Në vitin 1868, shkrimtari dhe diplomati amerikan Samuel Greene Wheeler Benjamin udhëtoi nëpër Levant dhe Greqi, duke lënë pas tij një dëshmi që mbart një rëndësi të padiskutueshme për çdo hetim serioz të historisë kulturore të Ballkanit. Libri i tij The Turk and the Greek (1867) — ruajtur sot falë digjitalizuar nga Biblioteka e Kongresit — përmban një pasazh të mahnitshëm të vendosur në kapitullin IX, “Hellas”, që hedh dritë mbi një nga aktet më të qarta të përvetësimit kulturor të dokumentuara nga një dëshmitar i huaj i paanë:
“With all respect for the flowing robes or the warrior’s armor of the Periclean age, it appears to me that the Albanian costume adopted by the Greeks before the revolution and still used by many of them, is the finest dress ever worn by any people.”
Benjamin nuk e quan atë “kostum grek.” E quan me emrin e tij të vërtetë: kostum shqiptar, i adoptuar nga grekët.
Ky nuk është vetëm koment i rastit. Është dëshmi primare, e shkruar nga një vëzhgues i pavarur në dekadën e tretë pas Revolucionit të 1821-it, duke dokumentuar një realitet që Athina zyrtare do të punonte me zell ta fshijë nga memoria kolektive evropiane.
Objekti i krimit: Ç’është fustanella?
Para se të hetojmë dinamikën e përvetësimit, duhet kuptuar vlera e objektit të vjedhur.
Benjamin, që i jep gjashtë paragrafë të plota kostumit, nuk kursehen me superlativë: e quan “the finest dress ever worn by any people” dhe e krahason — në disfavor të tij — me kostumin e malësorëve skocezë (Highland), duke thënë se ky i fundit “is by no means so graceful as this.”
Përshkrimi i tij teknik është enciklopedik:
Fustanella — kilt i palosur ngushtë rreth belit dhe varur lirshëm deri pak mbi gju në palosje masive të cohës borë të bardhë. Nuk është thjesht “fund” — është arkitekturë tekstili, gërshetim i lëvizjes dhe dinjitetit.
Brezi — i gjatë, i endur, me ngjyra të ndezura, i mbështjellë fort rreth belit. Benjamin vëren se “elegantët athinasë” e lidhnin njërin skaj të brezit pas pastaj mbështilleshin rrotull tij — gjestikulacioni i veshjes ishte në vetvete ritual.
Jeleku dhe xhoka — lëkurë e kuqe e thellë ose blu e errët, të qëndisura me ar, mbi këmishën me mëngë të derdhura.
Dollakët — të njëjtat ngjyra, me sumbulla fije ari dhe thekë.
Fesi — i kuq, mjaftueshëm i gjatë sa të bjerë mbi sup nga peshe e xhufkës së mëndafshtë blu.
Brezi i gjerë lëkure — me pistoleta dhe kama, i mbajtur nga malësorët ose në kohë lufte.
Kjo nuk ishte veshje e varfërisë. Siç vëren vetë Benjamin me mprehtësi ekonomiste: “Such a suit naturally costs too much to be often renewed, and this will probably be the reason why it will eventually go out of date.” Fustanella ishte kapital i ngulur në liri, dinjitet dhe identitet — dhe pikërisht prandaj kishte vlerë për t’u vjedhur.
Skenografia Historike: Pse u bë e mundur vjedhja?
Çdo krim i suksesshëm kërkon kushte të favorshme. Vjedhja e fustanellës nuk bëri përjashtim. Historia ofroi një seri rrethanash që e bënë jo vetëm të mundur, por thuajse të pashmangshme.
Osmani si nivelizues i jashtëzakonshëm
Nën administratën osmane, identitetet kombëtare të popujve të Ballkanit nuk organizoheshin sipas logjikës etno-gjuhësore moderne, por sipas sistemit millet — njësive fetare-administrative. Shqiptarët dhe grekët, kur ishin ortodoksë, shpesh binin brenda të njëjtit millet-i rum, duke krijuar një zonë gri ku identiteti fetar u superimpononte mbi identitetin etnik.
Ky konfuzion i instrumentalizuar bëri që veshja, zakonet dhe simbolet shqiptare të rrjedhin lirshëm midis komuniteteve, pa kufij të qartë pronësie kulturore.
Arvanitet: Ura e identitetit të dyfishtë
Elementi kyç në këtë ekuacion janë Arvanitet — popullsia me prejardhje shqiptare, e vendosur në zonat e Greqisë qendrore dhe jugore që nga mesjetën, dhe e integruar gradualisht në komunitetin ortodoks grek. Deri në shekullin XIX, shumë nga familjet më fisnike të Athinës dhe Peloponezit flisnin shqip “arvanitishte” si gjuhë amtare.
