Një dëshmi angleze e ballkanit në kohë lufte
Viti 1944 ishte një pikë kthese në historinë botërore. Ndërsa fronte të shumta të Luftës së Dytë Botërore po ripërcaktonin kufijtë e kontinenteve, një udhëtar dhe analist britanik, Bernard Newman, botoi një vëllim të rëndësishëm me titullin Balkan Background — një punë që i qëndronte midis gjeopolitikës, udhëpërshkrimit dhe historisë popullore. Libri synonte t’u shpjegonte lexuesve britanikë dhe perëndimorë enigmën e Ballkanit: rajonin që, siç e vinte Newman vetë në dukje ne mënyrë implicite, perceptohej si i egër, i paqartë dhe i komplikuar.
Çfarë bënte Newman ndryshe nga shumë bashkëkohës të tij ishte qasja relative deskriptive ndaj secilit popull ballkanik veç e veç. Ai nuk kënaqej me klishetë e kohës, por u përpoq — brenda kufizimeve të perspektivës koloniale dhe euro-centriste të epokës — të ndërtonte portrete historike të diferencuara. Portretet e tij të Shqipërisë, Serbisë dhe Greqisë janë sidomos të rëndësishme, pasi pasqyrojnë si pikëpamjet historiografike të viteve 1940, ashtu edhe tensionet gjeopolitike të atij momenti.
Shqipëria: Populli më i vjetër i gadishullit
Ndër portretet e tij, ai i Shqipërisë është ndoshta më i guximshmi dhe, nga pikëpamja historiografike, më interesanti. Newman e hap përshkrimin e tij me një paradoks të qartë dhe të fuqishëm: Shqipëria është shteti më i ri i Ballkanit, por populli i saj është ndër më të vjetrit. Ky formulim dikotomik nuk ishte thjesht retorikë — ai reflektonte një realitet historik: shteti i pavarur shqiptar kishte vetëm tre dekada ekzistencë (1912–1944), ndërkohë që albanologët dhe historianët e kohës e shihnin popullin shqiptar si trashëgimtarin e drejtpërdrejtë të ilirëve dhe trakëve të antikitetit.
Newman ndërton narrativën e tij mbi disa shtylla:
Origjina Iliro-Trake dhe singulariteti gjuhësor. Autori thekson se shqiptarët janë me gjasë pasardhës të lashtë te trakëve dhe ilirëve dhe se gjuha e tyre, edhe pse ka thithur fjalë nga gjuhë fqinje nëpër shekuj, mbetet fundamentalisht e ndryshme nga çdo gjuhë tjetër ballkanike. Ky vëzhgim është i saktë nga pikëpamja gjuhësore: shqipja formon një degë të vetme dhe të izoluar brenda familjes indo-evropiane, pa ndonjë gjuhë motër të gjallë. Fakti që Newman e vë re këtë singularitet gjuhësor tregon njohuri relativisht solide për akademizmin e kohës.
Pretendimet mbi Aleksandrin e Madh. Libri citon — pa e mbrojtur apo kundërshtuar — pretendimin se Aleksandri i Madh kishte origjinë shqiptare. Ky pretendim ishte tashmë i njohur në diskursin kombëtar shqiptar të shekullit të 19-të dhe 20-të, por mbetet historiografikisht i diskutueshëm. Akademikët bashkëkohorë e klasifikojnë Aleksandrin si maqedonas, me lidhje kulturore dhe gjuhësore me botën greke. Megjithatë, vendosja e këtij pretendimi në tekst nga Newman reflekton të paktën njohjen e tij me narrativën identitare shqiptare.
Analogjitë gjeografike dhe politike. Një nga momentet më të spikatura analitike të Newman-it është përdorimi i dy analogjive perëndimore për të shpjeguar situatën e shqiptarëve: ai i krahason ata me baskët, të ringritur në cepin e Biskajës nga presionet lindore, dhe me mbetjet e fiseve britanike të shtyrë drejt Uellsit. Kjo qasje krahasimtare i bënte situatën shqiptare të kuptueshme për lexuesin britanik, por gjithashtu tregonte ndërgjegjësimin e autorit për modelet historike të kontraktimit territorial nën presionin e popujve migrues.
Heterogjeneza e pushtimeve. Newmani rendit me hollësi pushtuesit e shumtë që kaluan nëpër tokat shqiptare pas rënies së Romës: gotë, serbë, bullgarë, osmanë, grekë, venecianë, siçilianë dhe normanë. Ky listim nuk është i rastit — ai shërben për të dëshmuar rezistencën historike shqiptare dhe aftësinë e popullit për mbijetesë kulturore pavarësisht trysnive të jashtme. Konstatimi i tij se shumica e pushtuesve kontrollonin vetëm rripin bregdetar, ndërkohë që vendasit tërhiqeshin në fortesat malore, është historiografikisht i saktë dhe korrespondon me burime serioze të historisë mesjetare shqiptare.
