Në çdo shtet të ri ekziston nevoja për mitologji themeluesish. Greqia e shekullit XIX nuk bëri përjashtim. Pasi dyert e Europës romane humbën interesin për tragjedinë historike të popujve ballkanikë nën Perandorinë Osmane, ata gjetën një narrativë që rezononte: rilindja e Greqisë antike, popull i filozofëve dhe heronjve, duke u çliruar nga robëria me shpatë dhe gjak. Kjo narrativë ishte e gjallë, emocionuese — dhe në shumë aspekte, e shtrembëruar.
Historiani britanik William St. Clair, në veprën e tij monumentale That Greece Might Still Be Free (1972), ndërtoi ndoshta analizën akademike më të lirë dhe të rreptë të asaj çfarë ai e quan “luftën greke për pavarësi.” Libri i St. Clair, i shkruar me distancë kritike dhe i mbështetur mbi burime primare — ditare ushtarakë, letra personale, raporte diplomatike — zbulon një tablo krejt tjetër nga ai qe mitet kombëtare greke kanë trashëguar: shqiptarët, të krishterë e myslimanë, ishin shpesh palë e parë e frontit dhe luftëtarët kryesorë të revolucionit.
Hydra dhe Spetset: Themeluesit shqiptarë që “nuk flisnin greqisht”
Sipas St. Clair, revolucioni i 1821-shit nuk filloi me grindjen e ndonjë “demi” helenist në Peloponez. Ai filloi në det. Ishujtë e Hydra-s, Spetsas dhe Psaras, të cilët armatosën flotën tregtare dhe sulmuan anijeve osmane, ishin “kryesisht shqiptarë të krishterë me origjinë.” Ky fakt regjistrohet fjalë për fjalë në librin e St. Clair-it.
“Banorët e këtyre ishujve, kryesisht shqiptarë të krishterë me origjinë, kishin ndërtuar një marinë tregtare të fuqishme… Shqiptarët e Hydra-s dhe Spetseve, shumë prej të cilëve nuk flisnin as greqishten, e konsideronin veten grek ngaqë besnikëria e tyre ishte ndaj Kishës Ortodokse.”
Ky detaj është thelbësor: identiteti i tyre “grek” nuk ishte etnik, gjuhësor apo kulturor — ishte fetar. Ortodoksia lidhte bashkë nën një emër popuj të ndryshëm: shqiptarë, sllavë, vllehë dhe të tjerë, të cilët Occidenti romantik do t’i quante të gjithë “grek.”
Marko Boçari: “Leonida i Ri” ishte shqiptar
Kur media europiane kërkonte heroin e saj grek, ata gjetën Marko Boçarin. St. Clair shënon me precizion të thatë: “Marko Boçari, udhëheqësi suljot shqiptar, zakonisht konsiderohej Leonida i Ri.” Jo grek — shqiptar. Lideri i Suljotëve, komuniteti gjysmëi pavarur i shqiptarëve që kishte vendosur t’i bashkohej revolucionit, u bë simboli suprem i lëvizjes.
Suljotët, fisi shqiptar i maleve të Epirit, kishin një histori të gjatë rezistence ndaj Ali Pashës — dhe ndaj çdo autoriteti të jashtëm. Pra konflikti ishte ndër-shqiptar. Kur osmanët tentuan t’i detyrojnë t’i nënshtroheshin pas ekspedicionit katastrofik të Mavrocordatos në Epir (1822), ata u shpërngulën në mërgim. Por kur Lord Byron mbërriti në Missolonghi me para dhe entuziazëm, i pari gjest i tij ushtarak ishte i qartë: angazhoi shqiptarët. “Ai rekrutoi disa qindra shqiptarë të egër dhe të padisiplinuar,” shkruan St. Clair, “megjithëse… vetëm një pjesë ishin vërtet Suljotë, të tjerët ishin haptas mercenarë duke ushtruar profesionin kryesor për të cilin kombi i tyre ishte i njohur.“
“Luftëtarët shqiptarë ishin themeli i çdo garnizoni osman dhe i çdo ushtrie greke njëkohësisht. Shumë komandantë të mëdhenj të ‘revolucionit grek’ ishin arvanitas — shqiptarë të greqizuar — ose Suljotë.”
