Fitorja shqiptare e Rosettës (1807): Dëshmi e gjallë e një ushtari britanik
Në arkivat e letërsisë ushtarake britanike të shekullit XIX, fshihet një dëshmi e jashtëzakonshme. Është nga pena e Toger-Kolonel Percy Groves, oficer i Artilerisë Mbretërore të Guernsey-t, ish-anëtar i Regjimentit të 27-të Inniskillings. Vepra e tij, “A Frenchman’s Gratitude; or, The Disaster of El Hamet” — “Mirënjohja e një Francezi; ose, Katastrofa e El Hametit” — është një nga tekstet më të rralla historike që dokumenton, nga këndvështrimi britanik, një nga disfatat më të rënda që Britania e Madhe pësoi në Lindjen e Mesme në fillim të shekullit XIX: Beteja e Rosettës e vitit 1807, e fituar nga trupat shqiptare nën komandën e Mehmet Ali Pashës.
Ajo që e bën këtë tekst të çmuar shkencërisht nuk është vetëm vlera letrare. Është fakti se autori ishte atje — si oficer i ri, si dëshmitar okular, si njeri që luftoi kundër shqiptarëve dhe u mund prej tyre. Ai shkruan jo si historian i distancuar, por si i mbijetuar i një lufte që e la shenjë të thellë në ndërgjegjen ushtarake britanike.
Konteksti historik: Pse Britania sulmon Egjiptin?
Për të kuptuar peshën e kësaj fitoreje, duhet kuptuar konteksti gjeopolitik i epokës. Viti 1807 ishte kulmi i Luftërave Napoleonike. Napoleoni kishte arritur të bindte Sulltanin Osman të hynte në aleancë me Francën — një zhvendosje strategjike dramatike që kërcënonte interesat britanike në Mesdhe dhe rrugët tregtare drejt Indisë.
Britania e Madhe reagoi duke dërguar një ekspeditë ushtarake nën komandën e Gjeneral-Majorit Mackenzie Fraser, me qëllim të pushtimit të Aleksandrisë dhe Rosettës. Groves e përshkruan qartë këtë logjikë imperiale:
“…qeveria jonë vendosi të dërgojë një ekspeditë për të nxjerrë turqit jashtë vendeve ku ne i kishim futur; shkurt, do t’i ndëshkonim paganët për paturpësinë e tyre të shoqërimit dhe miqësisë me francezët.”
Kjo fjali — cinike e sinqertë njëherësh — zbulon thelbin e politikës koloniale britanike: ndëshkimi i aleatëve të rivalëve gjeopolitikë, pavarësisht çdo pretendimi ligjor apo moral.
Shqiptarët në shërbim të Mehmet Aliut: Kush ishin luftëtarët?
Teksti i Groves-it bën dallime të qarta dhe shumë domethënëse mes forcave që u kundërvunë britanikëve. Ai identifikon Albanians — shqiptarët — si elementë vendimtarë të ushtrisë së Vizierit. Kjo nuk është rastësi historike. Mehmet Ali Pasha, themelues i Egjiptit modern, ishte vetë me origjinë shqiptare nga Zëmblaku i Korçës. Shtyllën kurrizore të ushtrisë së tij e përbënin shqiptarë — luftëtarë të armatosur e të disiplinuar, nga hapësirat shqipfolëse të Ballkanit.
Groves i karakterizon shqiptarët me respekt të dukshëm ushtarak. Kur përshkruan sulmin mbi piketin e kompanisë së De Rolle-s, shkruan:
“Në datën 19 prill, një kompani e De Rolle-s u rrethua dhe u copëtua nga kalorësia turke” — por ishte artileria dhe mbrojtja shqiptare ajo që vendosi fatin e betejës vendimtare të El Hametit.
Mjaft domethënëse është edhe kjo vërejtje teknike e Groves-it për aftësitë luftarake shqiptare:
“Shqiptarët ishin gjuajtës shumë të aftë, dhe zjarri i tyre u provua tepër i dëmshëm për ne.”
Ky vlerësim, nga goja e një oficeri profesionist britanik që kishte parë luftë në Sicili dhe Egjiptin Verilindor, nuk është kompliment i lehtë. Është njohje profesionale e superioritetit taktik.