Organizimi fisnor si mjet mbijetese. Libri shënon se shqiptarët ishin organizuar në fise dhe shpeshherë ishin mes tyre në konflikt. Ky vëzhgim, ndonëse mund të lexohet si kritikë, mund të interpretohet gjithashtu si njohje e realitetit shoqëror të një populli pa shtet për shekuj me radhë: organizimi fisnor ishte instrumenti kryesor i mbijetesës politike dhe shoqërore.
Serbia: Nga fiset sllave deri te perandoria
Ndryshe nga portretizimi i Shqipërisë — i ndërtuar mbi thellësinë e lashtë — portretizimi i Serbisë nga Newman fillon me lëvizje migratore: Sllavët e Jugut kanë ardhur nga fushat e Rusisë Jugore në shekullin e gjashtë. Ky fillim kronologjik i qartë jep narrativës serbe një karakter dinamik dhe evolutiv.
Newman e karakterizon popullin sllav si blegtor me natyrë — një popull që gjeti ambientin e vet natyral në luginat e Ballkanit Qendror. Ky karakterizim ka konotacione specifike: ai vendos sllavët si njerëz të paqes dhe të punës, jo si pushtues agresivë. Ky është një interpretim selektiv: historianët bashkëkohorë e trajtojnë lëvizjen e sllavëve drejt Ballkanit si një proces kompleks që përfshinte edhe konflikte, edhe bashkëjetesë me popullatën ekzistuese.
Ndërtimi i identitetit kombëtar nga struktura fisnore. Aspekti më interesant i narrativës serbe të Newman-it është procesi i ndërtimit shtetëror: siç vë re autori, sllavët nuk ishin fillimisht një komb, por grupe fisesh dhe klanesh të lidhura. Gradualisht, përmes figurave politike karizmatike, këto grupe u konsoliduan. Deri në shekullin e dymbëdhjetë, kishte lindur një shtet serb — pothuajse perandori, siç e quan Newman, duke sugjeruar madhështinë e zgjerimit territorial. Ky model — nga fragmentimi fisnor te uniteti kombëtar — është narrativa themeluese e identitetit serb dhe Newman e trasmeton besnikërisht.
Çfarë është e rëndësishme të vihet re nga perspektiva akademike është se Newman e portretizon ngritjen serbe si një sukses të bazuar në meritë politike dhe organizim të brendshëm — jo si agresion. Kjo qasje kontrastohet fort me mënyrën se si autorë të tjerë britanikë të shekullit të 19-të e 20-të i trajtuan ekspansionizmin serb pas Kongresit të Berlinit (1878) dhe Luftërave Ballkanike (1912–1913).
Greqia: Dritëhija e qytetërimit klasik
Portretizimi i Greqisë nga Newman është strukturalisht dhe tonalisht i ndryshëm nga dy portretet e mëparshme — dhe ky ndryshim është në vetvete sinjifikativ. Autori hap seksionin grek me një deklaratë të fortë: shpirti i Greqisë së lashtë vdes me vështirësi. Kjo frazë vendos menjëherë Greqinë në një kategori tjetër — jo thjesht si shtet ballkanik, por si bartëse e trashëgimisë universale njerëzore.
Distancimi nga kategoria ballkanike. Newman bën një zgjedhje të qëllimshme analitike: ai argumenton se Greqia nuk është, në të vërtetë, një shtet ballkanik, por pjesë e qytetërimit të madh mesdhetar. Ky distancim nuk është rastësor — ai pasqyron diskursin europian të shekullit 20-të që e shihte Greqinë si emblema të Europës klasike, ndërkohë që pjesa tjetër e Ballkanit kishte mbetur e huaj dhe e panjohur për imagjinarin perëndimor.
Familjariteti kulturor si instrument retorik. Newman e bën eksplicit se kalimi nga Ballkani te Greqia sjell lehtësim shpirtëror: në vend të emrave të “çuditshëm” si Kosova, Gjergj Kastrioti dhe Leka — emra shqiptaro-ballkanikë — lexuesi ndesh tani me të njohurat Marathon, Perikli, Solon. Ky kontrast është mjaft i ngarkuar ideologjikisht: ai sugjeron një hierarki midis qytetërimeve — njera “universale” dhe tjetra “lokale”. Nga pikëpamja postkoloniale, ky pasazh tregon qartë eurocentrizmin e autorit.