Fustanella: veshja “kombëtare greke” ishte shqiptare
Ndoshta fakti më ironik i të gjithë historisë është ai i fustanellës — kilti i bardhë që sot quhet simbol i identitetit grek dhe që mbajnë Evzonët, roja ceremoniale e Varrit të Ushtarit të Panjohur në Athinë. St. Clair e dokumenton prejardhjen e saj me kujdes arkivor.
Libri shënon se “veshja shqiptare bëri hapin e saj vendimtar drejt marrjes në konsiderate si veshje kombëtare e Greqisë” pikërisht sepse lidershipi i qeverisë së re greke ishte “kryesisht shqiptar vetë.” Finlay, historiani bashkëkohor britanik i cituar nga St. Clair, e përshkruan skenën e Nauplios të 1824-1825 me gjuhë elokuente e skandaloze njëkohësisht: Phanariotët dhe doktori që, disa muaj para, vesheshin me rrobë të grisura, kishin dalë nga krizalida e tyre patriotike dhe shfaqeshin “me gjithë shkëlqimin e jetës brigandeske, shkëlqyen me veshje të pasura shqiptare, të shndritshëm me armë brillante e të papërdorura.”
Sipas St. Clair, bazaret e Tripolitzës, Nauplios, Mesolongjit dhe Athinës mbusheshin me “xhaketa të qëndisura me ar, jataganë të artëzuar dhe pistola me veshje argjendi.” Rrobaqepësit vinin me turma nga Janina, Selaniku, Elbasani, Shkodra dhe Prizreni. Armët dhe veshjet e një palikari të zakonshëm, “të bëra në imitim të veshjes së Toskëve të Shqipërisë Jugore,” kushtonin shpesh 50 paund. Ato të një gjenerali shkonin mbi 300 paund. Për kohën kjo është një shifër e çmendur.
Indeksi i librit të St. Clair-it e konfirmon pa mëdyshje: “Albanian dress the national dress of Greece, 232” — veshja shqiptare, veshja kombëtare e Greqisë, faqe 232.
Pra Evzonët, Proedrikí Froura — roja ceremoniale presidenciale që sot qëndron para Varrit të Ushtarit të Panjohur në Athinë, simbol i sovranitetit dhe trashëgimisë greke — mban fustanellën e Toskëve shqiptarë të Epirit. Nuk ka ironi më të madhe historike se kjo: roja e shtetit lind nga veshja e popullit që ndërtoi atë shtet — dhe pastaj u harrua.
Bajroni në Prevezë: Dëshmia e poetit
Por historia nuk ka dëshmitar më të paparashikuar se Lord Byron. Poeti britanik, i cili sot konsiderohet miku i Greqisë, kaloi vitet e para të udhëtimeve të tij nëpër tokat shqiptare dhe shkroi letra nënës së tij me entuziazëm të sinqertë. Letra e mëposhtme, e datuar 12 Nëntor 1809, dërguar nga Preveza, është dëshmi primare e karakterit dhe madhështisë së kulturës shqiptare:
TO MRS. BYRON, Prevesa, November 12, 1809. — I shall never forget the singular scene on entering Tepaleen at five in the afternoon, as the sun was going down. It brought to my mind (with some change of dress, however) Scott’s description of Branksome Castle in his Lay, and the feudal system. The Albanians, in their dresses, (the most magnificent in the world, consisting of a long white kilt, gold-worked cloak, crimson velvet gold-laced jacket and waistcoat, silver-mounted pistols and daggers,) the Tartars with their high caps, the Turks in their vast pelisses and turbans, the soldiers and black slaves with the horses, the former in groups in an immense large open gallery in front of the palace…
Byron shkruan me admirim të pakufizuar për fustanellën shqiptare si “the most magnificent in the world” — më madhështorja në botë. Po këtë veshje, po këtë “kilt të gjatë të bardhë, kapon e qëndisur me ar, xhaketën e kuqe kadifeje me gërshetim ari” e do t’a adoptojë shteti grek si simbol të vetë identitetit kombëtar. Bajroni e kishte parë veshur nga shqiptarët e Tepelenës — jo nga luftëtarë “grek.”
