Në peizazhin e historiografisë së shekullit të 19-të, vepra e avokatit Pietro Chiara, “L’Albania” (1869), qëndron si një dëshmi monumentale e përpjekjeve për të definuar kufijtë etnikë, historikë dhe shpirtërorë të popullit shqiptar. Përmes një analize shteruese të dokumenteve të kohës, Chiara nuk skicon thjesht një kronikë ngjarjesh, por një manifest mbi identitetin e pacënueshëm të asaj që ai e quan “stirpe bellicosa” (fisi luftarak), duke vënë theksin te roli protagonist i himariotëve, suliotëve dhe herojve që tronditën themelet e perandorive.
Gjenetikë Heroike: Nga Pirro te Skënderbeu dhe Ali Pasha
Sipas Chiara-s, historia shqiptare nuk është një seri fragmentesh të shkëputura, por një vijimësi organike që kulmon në tri figura qendrore, të cilat ai i quan “fenerë ndriçues” nëpër shekuj: Pirroja i Epirit, Aleksandri i Madh, Skënderbeu dhe Ali Pasha i Janinës.
- Pirroja: Përshkruhet si vdekjeprurësi i romakëve dhe mbrojtësi i kombit të tij, i cili e nxori Shqipërinë nga errësira, duke i dhënë asaj një shpirt ushtarak që do të bëhej tipari i saj dallues përjetë.
- Skënderbeu: Chiara e lartëson si “kampionin e qytetërimit evropian” kundër asaj që ai e quan barbaria aziatike. Ai e sheh Gjergj Kastriotin si simbolin e nacionalitetit dhe lirisë, emri i të cilit lidhet pazgjidhshmërisht me triumfet dhe fatkeqësitë e Shqipërisë.
- Ali Pasha: “Luanit të Janinës” i njihet merita e krijimit të një bërthame pavarësie brenda Epirit, duke u renditur krah figurave si Filipi i Maqedonisë dhe Aleksandri i Madh për nga gjeniu ushtarak.
Identiteti i Himarës dhe Dhërmiut: Nobleza dhe Gjaku
Një pikë kyçe e dokumenteve është lartësimi i Himarës (Chimera) si një vatër e pashtershme aristokracie dhe luftëtarësh. Chiara përmend figurën e Demetrio Lecca (Dhimitër Leka), Marreшал i Fushës në shërbim të qeverisë, pasardhës i një familjeje fisnike himariote dhe i lidhur me lidhje gjaku me Princin e Mirditës. Kjo lidhje dëshmon unitetin etnik mes jugut dhe veriut të Shqipërisë, pavarësisht distancës gjeografike.
Për Chiara-n, himariotët dhe dhermiotët nuk ishin thjesht banorë të një krahine bregdetare, por bartës të një “dashurie kombëtare” që vlonte në gjokset e tyre, duke u bërë protagonistë në fushata të rëndësishme ushtarake, përfshirë ato në mbrojtje të Romës dhe në shërbim të Napolit me “Korpusin Maqedonas”.
Paradoksi i Emërtimit: “Shqiptarë në gjuhë, Helenë në histori”
Një nga vëzhgimet më interesante të Chiara-s është mënyra se si Evropa dhe fqinjtë i perceptonin shqiptarët e krishterë. Ai vëren me saktësi se:
“Megjithëse mbi ato anije nuk flitej përgjithësisht tjetër veçse idioma shqipe, ato nuk i shfaqeshin Evropës tjetër veçse si Helenike.”
Ai kritikon faktin që historiografia e kohës i njihte si “Shqiptarë” vetëm “Shqiptarët Myslimanë”, ndërsa suliotët, himariotët dhe heronjtë si Marko Boçari (Marco Botzari) apo Miauli, mbetën të konfuzuar nën emrin e përgjithshëm “Grekë”. Chiara këmbëngul se këta burra ishin shqiptarë të Epirit dhe të Greqisë, të cilët derdhën gjakun e tyre për lirinë nën emrin e madh të helenizmit, por pa humbur kurrë fillin e tyre etnik.
Bashkimi “Panhelenik” dhe ruajtja e gjuhës shqipe
Vizioni i Chiara-s është ai i një bashkimi të madh mes shqiptarëve të të gjitha besimeve dhe krahinave. Ai bën thirrje që shqiptarët myslimanë të njohin gjakun e përbashkët me suliotët, himariotët dhe banorët e Hidrës e Species.
Propozimi i tij është sa politik, aq edhe kulturor:
- Shteti: Krijimi i një kombi “Elleno-Albanik” ose “Panhellenik” që shtrihet nga Shkodra deri në malin Emo, i aftë për të dëbuar osmanët.
- Gjuha: Chiara mbron me forcë ruajtjen e gjuhës shqipe, të cilën e quan “reliquia e nderuar e kohërave më të lashta”. Ai sugjeron që shqiptarët të vazhdojnë të flasin gjuhën e tyre energjike, ndërsa si gjuhë zyrtare dhe të kultivuar të përdoret gjuha e vjetër helene, ashtu siç bënin maqedonasit e Aleksandrit dhe epirotët e Pirros.
Rrënjët Pelasgjike: Lufta e Trojës si trashëgimi Ilire
Në përfundim, Chiara mbështet tezën e studiuesit Hahn, duke argumentuar se edhe Lufta e Trojës ishte në thelb një ngjarje Pelasgjike (Iliro-Maqedono-Epirote) më shumë sesa helene. Ky kuadër akademik i vendos shqiptarët jo si një popull të ri në histori, por si pasardhësit e drejtpërdrejtë të zotërve të lashtë të Gadishullit, heroizmi i të cilëve ka mbetur i pandryshuar nga antikizmi deri në ditët e Marko Boçarit dhe suliotëve të pathyeshëm.
