Çështja e Çamërisë mbetet një nga plagët më të pa-shëruara të historisë moderne shqiptare — një gjenocid i dokumentuar, i kryer në verën e vitit 1944, i fshehur për dekada nën propagandën zyrtare greke dhe i lënë pa zgjidhje nga diplomacia ndërkombëtare. Por historia nuk mund të falsifikohet përgjithmonë. Dokumentat gjermane, britanike dhe amerikane tashmë të deklasifikuara, bashkë me dëshmi të drejtpërdrejta të zyrtarëve aleatë të kohës, nxjerrin në dritë një të vërtetë të papërsëritshme: Napoleont Zerva, kreu i EDES-it grek, nuk qe ndonjë luftëtar rezistence antinazistar, por bashkëpunëtor i dokumentuar i Wermakhtit gjerman, i cili e shfrytëzoi këtë bashkëpunim pikërisht për të kryer pastrimin etnik të Çamërisë nga shqiptarët e saj.
I. Konteksti Historik: Një popull mes zjarrit dhe shpatës
Çamëria — vija bregdetare e Greqisë Veriperëndimore që sot përfshin Prevezën, Artën, Thesprotinë dhe Janinën — ka qenë e banuar prej shekujsh nga një popullsi shqiptare me identitet të qartë etnik, kulturor dhe fetar. Para Luftës së Dytë Botërore, sipas vlerësimeve historike, popullsia çame numëronte rreth 35.000 vetë. Kjo popullsi, e mbetur jashtë kufijve shtetërorë shqiptarë pas Kongresit të Londrës (1913), kishte jetuar nën presion të vazhdueshëm asimilimi dhe diskriminimi nga shteti grek ndërmjet dy luftërave botërore.
Kur Lufta e Dytë Botërore filloi të ndryshonte kahun në favor të aleatëve, dhe kur forcat gjermane nisën tërheqjen e tyre nga Greqia, popullsia çame u gjend në pozitën më të rrezikshme dhe më tragjike të historisë së saj. Ajo nuk ishte palë beligujerente. Ajo nuk kishte marrë anën e gjermanëve si kolektivitet. Por ajo po bëhej mjet dhe objekt i lojërave politike të forcave rivale greke — dhe, mbi të gjitha, pre e kalkulimeve gjeopolitike të Napoleont Zervës, i cili e shihte pastrimin etnik të Çamërisë jo si krim, por si politikë shtetërore.
“Mjaft gjak shqiptari vaditi tokën tonë, mjaft larg u dëgjua afshi i popullit tonë për liri dhe kjo mjafton për të nesërmen, por e nesërmja duhet të na gjejë të bashkuar më shumë se kurrë.”
Kështu shkruante Nuri Dino, njëri nga udhëheqësit nacionalistë çamë, në një letër drejtuar Shefqet Pecit, më 21 shkurt 1944 — vetëm pesë muaj para se tragjedja të shpërthente me tërë fuqinë e saj. Letra mishëron ankthin e nacionalistëve çamë përballë dy forcave rivale greke — EAM-it komunist dhe EDES-it të Zervës — si dhe thirrjen e tyre të dëshpëruar për unitet shqiptar. Por kjo thirrje do të mbetej pa përgjigje.
II. EDES-i dhe Zerva: Profili i një bashkëpunëtori
Napoleont Zerva u paraqit ndaj botës perëndimore dhe aleatëve si lider i rezistencës greke kundër pushtimit nazist. Kjo imazh u ndërtua me kujdes nga propaganda e kohës. Por dokumentat e deklasifikuara sot hedhin dritë mbi një realitet krejtësisht tjetër.
Marrëveshja Sekrete Zerva–Wehrmacht
Nga arkivat sekrete të Wermakhtit gjerman për Greqinë dëshmohet ekzistenca e një marrëveshjeje formale bashkëpunimi midis Zervës dhe pushtuesve gjermanë. Ky dokument — memorandumi i Shtabit të Përgjithshëm të Korpusit të 22-të të Ushtrisë Gjermane — është ndër provat më shkatrruese të natyrës së vërtetë të EDES-it.