Shënim: Letra e Bajronit i dërgohej nënës së tij dhe nuk kishte asnjë qëllim propagandistik. Ajo është dëshmi e pafiltruar e asaj çfarë poeti britanik pa me sytë e vet: shkëlqimin e civilizimit shqiptar të Tepelenës. Bajroni nuk e dinte se shumë dekada më pas do të bëhej simbol i filohelenizmit — por i kushtoi poezi dhe jetë jo shtetit “grek” abstrakt, por Missolongjit konkret, ku Suljotët e tij shqiptarë luftonin çdo ditë.
Identiteti i rrjedhshëm: Kur feja zëvendëson etninë
Çelësi për të kuptuar rolin shqiptar në 1821 qëndron tek ajo çfarë St. Clair e identifikon si dilemën fondamentale arbëreshe: “Shqiptarët, disa prej të cilëve ishin të krishterë dhe disa myslimanë, u ndanë nga kjo dilemë, dhe kur nevoja për veprim u bë e pashmangshme, u ndanë sipas fesë dhe jo sipas etnicitetit.“
Kjo ndarje — fetare, jo etnike — shpjegon pse arvanitasit (shqiptarët e Greqisë Jugore dhe Peloponezit) luftuan në anën “greke” dhe pse shqiptarët myslimanë luftuan shpesh në anën osmane. Feja ishte kartë identiteti, jo gjuha, jo gjaku. Arvanitasit, të cilët kishin jetuar brenda kufijve gjeografikë të Greqisë së sotme prej shekujsh, ishin ortodoksë — dhe si të tillë, u inkuadruan nën flamurin e kryqit. Komandantët e tyre do të bëheshin legjendë, emrat e tyre do të greqizoheshin, dhe origjina e tyre do të humbiste ngadalë nën shtresat e mitologjisë kombëtare.
Garnizonet osmane: Shqiptarët e harruuar të dy anëve
Plagë historike është fakti se shqiptarët ndodheshin edhe anën tjetër të frontit. St. Clair shkruan se garnizonet osmane të Peloponezit “rekrutonin shqiptarë që kishin jetuar atje aq gjatë saqë askush nuk dinte kur kishin ardhur për herë të parë.” Teksa revolucioni shpërtheu, garnizonet turke dhe shqiptare u mbyllën nëpër kështjella, duke tentuar të mbronin popullatat myslimane. Shqiptarët myslimanë të Peloponezit — dikur rreth një e nënta e popullsisë — “pushuan së ekzistuari si komunitet i vendosur” brenda javësh nga shpërthimi i revolucionit. Genoçidi ishte i plotë, i shpejtë — dhe zhduku nga historia shqiptarët e anës “tjetër.”
Shteti i ri dhe falsifikimi i origjinës
Kur shteti grek u formua me mbështetjen europiane, nevojitej një narrativë koherente. Fallmerayer-i gjerman kishte publikuar (1830) teorinë e tij se populli modern grek ishte kryesisht sllav dhe jo pasardhës i helenëve të lashtë — një “herezi vdekjeprurëse” nga perspektiva e elitës greke. Identiteti shqiptar i luftëtarëve duhej fshirë ose absorbuar. Fustanella u bë “veshje kombëtare greke.” Emrat u greqizuan. Boçari u bë Leonida. Arvanitasit u bënë “grek.”
St. Clair e dokumenton me sarkazëm elokuente mënyrën se si Phanariotet dhe klasa drejtuese — ata që “në Prill 1824 visheshin me rrobë të grisura dhe jetonin me racion të pakët” — u shndërruan brenda muajsh në komandantë “luftëtarë me kilt, si kryepleqtë skocezë.” Ndryshimi i veshjes shqiptare ishte edhe ndryshim i identitetit: kush vishte fustanellën, mund të pretendonte gradë ushtarake dhe pjesë të parave. Qindra njerëz, qartësisht jo-luftëtarë, u paraqitën me uniformë shqiptare për të marrë pagesë. Veshja bënte identitetin — dhe identiteti jepte burime.
