Një vështrim mbi simbiozën demografike dhe vizionet gjeopolitike të Ion Dragoumit përmes dokumenteve historike
Kur mbreti i parë i Greqisë moderne, Otoni i Bavarisë, mbërriti në Athinë në vitin 1834 për ta shpallur atë kryeqytet, ai gjeti një qytet që ishte më shumë një “fshat i madh” arvanitas sesa një metropol evropian. Dokumentet e kohës, nga ditarët e udhëtarëve britanikë te shënimet diplomatike të Ion Dragoumit, skicojnë një profil befasues: Athina dhe rrethinat e saj, Atika dhe Beotia, frymonin shqip.
Fustanella në rrugët e Athinës: Realiteti demografik
Sipas dokumentit të shkëputur nga “The Rulers of the Mediterranean” (f. 186), udhëtari i kohës vëren me një dozë ironie se Athina ishte një qytet i ndërtuar me “vila italiane”, i banuar nga njerëz që “imitonin francezët” dhe i qeverisur nga një “mbret danez”. Megjithatë, kjo maskë evropiane nuk mund të fshihte thelbin e saj popullor.
Ilustrimet e kohës, si ato të “Punch” (1845) me titull “Albanian on his charger”, tregojnë një fshatar arvanitas mbi gomar në rrugët e Atikës, duke e cilësuar këtë figurë si elementin më “florent” dhe të përhapur të rajonit. Edhe skicat e “Gruas fshatare shqiptare” në zemër të Athinës dëshmojnë se gjuha dhe veshja shqipe ishin dominuese në jetën e përditshme të qytetit që synonte të bëhej djepi i helenizmit të ri.
Vizioni i Ion Dragoumit: “Shpirti dhe gjuha shqipe”
Një nga pikat më interesante të këtij vëzhgimi akademik vjen nga shënimet e diplomatit dhe ideologut grek, Ion Dragoumis. Në shkrimet e tij të botuara te “Noumas”, Dragoumis shfaq një qasje sa pragmatike, aq edhe vëllazërore ndaj elementit shqiptar.
Dragoumis nuk e shihte shqiptarizmin si armik, por si një aleat natyral kundër “kërcënimit sllav”. Ai shkruan:
“Arvanitët në Shqipëri janë një popull i afërt me ne… Ne i duam arvanitët, janë vëllezërit tanë.”
Më tej, në dokumentin “O Ellinismos mou kai oi Ellines”, ai shkon deri aty sa të imagjinojë një “Helenizëm të madh e të bukur”, i cili duhet të përfshijë brenda vetes “shpirtin dhe gjuhën shqipe”. Ky vizion sugjeron se për elitën intelektuale të fillimshekullit XX, kufijtë mes identitetit grek dhe atij arvanitas ishin ende porozë dhe në proces formësimi.
“Historia virtuale”: Kur Athina ishte ishulli grek në detin shqiptar
Analiza e studiuesit Tassos Kostopoulos mbi raportet sekrete të Dragoumit (1906) hedh dritë mbi një skenar të quajtur “histori virtuale”. Dragoumis pranon se tre shekuj më parë, “shqiptarët e krishterë u vendosën në Atikë, Beoti dhe Argolidë”, duke asimiluar popullsinë vendase ose duke i shtyrë ata drejt qendrave urbane.
Sipas këtij raporti, vetëm qendrat e mëdha si Athina, Teba dhe Korinti mbetën “greke”, ndërsa e gjithë pjesa tjetër e fshatit ishte në fakt një zgjatim demografik i asaj që mund të quhej “Shqipëria e poshtme”. Kjo shpjegon edhe faktin pse studiuesit e asaj kohe, siç vëren Kostopoulos, i quanin këta njerëz “Albanian” (shqiptarë) pa bërë dallimin e prerë që ekziston sot mes termave “Arvanit” dhe “Shqiptar”.
II – Nga rrethimi arvanitas i Atikës te “Metamorfoza” shtetërore: Gjuha e heshtur e fshatrave
Dokumentet hartografike dhe arkivore na lejojnë të hyjmë më thellë: në “brezin e gjelbër” që rrethonte Akropolin. Ky nuk ishte thjesht një rrethinë bujqësore, por një det demografik arvanitas që e mbante qytetin si një ishull brenda një realiteti tjetër gjuhësor.
Brezi i Atikës: Kur Athina rrethohej nga “shqipja”
Harta e titulluar “The Environs of Athens” dhe shënimet shoqëruese të udhëtarëve të shekullit XIX vizatojnë një realitet befasues. Vendbanimet si Menidi, Liopesi (Kropia e sotme), Marousi dhe pothuajse çdo fshat që shihet në hartën e Atikës, deri në kufijtë e Eleusis, ishin të banuara ekskluzivisht nga popullsi arvanitase.
Sipas teksteve të kohës (fletët nga “The Rulers of the Mediterranean”), udhëtari që linte portat e Athinës për të eksploruar fushën e Marathonës apo malet e Parnithës, hynte në një territor ku gjuha e vjetër helene nuk dëgjohej më. Në këto zona, Arvanitika ishte jo vetëm gjuha e shtëpisë, por edhe e tregut dhe e punës. Ky “rrethim” demografik e bënte Athinën, administrativisht kryeqytet të mbretërisë, por gjeografikisht dhe etnikisht, qendrën e një rajoni që shumë vëzhgues të jashtëm e konsideronin si pjesë organike të “Shqipërisë së Poshtme”.