Beteja e Rosettës: Gabimi britanik dhe fitorja strategjike shqiptare
Groves e dokumenton me hollësi të mprehtë kronologjinë e katastrofës britanike. Ekspedita e parë britanike kundër Rosettës, nën komandën e Gjeneral-Majorit Wauchope, shkon drejt shkatërrimit:
“Kur trupat tona kishin arritur deri në mes të rrugës drejt sheshit të tregut, heshtja vdekjeprurëse u thye nga një breshëri e furishme zjarri. Nga dritaret dhe çatitë e çdo shtëpie, bie mbi ta një zjarr vdekjeprurës. Të mbyllura në rrugët e ngushta, të paaftë t’i kthejnë zjarrin armikut të fshehur, burrat tanë trima ranë me shpejtësi. Wauchope ra i vdekur…”
Ky pasazh është dokumentim i një taktike ushtarake të shkëlqyer: lufta guerrile/urbane asimetrike, ku avantazhi i njohjes së terrenit dhe elita e gjuajtësve shqiptarë të vendosur strategjikisht mbi çatitë e Rosettës neutralizojnë plotësisht superioritetin numerik të ushtrisë britanike. Brenda pak orësh, afërsisht treqind oficerë dhe ushtarë britanikë u nxorrën jashtë lufte, komandanti vdiq, dhe forca u tërhoq e turpëruar.
El Hameti: Dëshmi okulare mbi shkatërrimin britanik
Zemra dokumentare e tekstit të Groves-it ndodhet në kapitujt që përshkruajnë betejën e El Hametit — operacioni i dytë britanik, i cili rezultoi me katastrofë edhe më të madhe.
Groves ishte në El Hamet me kompaninë e tij të lehtë, nën komandën e Kapitenit Charles Holroyd dhe Kolonel-Togerit Macleod, kur forcat e Mehmet Aliut — me shqiptarët si forcë kryesore — i rrethuan nga të gjitha anët. Ai shkruan:
“Para nesh shfaqej ushtria turke, me jo më pak se 6000 luftëtarë, nga të cilët ndoshta një e treta ishin kalorës.”
Ndaj vetëm 800 britanikëve u vu përballë një ushtri tetë herë më e madhe. Por Groves, me ndershmëri profesionale, nuk e fajëson vetëm disbalancën numerike. Ai identifikon saktë gabimin strategjik britanik — disproporcionin në shpërndarje, mungesën e vendosmërisë në komandë:
“Pozicioni i mbajtur kësisoj ishte praktikisht në mëshirën e një armiku në epërsi numerikisht; disa qindra burra të vendosur do të kishin qenë të mjaftueshëm për të shpuar linjën e shpërndarë në çdo pikë…”
Kjo vetëkritikë e autorit është veçanërisht me vlerë historike. Groves nuk kërkonte justifikime — ai dokumentonte.
Kulmi: Mamelukët dhe shqiptarët — Katastrofa e plotë
Momenti vendimtar vjen kur Groves dhe grupi i tij i vogël përreth — rreth 250 bajoneta — i çon tre sulme gjatë betejës finale.
“Tre herë bande jonë e vogël i kundërvuri këta kalorës të shkëlqyer, duke u shkaktuar dëme të rënda çdo herë; por pas çdo zmbrapsje, shqiptarët rinovonin zjarrin e tyre të mllefshëm, duke na bërë ne, proporcionalisht, më shumë dëm sesa ne u bënim mamelukëve.”
Ky pasazh tregon diçka të rëndësishme taktikisht: koordinimi ndërmjet kalorësisë mameluke dhe këmbësorisë shqiptare ishte i shkëlqyer. Sulmet e kalorësisë i tërhiqnin mbrojtësit, ndërsa gjuajtësit shqiptarë i rrjepin gradualisht. Ishte luftë e koordinuar, jo kaos.
Rezultati: Kolona e Macleod-it shkatërrohet plotësisht. Vetë Macleod bie, me shpatë në dorë, mes Highlander-ave të tij. Kompania e De Rolle-s copëtohet. Mbi një e treta e forcës britanike u vra ose plagos para dorëzimit.
