Lea Ypi
Slogani “Shqipëria nuk është për shitje” zbulon një komb që respekton vetveten dhe nuk do ta shesë shpirtin e vet për investime
“Kështu e gjetëm. Notuam drejt ishullit, ngjitëm këmbëzbathur në majë dhe ishim thjesht të magjepsur. Dhe gjatë shumë viteve, zhvilluam mundësinë për të ndihmuar në realizimin e potencialit të tij.”
Nëse gruaja që shprehte dëshirën e saj për të përmirësuar një ishull të huaj do të kishte zbritur nga një barkë kontrabandistësh, ëndrra e saj do të ishte shtypur në njërin prej atyre qendrave të mbajtjes së emigrantëve që qeveria shqiptare ka ndërtuar kohët e fundit me Italinë. Por barka në fjalë ishte një jaht me shumë miliona dollarë, dhe gruaja që ngjitej këmbëzbathur në majë ishte Ivanka Trump. Realizimi i ëndrrave kërkoi thjesht thirrjen e kryeministrit të vendit, Edi Ramës, dhe vullnetarizimin e burrit të saj, Jared Kushner, si dhe njërës prej kompanive të tij, për të kthyer një zonë të mbrojtur të faunës së egër në pasuri të paluajtshme luksoze.
Qeveria shqiptare këmbëngul se asnjë marrëveshje nuk është finalizuar. Por as nuk e ka fshehur entuziazmin. Kush mund ta fajësojë? Pas dekadash tranzicioni nga komunizmi në kapitalizëm dhe negociatave të zgjatura për anëtarësim në BE, Shqipëria ka humbur më shumë se 1.2 milionë qytetarë nga emigrimi. Ka nivele të ulëta të prodhimit industrial, një sektor bujqësor që ka nevojë të ngutshme për modernizim dhe një sektor të arsimit të lartë në krizë që nga privatizimi i universiteteve në vitet 1990. Pa kapital industrial, financiar apo njerëzor për të ofruar në tregun global, e vetmja gjë e mbetur për t’u shitur është natyra. Madje edhe turizmi, i cili kohët e fundit është në rritje, ka kërkuar një fushatë të koordinuar qeveritare për të përmirësuar imazhin e vendit.
Zhvillimi i qëndrueshëm dhe mbrojtja e mjedisit janë të lehta për t’u thirrur, por të shtrenjta dhe të vështira për t’u realizuar. Në kuadrin e globalizimit konkurrues, pasuria e paluajtshme dhe turizmi luksoz gjenerojnë rritje më shpejt, edhe nëse rrisin pabarazinë dhe shterojnë burimet natyrore. Modelet e ofruara janë ato që vendet më të pasura i provuan 30 vjet më parë dhe tani i pendojnë.
Shqiptarët e dinë që spekulimi me pasuri të paluajtshme pa mbështetje shtetërore do të thotë që qytetarët e zakonshëm do të luftojnë të blejnë një banesë apo të paguajnë qiranë. E dinë që turizmi luksoz do të thotë që pushimet në vendin tënd bëhen privilegj i të pakëve. Pa sindikata për të folur dhe me një lëvizje punëtore që shfaqet vetëm në filmime të eras komuniste të paradave të 1 Majit, kushtet e punës janë aq shfrytëzuese sa vetëm ata nga vendet edhe më të dëshpëruara janë të gatshëm të pranojnë punët që ofrohen. Shqiptarët thjesht bëjnë valixhet dhe shkojnë në vendet e tjera, të pritur me abuzim dhe ksenofobi. I mbajnë kokat ulët, duke ditur se është çmimi që duhet paguar për një të ardhme për fëmijët e tyre.
Në maj 2025, partia socialiste në pushtet fitoi zgjedhjet për herë të katërt. Me rreth 44%, pjesëmarrja ishte rekord historik negativ, pavarësisht zgjerimit të votës për shqiptarët e diasporës për herë të parë. Nuk kishte manifest zgjedhor, asnjë debat me parime me opozitën (udhëheqësi e të cilës, Sali Berisha, u shfaq kryesisht i paraqitur si buf në mediat sociale qeveritare). Në një vend ku më shumë se 90% e qytetarëve mbështesin integrimin europian, ishte e mjaftueshme të mbushje tabelat reklamuese me fotografi të pasaportave europiane dhe të martelloje me një datë të vetme: anëtarësimi deri në vitin 2030.
Ky është ana tjetër e integrimit europian: kritika ndaj qeverisë bëhet opozitë ndaj Europës vetë. Nuk ka zgjedhje midis vizioneve konkurruese të shoqërisë, vetëm midis menaxherëve të ndryshëm të së njëjtës trajektore të pashmangshme. Me politikën e reduktuar në qeverisje teknokratike, lentja e vetme përmes së cilës lexohet konflikti politik është “korrupsioni”: sikur shoqëritë postkomuniste e mbajnë atë në gjak, sikur problemi janë shkeljet individuale dhe jo rregullat vetë.