“Gjatë natës së 1-2 shkurtit 1944, Zerva i parashtroi Komandës së Korpuarmës XXII Malore, me anën e një oficeri të plotfuqishëm, propozimin për bashkëpunim mbi bazat që vijojnë: armëpushim, bashkëpunim në luftën kundër ELAS-it, njoftim i vazhdueshëm mbi qëllimet e tij, mbi vetë pozitën e tij si dhe mbi forcat armike.”
Propozimi iu parashtrua gjithashtu Plenipotenciarit Special të Rajhut për Europën Juglindore, ministrit Neubacher. Përgjigja ishte pragmatike dhe e ftohët: të vazhdohen bisedimet deri sa të merret vendimi përfundimtar. Më 9 shkurt 1944 u arrit aprovimi për marrëveshje lokalisht të kufizuar.
Marrëveshja parashikonte, mes të tjerave, që forcat e Zervës të mbaheshin larg një brezi bregdetar prej 10 km — një shpaguim strategjik ndaj gjermanëve. Sipas dokumentit gjerman, kjo situatë vazhdoi deri në fillim të korrikut 1944, pikërisht kur Zerva filloi sulmin kundër çamëve.
Dëshmia e senatit amerikan
Bashkëpunimi i Zervës me gjermanët u dëshmua publikisht edhe para Senatit Amerikan. Më 31 mars 1947, oficeri i ushtrisë amerikane me origjinë greke, Kouvras, prezantoi para Senatit një dokument shumë kompromitues, duke e cilësuar Zervën si bashkëpunëtor të tipit të Mikhailloviçit të Jugosllavisë — personazh i njohur për bashkëpunimin me nazistët.
Ky qëndrim amerikan ishte aq i vendosur sa Departamenti i Shtetit shkoi deri atje sa të kërcënonte udhëheqësit grekë: nëse Zerva do të bëhej ministër i Punëve Publike, SHBA do të tërhiqte misionin ushtarak nga Greqia. Ambasadori amerikan në Athinë, MacVeagh, i deklaroi hapur N. Zervos:
“Si shtypi, ashtu edhe publiku në SHBA në shumicë ka opinionin se ai ka tendenca diktatoriale dhe fashiste që janë në kundërshtim me idealet e demokracisë sonë.”
Dëshmia britanike
Edhe dokumentat diplomatike angleze të kohës, të cilat nuk mund të dyshohen për ndonjë tendencë antigreke, konfirmojnë tablonë e errët. Sipas dëshmive të majorit Palmer, zyrtar i lartë i Misionit Anglez në Shqipëri, i cili kreu një udhëtim eksplorues në Greqinë e Veriut, ‘Forca 399’ kishte evidentuar deri në 2.000 persona çamë që bashkëpunuan me gjermanët — por edhe rreth 700 të tjerë që luftuan në radhët e ELAS-it kundër tyre.
Kjo dëshmi britanike është thelbësore: edhe në rast se shifrat e saj pranohen plotësisht, ato nuk justifikojnë pastrimin etnik të tërë popullsisë çame, e cila numëronte 35.000 vetë. Kolektivismi i ndëshkimit nuk ka bazë as juridike, as morale, as historike.
III. Kushtet e Zervës dhe refuzimi heroik i çamëve
Gjatë vitit 1944, ndërsa fati i luftës po vendosej, Zerva iu drejtua popullsisë çame me dy kërkesa ultimative, të paraqitura gjatë bisedimeve të zhvilluara në fshatin Minica, më 3-6 korrik 1944:
1. Çarmatimin e plotë të popullsisë çame.
2. Mobilizimin e përgjithshëm të çamëve në radhët e EDES-it dhe pranimin e pushtetit zervist mbi Çamërinë.
Popullsia çame refuzoi. Ky refuzim — i ndërgjegjshëm, i bashkuar dhe i qetë — nuk ishte akt armiqësie. Ishte akt sovraniteti minimal: refuzimi për t’u futur si mish për top në konfliktin midis dy forcave politike greke, EDES-it dhe ELAS-it, asnjë prej të cilave nuk e kishte mbrojtur kurrë të drejtën e tyre si minoritet etnik.