II – Prejardhja Pelasgjike dhe “gjaku i pastër” Shqiptar në themel të “Rilindjes Helenike”
Në vijim të analizës mbi veprën “L’Albania” të avokatit Pietro Chiara, dokumentet na zbulojnë një realitet befasues për kohën: roli i shqiptarëve nuk ishte periferik, por ishte shtylla kurrizore e çdo lëvizjeje lirie në Ballkan. Chiara nuk ngurron ta quajë këtë popullsi si forcën vitale që zgjoi shpirtin e fjetur të Lindjes përmes energjisë së tyre të pashtershme.
Shqipja në zemër të Atikës dhe ishujve
Një nga pikat më interesante të faqeve 142 dhe 143 është dëshmia mbi shtrirjen gjeografike të elementit shqiptar. Chiara, duke cituar studimet e Marcellus, thekson se shqiptarët nuk ishin vetëm banorë të maleve të Epirit, por zotërues të tokave më vitale të asaj që sot njihet si Hellas (Greqi).
Sipas dokumenteve:
- Atika, Megara, Beotia dhe Argolida banoheshin në shumicë dërrmuese nga shqiptarët.
- Ishujt si Idra, Specia, Porosi dhe Salamina përshkruhen si “ekskluzivisht të banuar nga shqiptarët”.
- Chiara shënon me admirim se në këto zona, gjuha shqipe ishte aq e përhapur, saqë edhe në gazetat e Athinës botoheshin satira në këtë gjuhë, të cilat konsideroheshin pjesë e pandarë e trashëgimisë kombëtare.
Paradoksi i Boçarit dhe “Maska” Helenike
Dokumentet (fq. 141-142) trajtojnë një padrejtësi historike që Chiara kërkon ta korrigjojë. Ai vëren se si Evropa u gabua duke i quajtur të gjithë luftëtarët e krishterë thjesht si “Helenë”, ndërkohë që mbi anijet e tyre flitej vetëm gjuha shqipe.
Figura e Marko Boçarit (Marco Botzari) dhe e Miaulit ngrihen si simbole të këtij identiteti të dyfishtë. Edhe pse historia i regjistroi si helenë, Chiara na kujton se ata ishin “Shqiptarë të Epirit”. Ai kritikon faktin që emri “Shqiptar” (Skipetari) mbeti i rezervuar vetëm për myslimanët, duke i lënë vëllezërit e tyre të krishterë – suliotët dhe himariotët – në një lloj hijeje etnike, megjithëse ishin pikërisht këta të fundit që shërbyen si “apostuj të unitetit dhe pavarësisë”.
Shqipëria dhe Hellasi: “Fytyra pa kokë dhe koka pa fytyrë”
Në faqen 143, Chiara përdor një metaforë brilante për të përshkruar nevojën e bashkimit politik mes Shqipërisë dhe Hellasit. Ai thotë:
“Shqipëria pa Hellasin është si një fytyrë pa kokë, ndërsa Hellasi pa Shqipërinë është si një kokë pa fytyrë.”
Ky vizion nuk ishte thjesht romantik, por strategjik. Chiara besonte se një komb Panhelenik, i shtrirë nga Shkodra në Emo, ku shqiptarët do të mbanin gjuhën e tyre energjike si “reliquia e lashtësisë”, ndërsa si gjuhë të kulturuar do të përdornin gjuhën e vjetër helene, do të ishte i pamposhtur. Ai e krahason këtë me kohën e Aleksandrit të Madh dhe Pirros, ku dy popujt bashkëjetonin nën një mbretëri të përbashkët shpirtërore.
Rrënjët Filologjike: Shqipja dhe gjuha e vjetër Helene
Një element shkencor që Chiara sjell në vëmendje (fq. 143) është lidhja mes dy gjuhëve. Ai sugjeron se filologjia dëshmon se sa më shumë i afrohemi formave antike, aq më shumë gjuha e vjetër helene dhe ajo shqipe konfundohen në rrënjët e tyre. Ky argument forcon tezën e tij se suliotët, himariotët dhe dhermiotët nuk po luftonin për një vend të huaj, por për rikuperimin e një lavdie Pelasgjike që u takonte me të drejtë gjaku.
Heroizmi i Lala-s dhe Farmaki-t
Dokumentet (fq. 144) përmendin edhe figura më pak të njohura por po aq heroike, si Farmaki, kreun e shqiptarëve të Lala-s, i cili në bashkëpunim me Teodor Kollokotronin ngriti peshë Peloponezin. Kjo dëshmon se kudo ku kishte një vatër zjarri për liri, aty gjendej një udhëheqës me gjak shqiptar, i stërvitur në disiplinën ushtarake që kishin sjellë nga shërbimet e tyre nën flamujt e Francës, Rusisë apo Anglisë.
Një thirrje për “Consanguinità” (Bashkëgjakësi)
Pietro Chiara e mbyll arsyetimin e tij me një thirrje për vetëdije. Ai shpreson që shqiptarët myslimanë, duke njohur “consanguinità” (lidhjen e gjakut) dhe origjinën e përbashkët me suliotët dhe himariotët, do të kuptojnë se fati i tyre nuk është me shtypësit osmanë, por me vëllezërit e tyre të një stirpeje/soji. Vepra “L’Albania” mbetet kështu jo vetëm një libër historie, por një udhërrëfyes për identitetin shqiptar si motori i vërtetë i qytetërimit në Ballkan. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Ky shkrim bazohet në faqet 37, 38, 39, 141, 142,143 dhe 144 të veprës L’Albania nga Pietro Chiara – 1869