Gruaja Arvanitase: Ruajtësja e identitetit në metropol
Një element kyç që del nga dokumentet është figura e gruas shqiptare në rrugët e Athinës. Ndryshe nga burrat, të cilët për shkak të punës apo shërbimit ushtarak mund të ndikoheshin më shpejt nga gjuha zyrtare, gratë arvanitase përshkruhen si bartëset e paluhatshme të traditës.
Me veshjet e tyre karakteristike dhe me refuzimin për të braktisur idiomën e tyre amtare, ato ishin dëshmitarët e gjallë të asaj që Ion Dragoumis e quante “shpirti shqiptar”. Edhe në zemër të qytetit, prania e tyre u kujtonte elitave bavareze dhe helenëve të ardhur nga diaspora se baza popullore e shtetit të ri ishte e një rrënje tjetër.
Mekanizmi i “Hellenizimit”: Arsimi dhe Kisha
Dokumentet e e fundit (shih me poshte) hedhin dritë mbi procesin e sofistikuar të asimilimit apo “nacionalizimit”. Sipas analizave të studiuesit Tassos Kostopoulos, ekzistonte një tension i vazhdueshëm midis realitetit “Arvanit” dhe idealit “Helen”.
- Gjuha: Ndërsa në shtëpi flitej Arvanitika, shkolla dhe administrata impononin gjuhën e vjetër helene.
- Kisha: Institucioni fetar luajti rolin kryesor në shkrirjen e këtyre identiteteve, duke përdorur besimin ortodoks si urë për të transferuar besnikërinë etnike drejt identitetit të ri kombëtar.
Në këto shënime, theksohet se Arvanitët nuk e shihnin veten si të huaj në Greqi, por si “pronarët” e vërtetë të kësaj toke, të cilët kishin bërë revolucionin e 1821-shit. Megjithatë, procesi i shtetformimit kërkonte një uniformitet që gradualisht e zbehu veçantinë e tyre në favor të një helenizmi të unifikuar.
Një histori e gëlltitur nga koha
Duke bashkuar pjesët e këtij mozaiku dokumentar, del qartë se teza “Athina, kryeqyteti i Shqipërisë së Poshtme” bazohej në një fakt të pamohueshëm: për dekada të tëra pas pavarësisë, rrethinat e Akropolit ishin një bastion i gjuhës dhe kulturës shqipe.
Siç vërehet në konkluzionet e teksteve të ofruara, transformimi i këtyre popullsive nga “Arvanitë” në “Helenë” ishte suksesi më i madh i projektit kombëtar të shekullit XIX, por njëkohësisht edhe humbja e një peizazhi njerëzor që dikur fliste vetëm një gjuhë – atë që sot e dëgjojmë gjithnjë e më rrallë në fshatrat e Atikës. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referencat:
- Davis, Richard Harding (1894). The Rulers of the Mediterranean. New York: Harper & Brothers Publishers. (Referuar faqeve 186, 34-35 për përshkrimet demografike të Athinës dhe ilustrimet e fshatarësisë arvanitase).
- Punch, or the London Charivari (1845). Volumi VIII. Londër: Office, 92 Fleet Street. (Ilustrimi satirik dhe shoqërues: “Albanian on his charger – Athens, Greece”).
- Harta Historike (Shek. XIX). “The Environs of Athens”. Arkivi i hulumtimit gjeografik mbi shtrirjen e vendbanimeve arvanitase në Atikë.
- Dragoumis, Ion. O Ellinismos mou kai oi Ellines (Helenizmi im dhe Helenët). Athinë: Shtëpia Botuese “Nea Thesis”. (Analiza mbi simbiozën kulturore dhe “shpirtin shqiptar” brenda helenizmit).
- Dragoumis, Ion. Deka Arthra ston Nouma (Dhjetë artikuj në “Nouma”). Athinë: Botimet “Eleftheri Skepsis”. (Përshkrimet mbi vëllazërinë heleno-arvanitase dhe qëndrimet ndaj faktorit sllav).
- Dragoumis, Ion (1906). Raporti Konsullor nr. 80, Dedeagats. Arkivi Personal, Biblioteka Gennadius. (Mbi skenarin e “historisë virtuale” dhe rrethimin demografik të qendrave helene nga popullsia shqiptare).
- Kostopoulos, Tassos. “Debatet publike mbi procesin e formësimit të kombit modern helen”. Analizë mbi arkivat e pabotuara të Ion Dragoumit dhe terminologjinë e përdorur nga dijetarët e shekullit XIX për dallimin mes “Arvanitit” dhe “Shqiptarit”.
- Arkivi i “Gazzetta ton Syntakton”. Shkrime mbi ri-leximin e historisë kombëtare dhe integrimin e popullsive arvanitase në shtetin helen pas revolucionit të vitit 1821.