Konkluzion: Pasqyra e thyer e historisë
Historia e shqiptarëve në revolucionin e 1821-shit nuk është histori viktimizimi — është histori kompleksiteti të papranuar. Ata luftuan si myslimanë dhe si ortodoksë, si Suljotë dhe si garnizon osman, si udhëheqës dhe si mercenarë. Arvanitasit e Atikës dhe Peloponezit u bënë kolonë pa të cilët revolucioni do të kishte humbur çdo shans ushtarak. Hydra dhe Spetset — albania e Mesdheut — furnizuan flotën. Marko Boçari u bë “Leonida.” Dhe fustanella e Toskëve të Shqipërisë Jugore u bë uniforma e Evzonëve.
Ky nuk është argument irredentist — as pretendim territorial. Është thirrje për lexim të drejtë të historisë. William St. Clair, historian britanik pa asnjë interes të deklaruar ndaj çështjes shqiptare, e dokumentoi këtë realitet fjalë për fjalë. Imazhet e Charles Cockerell-it tregojnë shqiptarë duke vallëzuar rreth tempujve antikë dhjetë vjet para revolucionit. Bajroni shkroi me admirim për madhështinë e fustanellës shqiptare. Burimet primare flasin qartazi.
Roja presidenciale e Athinës, Proedrikí Froura, veshur me fustanellën e bardhë dhe xhaketën e kuqe, qëndron sot para Varrit të Ushtarit të Panjohur. Uniforma e tyre është fotokopja e veshjes shqiptare të Epirit — e asaj çfarë Byron e quajti “more magnificent than anything in the world.”
Historia nuk kërkon mëshirë, kërkon saktësi. Dhe saktësia thotë: pa shqiptarët, nuk do të kishte revolucion “grek.” Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
William St. Clair, That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence (Oxford University Press, 1972). — Letra e Lord Byron-it dërguar zonjës Byron, Preveza, 12 Nëntor 1809, cituar nga origjinali anglisht. — Charles Robert Cockerell, akuarelë i titulluar “Tanzfest der Albaneser am Theseus-Tempel, 16 April 1811” (Festë vallëzimi e shqiptarëve rreth Tempullit të Theseut, 16 Prill 1811). — George Finlay, History of the Greek Revolution, cituar nga St. Clair. — Sketches in the Black Sea, litografi britanike (1853), botuar nga Dickenson Bros.
Të gjitha citat e shqiptuara me shkronja kursive janë nga burimet primare anglisht ose nga St. Clair, të përkthyera besnikërisht për nevojat e këtij artikulli.
Figura 1. Charles Robert Cockerell (1788–1863), Shqiptarë duke vallëzuar rreth Tempullit të Theseut, Athinë, 16 Prill 1811. Akuarelë. Mbishkrimi origjinal german thotë: “Tanzfest der Albaneser am Theseus-Tempel” — “Festë vallëzimi e shqiptarëve rreth Tempullit të Theseut.” Piktura është bërë dhjetë vjet para revolucionit, kur Athina ishte ende nën sundimin osman. Arvanitasit vallëzonin pranë simboleve të civilizimit antik — një antropologji vizuale që do të konfondonte Europën romantike për shekullin tjetër.
Figura 2. Sketches in the Black Sea (1853), litografi britanike, botuar nga Dickenson Bros, 114 New Bond Street, Londër. Tregon shumëllojshmërinë njerëzore të Levantit osman: Fshatar, Ushtar Kalorës, Bashi-Bozuk, Grua Turke, Malësor Gjeorgjian, Bërës Pipash, Shqiptar (sipër); Papas Armen, Ushtar Këmbësor, Shitës Ëmbëlsirash, Dervish, Koçar (poshtë). Vini re se “Albaniani” (Shqiptari) është i dalluar si figurë e veçantë etnike dhe jo si “grek.” Vizualisht, uniforma e tij — fustanella e bardhë, xhaketa e kuqe e zbukuruar — është e njëjtë me atë që sot identifikohet si kostum “grek.”