Si ndëshkim për këtë refuzim, Zerva lëshoi sulmin e përgjithshëm kundër Çamërisë më 8 korrik 1944. Ky sulm nuk kishte karakter luftarak ndaj forcave armike. Ishte operacion i planifikuar pastrimi etnik.
IV. Gjenocidi i Çamërisë: Shifrat dhe krimet
Masakrat e Qershorit dhe Korrikut 1944
Para sulmit kryesor të korrikut, forcat e EDES-it kishin kryer tashmë një valë masakrash në qershor 1944. Pas verës, një fushatë tjetër u zhvillua në tetor të vitit 1944, e cila plotësoi spastrimin etnik të Çamërisë. Rezultatet ishin tragjike:
Vetëm në tragjedinë e Filatit dhe të Paramithisë, gjatë qershorit dhe tetorit 1944: 2.000 të vrarë — gra, fëmijë, pleq dhe burra të paarmatosur — të masakruar nga bandat zerviste.
Nga një popullsi prej 35.000 vetash para luftës, mbetën vetëm disa dhjetëra familje brenda territoreve të tyre. Ky është definicioni i pastrimit etnik sipas çdo standardi ndërkombëtar.
Grabitja sistematike dhe shkatërrimi i pronave
Paralel me vrasjet masive, forcat zerviste kryen grabitje sistematike dhe shkatërrimin e plotë ekonomik të Çamërisë. Dokumentat e arkivuara në Shqipëri shënojnë me saktësi të frikshme shkallën e plaçkitjes:
| Pasuria e Grabitur | Sasia |
| Drithë të grabitura | 4.949.000 okë |
| Elb dhe tërshërë | 2.217.500 okë |
| Djathë | 361.500 okë |
| Vaj ulliri | 457.700 okë |
| Gjalpë | 12.850 okë |
| Bagëti të imta | 27.020 krere |
| Duhan | 18.500 okë |
| Oriz | 26.800 okë |
| Bajame | 37.000 okë |
| Shtëpi të djegura | 2.500 – 3.000 |
| Dëme totale të pronës | 84.700 fr. ar (vlerë e kohës) |
Fshatrat e goditura përfshijnë Paramithinë, Gardhicën, Dhrahumi, Karbunari, Velia, Filati, Galbaq dhe Spatari. Ky nuk ishte dëm aksidental lufte — ishte shkatërrimi i sistematik i bazës ekonomike të mbijetesës së një popullsie të tërë.
V. Roli i gjermanëve: Çarmatimi si parakusht i gjenocidit
Një element i mbuluar historikisht me heshtje është roli direkt i pushtuesve gjermanë në mundësimin e gjenocidit. Sipas dokumentit të Rexhep Dinos, njërit prej nacionalistëve çamë, Zerva nuk guxonte të hynte në Çamëri, sepse i trembej konfrontimit me popullsinë e armatosur, e cila ishte e vendosur të vetëmbrohej.
Kjo është e vërteta e hidhur: popullsia çame ishte e aftë të rezistonte. Por Zerva gjeti rrugën tjetër — ndërhyrjen diplomatike pranë autoriteteve gjermane, duke kërkuar çarmatimin e çamëve si parakusht për hyrjen e tij.
“Çarmatimi i popullsisë u krye nga gjermanët me një urdhër direkt të Hitlerit.”
Kjo dëshmi vendos gjermanët jo si vëzhgues pasivë, por si bashkëpunëtorë aktivë në gjenocidin e Çamërisë. Marrëveshja Zerva–Wehrmacht nuk ishte thjesht armëpushim lokal — ishte një partneritet strategjik, segmenti operacional i të cilit ishte pastrimi etnik i Çamërisë.
Koloneli Monague Woodhouse, ish-kryetar i Misionit Anglez në Greqi, e konfirmon këtë pa ekuivok:
“Zerva i ndoqi çamët nga shtëpitë e tyre në 1944… Dëbimi u krye me gjakderdhje të madhe. Qëllimi ishte dëbimi i popullsisë së padëshiruar shqiptare nga vendi i vet.”
