjet e shumta të popujve që iu nënshtruan asaj.
Akademia si fushë beteje
Kaldellis ndalet gjatë te fakti se denializmi historik — mohimi i romanizmit të Byzantit — nuk ka qenë asnjëherë thjesht keqkuptim shkencor. Ai ka shërbyer interesa. Perëndimi mesjetar kishte nevojë ta heqë Konstantinopojën nga trashëgimia romake. Iluminizmi kishte nevojë ta bënte Byzantin simbol të kundërt të shtetit modern “të ndriçuar”. Nacionalizmi grek kishte nevojë të helenizonte Byzantin për të ndërtuar vazhdimësinë racore. Pushtetet e mëdha evropiane — veçanërisht Franca dhe Britania — kishin interes gjatë shekullit XIX t’ia mohonin Greqisë moderne ambiciet konstantinopolitane, dhe termi “Bizant” (neutral etnikisht) u promovua si zëvendësim i “Perandorisë Greke” pikërisht për arsye gjeopolitike.
Akademia, thotë Kaldellis, ka qenë prishur prej fillimit: “Byzantine Studies është artefakt perëndimor, jo arab e as romak, dhe u projektua të mbrojë pretendimet ideologjike perëndimore.” Kjo është akuzë serioze, por e dokumentuar.
Çfarë mund të mësojë historiani nga kjo? Që pyetja “kush e shkruan historinë?” nuk është thjesht pyetje postkoloniale abstrakte — është pyetje me pasoja direktë mbi jetën dhe vdekjen e popujve konkretë.
Historia si borxh moral
Bashkëjetesa ne shekuj e popujve ballkanikë nën Perandorinë Osmane — shqiptarëve, grekëve, sllavëve, vllehëve — nuk ishte ideale, por ishte e gjallë dhe e ndërthurur. Shekulli XIX i copëtoi këto identitete të ndërthurura duke u futur brenda tyre bisturin e nacionalizmit etnik. Kush nuk përshtatej me kategoritë e reja u bë “problem”.
Shqiptarët çamë ishin “problem”. Myslimanët e Azisë së Vogël ishin “problem”. Ortodoksët e Anadollit ishin “problem”. Zgjidhja e “problemeve” u bë program politik.
Anthony Kaldellis nuk flet për çamët, nuk flet për Lozanën, nuk flet për shqiptarët e Revolucionit Grek. Vepra e tij është rigorozisht akademike dhe e fokusuar. Por argumenti i tij — se identiteti “helen” i Byzantit është konstrukt i shekullit XIX, i ndërtuar mbi mohimin e burimeve — hap derën e nevojshme analitike për të kuptuar se si ky konstrukt u bë matricë e vuajtjeve reale.
Historia nuk është e pafajshme. Fabrikat e identitetit prodhojnë, në fund, njerëz të shpërngulur, varreza anonime dhe traktate që zhvendosin popuj si figura shahu. Romanland i Kaldellis është ftesë — e qetë, e dokumentuar dhe e papërballueshme — për t’u larguar nga ato fabrika dhe për t’u kthyer te burimet, te ata njerëz që e quanin veten romakë dhe që, me emrin e tyre të vërtetë, nuk lënë hapësirë për projektet e mëvonshme të helenizimit. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Bazuar mbi: Anthony Kaldellis, Romanland: Ethnicity and Empire in Byzantium, The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 2019.