Fustanella ishte kostum i tyre. Kur lëvizja greke e pavarësisë mori formë, ushtarët arvanitë — kleftet dhe armatolët — u bënë imazhi ikonografik i luftëtarit të ri grek. Veshja e tyre ishte fustanella. Dhe kjo veshje hyri në panteonin e simboleve kombëtare greke jo si “veshje shqiptare e trashëguar,” por si “kostum kombëtar grek.”
Revolucioni i 1821-it: Moment i kristalizimit ikonografik
Revolucioni nuk ishte vetëm ngjarje ushtarake — ishte projekt identiteti. Liderët e tij, shumë prej të cilëve kishin formim europian (Koraes, Kapodistria dhe të tjerë), kishin nevojë urgjente për imazh — imazh që do t’u tregonte europianëve filohelenë se kombi rishtar grek kishte trashëgimi të gjallë dhe estetikë të dallueshme.
Fustanella ofroi pikërisht këtë. Ajo ishte e bukur, e dallueshme, jootomane në dukje dhe — siç do ta vinte re Benjamin disa dekada më vonë — shprehje e “patriotizmit kombëtar” në kundërvënie me “modën e ngurtë të Parisit.”
Dhe sic vuri re Benjamin: ata që e mbanin ende, e mbanin me krenari pikërisht si protestë ndaj nënshtrimit ndaj modës franceze — duke e bërë fustanellën simbol rezistence kulturore. Ironia tragjike: fustanella si rezistencë kulturore greke ndaj Perëndimit, ndërkohë që ishte kulturë shqiptare e adoptuar nga Lindja (Shqipëria).
Filohelenizmi Europian: Audienca e dëshiruar
Europianët romantikë kishin nevojë për Greqinë. Lord Byron vdiq në Missolonghi. Delacroix pikturoi “Masakrën e Kioit.” Gjithë aparati kulturor i Europës romantike ishte i mobilizuar rreth idesë së rilindjes greke.
Por imazhi i “grekut rilindës” duhej të ishte vizualisht mbresëlënës. Kostumet osmane apo veshjet byzantine nuk funksiononin retorikisht. Fustanella — e mbartur nga luftëtarët shqiptarë të revolucionit — u bë uniforma e heroit romantik. Litografa si ajo e Canquoin-it nga Marseille (rreth 1850), e titulluar “Albanais en Grand Costume,” (foto më poshtë) dokumenton pikërisht këtë dualitet: imazhi i quhet shprehimisht shqiptar, por bota europiane do ta absorbonte si “grek” nëpërmjet mijëra varianteve të tjera.
Mekanizmi i përvetësimit: Tre faza
Faza I — Adoptimi (para 1821)
Siç thotë Benjamin shprehimisht: “the Albanian costume adopted by the Greeks before the revolution.” Ky detaj temporal është vendimtar. Fustanella nuk erdhi me revolucionin — ishte tashmë e adoptuar nga popullatat greke para se kjo lëvizje të merrte formë. Arvanitet dhe shqiptarët autoktonë të Peloponezit dhe Rumelisë e kishin prezantuar atë si veshje të përditshme në mjedise greko-ortodokse për shekuj.
Faza II — Heroizimi (1821-1832)
Në vitet e luftës, luftëtarët më të spikatur ishin shpesh me prejardhje arvanite ose shqiptare: Kolokotroni, Mavromihali, Boçari etj. Fotografia historike dhe piktura e kohës i ikonizoi ata pikërisht me fustanellën. Fustanella u bë kostum i heroizmit — dhe heroi u bë “grek.”
Faza III — Institucionalizimi (post-1832)
Mbretëria e re greke, nën mbretin bavarez Otho, kishte nevojë urgjente për simbole kombëtare. Fustanella u adoptua si uniformë zyrtare e Evzone — gardës mbretërore. Ky akt shtetëror e trasformoi veshjen nga kulturë popullore e migruar në simbol juridik shtetëror.
Sot, Evzonet — roja e Mauzoleut të Ushtarit të Panjohur para Parlamentit Grek — mbajnë fustanellën si simbol suprem i identitetit kombëtar grek. Kjo veshje është ngritur deri në nivel sakramenti kombëtar.
Dëshmia e marubi: Fotografia si provë
Fotografia e Prenk Bib Dodës nga Pjetro Marubi (foto më poshtë)— ruajtur në Muzeun Kombëtar të Fotografisë “Marubi” në Shkodër — ofron provën vizuale të asaj që Benjamin përshkruan me fjalë. Kostumi i treguar në fotografinë e viteve 1870-80 është identik në çdo detaj me atë që Benjamin e quan “Albanian costume”: xhoka me zbukurime të ndërliqura, fustanella e bardhë poshtë, aksesore të pasura, shpata osmanike.