Ndërkaq, vetë Zerva nuk e mohoi kurrë gjenocidin e vet. Në letrën e tij drejtuar Jani Dani Popovitit, datë 4 gusht 1953, shkruante:
“Të marrë përsipër detyrën e sqarimit të bashkëatdhetarëve (grekëve) se kush e pastroi Çamërinë nga shqiptarët.”
Ky citim — i shkruar nga dora e Zervës vetë — është pranimi i hapur i pastrimit etnik. Nuk ekziston asnjë interpretim tjetër.
VI. Miti i kolaboracionizmit Çam: Manipulimi historiografik Grek
Historiografia zyrtare greke e pasluftës ka ndërtuar dhe mbajtur me këmbëngulje tezën se popullsia çame, si bllok, kishte qenë bashkëpunëtore e nazistëve dhe fashizmit italian, dhe se largimi i tyre ishte akt ‘vetëmbrojtjes’ greke ose ‘largim vullnetar’ me forcat tërheqëse gjermane.
Kjo tezë është e papranueshme historikisht, etikisht dhe juridikisht, për arsyet e mëposhtme:
Së pari, popullsia shqiptare e Çamërisë dhuroi mbi 1.000 luftëtarë në formacionet luftarake shqiptare dhe greke kundër nazistëve. Vetëm në radhët e ELAS-it — forcave komuniste greke — ranë 68 partizanë çamë.
Së dyti, gjykata greke e Janinës, e ashtuquajtura ‘Gjykata e Kolaboracionistëve’, e zhvilluar në vitet 1945–1946, dënoi në mungesë 1.930 shqiptarë çamë. Por ky ‘gjyq’ u zhvillua pasi shumica e popullsisë ishte dëbuar me dhunë — pra ishte proces i cili ligjëzonte post-factum një krim të kryer tashmë.
Së treti, argumenti grek ndeshet me paradoksin fatal: nëse bashkëpunimi çam me gjermanët ishte arsyeja e dëbimit, si shpjegohet fakti se dëbimin e kreu pikërisht Zerva — i cili kishte vetë marrëveshje formale bashkëpunimi me Wermaktin? Si mund të dënojë bashkëpunëtori tjetrin për bashkëpunim?
Në memorandumin e Komitetit Antifashist Nacionalçlirimtar të refugjatëve çamë, dërguar ministrave të jashtëm në Moskë dhe botuar pastaj në ‘Pravda’, pohohej:
“Para shpartallimit të gjermanëve, monarkistët grekë dhe fashistët, bashkë me Gestapon, sulmuan popullsinë dhe shkaktuan emigrimin e minoritetit shqiptar në territorin e Shqipërisë. Aktet e autoriteteve greke ishin në kontradiktë të qartë me Kartën e Atlantikut dhe me vendimet e Jaltës dhe të Potsdamit.”
VII. Thirrja për bashkim dhe tensioni ndërshqiptar
Tragjedia e Çamërisë u zhvillua gjithashtu brenda kontekstit të tensioneve të brendshme politike shqiptare midis Luftës. Marrëveshja e Mukjes (gusht 1943), e cila kishte bashkuar Ballin Kombëtar dhe PKSH-në, u denoncua nga komunistët shqiptarë në mënyrë të njëanshme dhe u sanksionua nga Konferenca Nacionalçlirimtare e Labinotit (shtator 1943).
Nacionalistët çamë, të ndërgjegjshëm se ishin të rrethuar nga armiq, i referoheshin Mukjes si të vetmen rrugë të mundshme për zgjidhjen e çështjes kombëtare shqiptare. Letra e Nuri Dinos, thelbin e sajë e kishin pikërisht ky alarm — thirrja për bashkim ‘për hir të gjakut që na bashkon dhe të zakonit që s’mund të na ndajë’.
Por ndarja politike shqiptare e pengoi formimin e një fronti mbrojtës kombëtar. Dhe pikërisht në këtë boshllëk politik hyri Zerva me strategjinë e tij djallëzore: t’i bënte çamët të zgjedhin mes EDES-it dhe ELAS-it, duke e ditur se çfarëdo zgjedhjeje të bënin, ata do të dëmtoheshin nga pala tjetër.
