Dy shënime arkivore nga Këshilli i Venedikut zbulojnë se Republika po kërkonte një udhëheqës shqiptar kundër Perandorisë Osmane, dhe e diskutonte me maksimumin e fshehtësisë.
Më 1 tetor 1499 Venediku ishte në luftë me Perandorinë Osmane prej pak muajsh. Flota veneciane kishte pësuar disfata të rënda në Detin Jon dhe Lepanto (Nafpaktos) kishte rënë. Në këtë moment kritik, regjistrat e organit më të fshehtë të shtetit venecian, me shumë gjasa Këshilli i të Dhjetëve me Dozhin, Këshilltarët dhe Krerët, regjistrojnë një diskutim për një hap të pazakontë: përfshirjen e trashëgimtarit të Skënderbeut si figurë bashkuese të shqiptarëve.
Çfarë thonë dokumentet
Dokumenti i parë, i datuar die primo mensis octobris, 1499, është një vendim i miratuar me votim. Kuptimi i përgjithshëm i tekstit, sipas leximit paleografik, është ky:
- Shqiptarët do t’i konsiderojnë dhe trajtojnë gjithmonë si “nënshtetasit më besnikë”, ashtu si më parë.
- Venediku shpreh pritshmëri që zyrtarët kryesorë osmanë të kapen dhe të dërgohen në Venedik të lidhur me zinxhirë.
- Një përfaqësues venecian në rajon duhet t’i flasë “në mënyrën më të fshehtë” (secretissime) një personazhi të quajtur Scanderbei për këtë çështje.
- Është parashikuar një anije e vogël (grippo) dhe një shumë deri në 500 dukatë për ta çuar atë.
- Kolegjit i lihet liria të marrë masa të tjera të nevojshme për zbatimin.
Votimi ishte unanim: 14 pro, 0 kundër, 0 të painteresuar.
Dokumenti i dytë, me të njëjtën datë, është një debat i mëparshëm ose paralel. Ai nis me një arsyetim pothuaj fetar: Zoti, që e ka mbrojtur gjithmonë shtetin venecian, nuk do ta braktisë tani. Propozimi i prerë nga një françeskan shqiptar, “vëllai Françesku”, për popullatën shqiptare duhet ndjekur “me çdo mjet të mundshëm”, për t’u shkaktuar dëme “turqve të pabesë”. Dokumenti vazhdon me këto pika:
- Françeskanit dhe një tjetri, Lazarit, “peshuesit të argjendit”, u thuhet se Dominiumi është i gatshëm të dëgjojë dhe të pranojë ofertat e tyre.
- Skënderbeu duhet të shkojë personalisht në Shqipëri, ku do të ishte “kreu i shqiptarëve kundër turqve të pabesë”.
- Venediku premton mirënjohje dhe ndërhyrje te mbreti i Napolit për kthimin e pasurive që ai mban në atë mbretëri.
- Venediku është gjithashtu i gatshëm të negociojë kushtet e parashtruara nga përfaqësues të “Alexio-s” (me shumë gjasa Lezhës, Alessio në burimet veneciane).
Si lexohen këto burime më thellësisht?
Kush është “Scanderbej”? Teksti i lexuar përmend vetëm emrin Scanderbei, pa shënuar “i riu” apo “nipi”. Identifikimi me Gjergj Kastriotin e Riun mbështetet te konteksti: Skënderbeu historik kishte vdekur që më 1468, kurse trashëgimtarët e tij jetonin në Mbretërinë e Napolit, ku mbanin feude. Kjo përputhet me premtimin për ndërhyrje te mbreti napolitan.
Kush e nisi iniciativën? Dokumentet nuk e paraqesin Venedikun si iniciatorin. Propozimi vjen nga një françeskan shqiptar dhe nga persona të lidhur me Lezhën. Venediku vepron si pranues dhe organizator, jo si ideator. Ky dallim ka rëndësi për historiografinë: ai tregon një nismë të ardhur edhe nga mjedise shqiptare, jo vetëm një projekt të imponuar nga lart.
Motivet e Venedikut. Premtimi i mirënjohjes dhe vëmendja ndaj kushteve të Lezhës tregojnë llogaritje politike. Në një luftë të vështirë, shqiptarët mund të hapnin një front të dytë në pjesën e prapme osmane. Gjuha fetare e dokumentit nuk e zhvlerëson këtë logjikë. Ajo ishte formulë e zakonshme e kancelarisë.
Fjala secretissime dhe formati i votimit tregojnë se bëhej fjalë për çështje të ndjeshme. Në rast zbulimi, Venediku rrezikonte përveç planit edhe marrëdhëniet me Napolin, ku Kastriotët kishin interesa.
Sipas dokumenteve të bëra publike më herët, i biri, Gjon Kastrioti, në vitin 1481 u dërgua në Shqipëri nga mbreti Ferrante i Napolit për të ndezur aty zjarrin e kryengritjes antiosmane. Por dëshmitë e kohës heshtin për të, ndërsa ngrenë në qiell trimëritë e fitoret ushtarake të kapitenëve shqiptarë që e shoqëruan në atë aventurë, të Kostandin Muzakës, kushëri i Gjonit, e të Krokodil Kladës nga Mani i Peloponezit.
I biri i Gjonit, Gjergj Kastrioti, tentoi të shkëlqejë aty ku kishte shkëlqyer gjyshi i tij legjendar, e ku në 1481 kishte dështuar i jati. Por, ky Gjergj qëndronte shumë larg Gjergjit të parë. Bashkëkohësit rrëfejnë se ishte i dhënë pas jetës mondane, i pëlqente të shpenzonte e të vishej bukur (bel vestito)
Por dy dokumentet, që bashkëngjisim më poshtë nuk mjaftojnë për të thënë nëse edhe ky mision u realizua. Pyetjet që historianët duhet t’i verifikojnë janë këto:
- A u takua dikush nga Kastriotët me përfaqësuesin venecian dhe a pranoi?
- Si reagoi Napoli, dhe a u pengua plani nga diplomacia aragoneze?
- Çfarë tregojnë korrespondenca e mëvonshme dhe relacionet e proveditorëve veneciani për rajonin?
Këto përgjigje mund të gjenden në seritë e Këshillit të të Dhjetëve, të Senatit dhe në letërkëmbimin e përfaqësuesve në Shqipëri e Dalmaci, në Arkivin e Shtetit në Venedik (ASVe).
Këto dy fletë regjistri tregojnë se në vjeshtën e vitit 1499 emri i Skënderbeut ende kishte peshë politike e simbolike. Tregojnë gjithashtu se Venediku e shihte rolin e shqiptarëve si instrument strategjik, por i shihte me përgjegjësi edhe kushtet e tyre. Pamja e plotë mund të dalë vetëm duke i lidhur me dokumente të tjera, të cilat duhen shqyrtuar shterrimisht.