Ky nuk është kostum i “rregjonit grek të Ballkanit.” Është veshje shqiptare e dokumentuar fotografikisht nga fotografi italian Pietro Marubi pikërisht brenda kontekstit shqiptar, me figurë të identifikuar shqiptare.
Nota historike: Kostumi i Prenk Bib Dodës u dhurua si dhuratë nga rinia shqiptare për Stalinin, gjatë festimeve të Revolucionit të Tetorit në 1947, dhe sot ruhet në Muzeun e Shën Petersburgut. Shpata e babait të tij, Bibë Dodës — dhuratë e Napoleonit III — besohet të ketë qenë dhuruar Nikita Hrushçovit gjatë vizitës së tij në Shqipëri në 1959. Dy objekte të trashëgimisë shqiptare, të shpërndarë nëpër botë si dhuratat e historisë, ndërsa prejardhja e tyre kulturore fshihej nën shtresat e narrativës tjetër.
Çfarë humbet kur vjedhja triumfon?
Krimi kulturor nuk ka viktime shtazarake. Humbja është difuze, e shpërndarë, historike.
Shqipëria humbet pronësinë simbolike mbi njërin nga objektet e saj kulturore më të njohura në botë. Kur turistët vijnë në Athinë dhe fotografojnë Evzonet para Parlamentit, ata “shohin greqinë” — jo shqiptarinë, edhe pse çdo fije ajo fustanellë ka prejardhje kulturore shqiptare.
Arvanitet humbin trashëgiminë e tyre dualiste — reduktuar ose në “shqiptarë të asimiluar” ose në “grekë patriotë,” duke humbur kompleksitetin e identitetit të tyre real.
Historia e Ballkanit humbet saktësinë e saj — zëvendësuar nga narracionet kombëtare të shekullit XIX që ishin projekte politike, jo përshkrime të realitetit.
Benjamin, shkruan në 1867, “Albanian costume” jo nga lakmia, por nga saktësia. Si udhëtar i huaj pa interes kombëtar, ai pa atë çka duhej parë.
Paralelet moderne dhe çështja e drejtësisë kulturore
Diskutimi mbi përvetësimin kulturor është kthyer në diskursin akademik dhe publik global. Veshjet, muzika, recetat dhe ritualet e popujve autoktone janë objekte të këtij debate — me argumentet e “shkëmbimit kulturor” kundër atyre të “shfrytëzimit dhe fshirjes.”
Rasti i fustanellës është i veçantë: nuk bëhet fjalë vetëm për adoptim informal, por për institucionalizim shtetëror të simbolit kulturor të popullit tjetër, pa njohje, pa atribuim dhe — më e rënda — me aktivizim të aparatit kombëtar për t’i dhënë prejardhje tjetër.
Kjo nuk është akuzë politike e ditës — është çështje e rekordeve historike. Librat si ai i Benjamin-it, fotografitë e Marubi-t, litografitë e Canquoin-it: të gjithë dëshmojnë njëzëshëm dhe pavarësisht njëri-tjetrit.
Çfarë bëjmë me të vërtetën?
Nuk ka gjykatë kompetente për vendimet kulturore të vitit 1832. Nuk ka mekanizëm ndërkombëtar që do t’u kthejë shqiptarëve pronësinë simbolike mbi fustanellën.
Por ka diçka që mund të bëhet: emërtimi i saktë.
Benjamin e bëri në 1867. Marubi e bëri me aparat fotografik. Canquoin e bëri me litograf dhe titull.
Detyrimi jonë, si trashëgimtarë të kësaj historie, është të mos lejojmë që “Albanian costume adopted by the Greeks” të bëhet, me heshtje apo neglizhencë, thjesht “Greek costume.” Jo nga urrejtje, jo nga politikë — por nga respekt i thjeshtë ndaj faktit historik.
Fustanella është shqiptare. E bukur në vete e po kaq bukur e përvetësuar. E dokumentuar hollësisht.
Historia nuk zhduket — ajo vetëm pret dikë që t’i japë emrin e duhur. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burimet:
- Samuel Greene Wheeler Benjamin, The Turk and the Greek (1867), Kapitulli IX “Hellas”, faqe 208-210. [Google Books / Library of Congress Digital Archive]
- Litografi Canquoin, Marseille, rreth 1850: Albanais en Grand Costume — figurë në kostum kombëtar me shpatë dhe dy pistoleta, jashtë.
- Fotografi Pjetro Marubi: Prenk Bib Doda në kostum shqiptar, Muzeu Kombëtar i Fotografisë “Marubi,” Shkodër.