Refuzimi çam për t’u futur në këtë kurth — refuzimi i kushteve të Zervës në takimet e korrikut 1944 — ishte i vetmi akt dinjiteti i mbetur. Dhe ata e paguan me çmimin më të lartë.
VIII. Dimensioni ndërkombëtar dhe detyrimi historik
Çështja e Çamërisë nuk është çështje e mbyllur. Ajo është çështje juridike e pazgjidhur, që prek të drejtat e refugjatëve, kthimin e pronave të konfiskuara pa kompensim, njohjen historike të gjenocidit dhe ripozicionimin e marrëdhënieve shqiptaro-greke mbi baza të sinqerta dhe të qëndrueshme.
Bazuar në të drejtën ndërkombëtare — Kartën e Atlantikut, vendimet e Jaltës dhe Potsdamit, Deklaratën Universale të të Drejtave të Njeriut, Konventën për Parandalimin dhe Ndëshkimin e Krimit të Gjenocidit (1948) — shteti shqiptar ka të drejtën dhe detyrimin historik të kërkojë nga shteti grek:
1. Njohjen zyrtare të gjenocidit të Çamërisë si akt i kryer nga forcat e EDES-it nën komandën e Zervës.
2. Njohjen e të drejtave pronësore të familjes çame dhe hapjen e proceseve juridike për kompensim.
3. Rishikimin historiografik të teksteve shkollore greke, të cilat ende ruajnë narrativën e rreme të ‘kolaboracionizmit çam’.
4. Normalizimin e marrëdhënieve dypalëshe mbi bazën e të vërtetës historike, jo të miteve shtetërore.
E vërteta si themel i drejtësisë
Historia e Çamërisë është, para çdo gjëje tjetër, historinë e një popullsie që u gënjehua, u çarmatua, u rrethua dhe u masakrua — jo sepse kishte luftuar kundër dikujt, por sepse ekzistonte. Sepse zinte tokë, fliste gjuhën e saj, kishte fenë e saj, kishte kujtesën e saj.
Bashkëpunimi i dokumentuar i Napoleont Zervës me Wermaktin gjerman — i provuar nga arkivat gjermane, dëshmimet britanike, qëndrimet zyrtare amerikane dhe nga vetë pranimi i tij — e rrëzon plotësisht narrativën greke të ‘dëbimit të justifikuar’. Ky bashkëpunëtor i nazistëve nuk kishte asnjë legjitimitet moral ose juridik për të ndëshkuar ndonjë popullsi tjetër për ‘bashkëpunim’ nazist.
Çdo shqiptar patriot duhet ta njohë këtë histori — jo nga urrejtja ndaj fqinjit grek si popull, por nga respekti ndaj të vërtetës historike dhe ndaj kujtesës së viktimave çame. Njohja e historisë nuk është revizionizëm — është detyrim moral ndaj atyre që nuk mund të flasin më.
Dhe kjo histori flet vetë, me zërin e dokumentave, të arkivave dhe të dëshmive ndërkombëtare. Gjithçka tjetër është propaganda.
★ ★ ★
Referenca:
— Arkivat sekrete të Wermakhtit gjerman për Greqinë — Memorandumi i Korpuarmës XXII Malore (shkurt 1944)
— Dëshmia e Oficerit Kouvras para Senatit Amerikan (31 mars 1947)
— Raportet e Misionit Anglez në Shqipëri — Major Palmer (1944)
— Deklarimet e Kolonel Monague Woodhouse, Kryetar i Misionit Anglez në Greqi
— Deklarata e Ambasadorit Amerikan MacVeagh drejtuar N. Zervos (1947)
— Memorandumi i Komitetit Antifashist Nacionalçlirimtar të Çamërisë, botuar në ‘Pravda’
— Letra e Napoleont Zervës drejtuar Jani Dani Popovitit (4 gusht 1953)
— Dokumenti i Ditar të Rexhep Dinos — Arkivat Shqiptare
— Letra e Nuri Dinos drejtuar Shefqet Pecit (21 shkurt 1944)
— Letra e Këshillit Antifashist të Çamërisë drejtuar Qeverive të Fuqive të Mëdha (1944)