Dëshmi personale: Groves i plagosur, britanikët dorëzohen
Groves vetë shpëton vdekjen për fare pak. Në mes të përpjekjeve për rimbushjen e municionit — po shterrohej çdo fishek — një plumb e godet:
“Isha gati të ekzekutoja këtë urdhër të tmerrshëm kur një plumb, duke u reflektuar nga një nga tytat përball, më goditi në kokë dhe u rrëzova pa ndjenja.”
Kur rifiton vetëdijen, Britania ka dorëzuar armët. Një oficer francez — de Vignes, personazhi qendror i narrativës — ndërmjetëson kapitullimin dhe shpëton të mbijetuarit britanikë nga masakra e merituar e mamelukëve të zemëruar.
Pse kjo betejë ka rëndësi: Dimensioni historik dhe kombëtar egjiptian
Egjipti modern e shënon çdo vit fitoren e Rosettës si ditë kombëtare — dhe me të drejtë. Kjo betejë nuk ishte thjesht sukses ushtarak; ishte shpallje de facto e sovranitetit egjiptian ndaj një fuqie kolonialo-imperialiste. Mehmet Ali Pasha, me trupat e tij shqiptare si shtylla kurrizore, i dha mesazhin Evropës:
Egjipti nuk është terren i lirë.
Ky mesazh bëri jehonë. Pas disfatës, britanikët u detyruan të pranonin paaftësinë për të mbajtur Rosettën dhe pozicionet e tjera. Ekspedita e Fraser-it tërhiqet pa realizuar asnjë nga objektivat e saj strategjike.
Groves e pranon këtë në mënyrë eliptike por të qartë kur shkruan mbi “Katastrofën e El Hametit” si kulminacion i një serie disfatash. Ky term — disaster — ka peshë të veçantë në fjalorin ushtarak britanik të epokës. Nuk përdorej lehtë.
Shqiptarët dhe Egjipti: Një lidhje historike e nënvlerësuar
Teksti i Groves-it ndriçon padashur edhe dimensionin shqiptaro-egjiptian të kësaj historie — lidhje historike që historiografia perëndimore shpesh e nënvlerëson. Mehmet Ali Pasha, themelues i dinastisë mbizotëruese egjiptiane deri në 1952, ishte shqiptar. Gjeneralët e tij kryesorë ishin shqiptarë. Këmbësoria elitë ishte shqiptare.
Fitorja e Rosettës nuk ishte vetëm fitore egjiptiane — ishte edhe fitore shqiptare, e fituar nga burra që kishin lënë Ballkanin për të ndërtuar një shtet të ri në Nil. Ky kontribut — i dokumentuar tani edhe nga dëshmi britanike si ajo e Groves-it — meriton vend në narrativat historike të të dy vendeve.
Dokumenti si pasqyrë e historisë
“A Frenchman’s Gratitude” i Percy Groves-it mbetet një burim i pazëvendësueshëm historik. Ai na ofron diçka të rrallë: këndvështrimin e të mundurit — të ndershëm, profesional, pa vetëkompasion të tepërt. Groves nuk fsheh disfatën, nuk e minimizon superioritetin e kundërshtarit, nuk kërkon justifikime boshe.
Ai thotë thjesht: ishim atje, u munduam, shqiptarët dhe aleatët e tyre e fituan betejën.
Kjo ndershmëri e bën tekstin jo vetëm të rëndësishëm historikisht, por edhe model të shkrimit ushtarak me integritet. Dhe për historianët e Egjiptit, të Shqipërisë dhe të Britanisë së Madhe njëlloj, ai mbetet dëshmi e gjallë — zëri i dikujt që ishte aty, në rërën e El Hametit, nën diell afrikan, kur historia po shkruhej me plumb dhe gjak. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burimi: Percy Groves, “A Frenchman’s Gratitude; or, The Disaster of El Hamet,” vepër letrare-historike e shekullit XIX, e shkruar nga një oficer britanik pjesëmarrës në Ekspeditën Egjiptiane të vitit 1807.