Origjina e grekëve dhe teoria “heliolitike”. Ndër pretendimet më teknike të Newman-it është pikëpamja se grekët ishin ndër racat e ashtuquajtura “të bardha të çelëta” që pushtuan Evropën rreth tre mijë vjet më parë dhe se gjetën në gadishullin ballkanik dhe ishujt e tij një qytetërim të kulturës “heliolitike” — një terme arkeologjik i kohës që i referohej kulturave megalitike parahistorike. Ky argument pasqyron gjendje të teorisë arkeologjike të mesit të shekullit 20-të dhe sot është trajtuar me nuanca shumë më të mëdha.
Fragmentimi politik si tipar qytetërimor. Interessant është edhe mënyra se si Newman trajton një tipar ne dukje negativ të historisë greke — ndarjen në qytete-shtete shpeshherë ndërluftuese. Ndërkohë që për shqiptarët organizimi fisnor dhe konflikti i brendshëm paraqiten si dobësi, te grekët shpërhapja gjeografike dhe lufta ndërmjet qytet-shteteve paraqitet si tipar i pashmangshëm i madhështisë së tyre qytetëruese. Kjo asimetri vlerësuese është e dukshme dhe akademikisht e debatueshme.
Analiza krahasuese: tri narrative, tri hierarki
Duke shqyrtuar të tre portretet në tërësinë e tyre, mund të identifikojmë disa modele të rëndësishme:
1. Hierarkia e lashtësisë. Newman vendos pa dyshim shqiptarët si popullin më të lashtë etnikisht dhe kulturalisht të Ballkanit. Kjo lashtësi nuk shndërrohet, megjithatë, në autoritet politik apo qytetërimor sipas logjikës së librit. Paradoksi i lashtësisë shqiptare pa shtet-qytetar të konsoliduar është tema e heshtur nëntekstuale e portretit shqiptar.
2. Modeli ndërtues shtetëror serb. Serbia portretizohet si shembull i suksesshëm i konsolidimit shtetëror: nga fiset fragmentuese në shtet mesjetar gjysëm-perandorak. Ky model i ndërtimit kombëtar nga poshtë lart ngjall respekt implicite nga ana e autorit.
3. Exceptionalizmi grek. Greqia trajtohet si kategori më vete — mbi dhe jashtë dinamikave ballkanike. Newman e vendos Greqinë si urat mes antikitetit klasik dhe Europës moderne, duke i dhënë asaj një status te privilegjuar që vendet e tjera të rajonit nuk e gëzojnë.
Kufizime akademike dhe konteksti i kohës
Është e domosdoshme që të lexojmë Balkan Background duke pasur parasysh kornizën historike dhe intelektuale të mesit të shekullit 20-të. Newman shkruante brenda paradigmave të:
- Diskursit colonial britanik, i cili tendonte të klasifikonte popujt sipas shkallëzimeve të “qytetërimit”;
- Historiografisë popullore të ndryshme nga ajo akademike, e cila synonte aksesueshmërinë e lexuesit të gjerë mbi saktësinë shkencore;
- Kontekstit të Luftës së Dytë Botërore, gjatë të cilit Shqipëria ishte nën pushtimin italian dhe gjerman, Serbia nën terror nazist dhe Greqia po dilte nga pushtimi i Boshtit.
Këto faktorë nuk e diskreditojnë librin, por e kontekstualizojnë atë. Balkan Background mbetet një dokument i vlefshëm i mënyrës se si perceptohej rajoni nga jashtë në atë periudhë.
Rëndësia e librit dhe ajo çfarë na mëson
Balkan Background i Bernard Newman-it nuk është thjesht udhëpërshkrim — ai është, në thelb, një traktat gjeopolitik dhe historik i veshur me rrobat e publicistikës. Portretizimi i tij i Shqipërisë, Serbisë dhe Greqisë pasqyron njëkohësisht njohuri reale për rajonin dhe paragjykimet sistematike të perspektivës europianperëndimore të epokës.
Shqipëria del si vendi i paradoksit — lashtësia e madhe, shtetësia e vonë; Serbia si modeli i konsolidimit organik kombëtar; Greqia si emblema e qytetërimit “tonë” europian. Këto tre portrete janë mjaft shprehëse jo vetëm për atë që Newman mendonte për Ballkanin, por edhe për atë se si Evropa perëndimore e konceptonte vetveten në raport me të tjerët.
Për lexuesin shqiptar të sotëm, libri është i vlefshëm pikërisht si dëshmi e kësaj prisme të jashtme: ai tregon se si perceptohej Shqipëria nga një britanik i arsimuar dhe i mirëinformuar i viteve 1940 — me respekt për lashtësinë e saj, por me pak kuptim të thellë të dinamikave të brendshme politike dhe kulturore të vendit. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
“Balkan Background” (1944) nga Bernard Newman