Për shumë vite shqiptarët e pranuan këtë me të njëjtin fatalizëm me të cilin pranon një fatkeqësi natyrore. Tani, të rinjtë po kundërshtojnë. Protestat aktuale kanë të bëjnë me një ligj të fundit për investimet strategjike, i cili përforcon kapjen oligarkike të shtetit. Situata u përshkallëzua kur makineritë e rënda hynë në një zonë të mbrojtur bregdetare me laguna dhe një video virale tregoi rojet e sigurisë private duke rrahur një protestues ndërkohë që policia shtetërore qëndronte pa ndërhyrë.
Në vitet e fundit, reagimi ndaj zhvlerësimit politik në Europën postkomuniste ka qenë rritja e lëvizjeve ksenofobe. Kudo e djathta ekstreme korrte frutet e protestave anti-sistem. Rasti shqiptar dëshmon se një lloj tjetër mobilizimi është i mundur. Larg nga nacionalizmi regresiv apo nostalgjia, thirrja e vetme e bashkimit të lëvizjes, “Shqipëria nuk është për shitje”, pasqyron diçka që qeveria socialiste e ka harruar: se vetërespekti është parakusht i të qenit i respektuar nga të tjerët, dhe se një popull i gatshëm të shesë shpirtin e vet për investime do të zbulojë, në fund, se shpirti ishte e vetmja gjë me vlerë që kishte.
Është një shembull frymëzues i aktivizmit qytetar që nuk e kisha parë që nga rënia e komunizmit, ndërkohë që dukshmëria e tij ndërkombëtare padyshim ndihmohet nga vëmendja mediatike ndaj familjes Trump. Por pse tani? Opozita provoi pa sukses për vite me radhë të mobilizonte publikun kundër, epo, “korrupsionit”. Janë ndezur zjarret në parlament dhe janë hedhur molotovë ndaj ndërtesave qeveritare. Por, në rastin Kushner, opozita është e bashkuar me qeverinë. Ndoshta kjo është ajo që i mundësoi mijëra të rinjve të dynden në rrugë: siguria se mosbindja nuk do të kapërcëhet. Është prekëse t’i shohësh të këndojnë, të vallëzojnë, të pastrojnë rrugën pas protestave dhe t’u japin lule policëve. Ndryshe nga opozita e vjetër, ata nuk po heqin dorë nga shteti, por po këmbëngulin se ai u përket atyre.
Një gjeneratë e mësuar të mendojë se pyetjet e vetme janë sa shpejt të ndërtosh infrastrukturë për turizëm, sa shpejt të integrohesh në BE, sa me efikasitet të tërhiqësh investime, tani pyet: a duhet të jetë kështu? A duhet demokracia të jetë sundimi i një grushti të pasurish?
Është e admirarueshme dhe e brishtë diçka tek një lëvizje pa liderë, pa program, pa infrastrukturën e nevojshme për ta mbajtur gjatë. Lëvizjet pa liderë janë më të vështira për t’u kooptuar por më të lehta për t’u infiltruar dhe shpërndarë. Që të jenë efektive, duhet të kalojnë nga rezistenca në propozim, duke gjetur unitetin politik të shtypur nëpërmjet bashkimit rreth një kauzë të vetme.
Por, për aq kohë sa politika demokratike është e kapur nga të pasurit e pakët, politikanët vijnë e shkojnë, gjyqet anti-korrupsion kënaqin nevojën për ndëshkim, dhe aktivizmi qytetar jep iluzionin e ndryshimit. Njëra pas tjetrës, shoqëritë gjenden në të njëjtat paradokse të zhvillimit kapitalist. Sfida nuk është vetëm si të zëvendësohen individët, por si të ndërtohet një sistem i ri.
Prapëseprapë, për herë të parë, Shqipëria nuk ka nevojë të arrijë Europën — mund ta udhëheqë. Një gjeneratë e gatshme të mobilizojë për një model alternativ zhvillimi, njëri që refuzon kapjen oligarkike dhe lidh mbrojtjen e mjedisit me legjitimitetin demokratik, nuk duhet të frikësohet, por të festohet. Në vend të bëhet “si pjesa tjetër e Europës”, siç thonte slogani i vjetër, Shqipëria mund t’i japë kontinentit të vjetër një mësim në vetërespekt.
Lea Ypi është profesore e historisë dhe filozofisë politike në Shkollën e Ekonomisë të Londrës dhe autore e “Indignity: A Life Reimagined”
