Qeramika e Epokës së Hekurit dhe struktura të mundshme arkitekturore në Mal të Zi rihapin një pyetje që prej vitesh ndan arkeologët: a ishte maja e kodrës një vend kulti?
Në kodrën Vidov Vrh, mbi Herceg Novin në Mal të Zi, arkeologët kanë nxjerrë në dritë fragmente qeramike të Epokës së Vonë të Hekurit dhe mbetje që duken si struktura arkitekturore. Gërmimet nisën në tetor 2026 dhe drejtohen nga arkeologia Radmila Ćapin. Gjetjet mund të ndihmojnë të zbardhet nëse ky vendbanim ilir ka shërbyer, përveç banimit, edhe si shenjtërore.
Për lexuesin shqiptar ky nuk është një lajm i papritur. Bregdeti jugor adriatik ishte pjesë e botës ilire, dhe trashëgimia e saj është një nga temat qendrore të studimeve albanologjike.
Një gradinë mbi Adriatik
Vidov Vrh ngrihet rreth 781 metra mbi nivelin e detit, mbi fshatrat Svrčuge dhe Mokrine, afër Herceg Novit. Nga maja kontrollohen Gjiri i Topallit dhe Fusha e Sutorinës. Banorët e lashtë shihnin nga lart tokat përreth dhe rrugët që të çonin drejt detit.
Arkeologët e klasifikojnë si gradinë, tip fortifikimi kodrinor i përhapur në Ilirik, që në kohët parahistorike shërbente për mbrojtje, strehim dhe organizimin e komuniteteve. Topografia e Vidov Vrhit, sipas studiuesve, sugjeron një vendbanim të menduar më shumë për banim dhe kontroll të mjedisit sesa për mbrojtje ushtarake.
Kodra ishte e banuar midis shekujve IV dhe I p.e.s., dhe materiali ka veçori që lidhen me kulturën e Glasinacit në Ballkanin Perëndimor. Kufijtë e saktë dhe planimetria e vendbanimit mbeten ende të paqartë.
Kantharoset me gunga: shenja e parë e një kulti
Hipoteza e shenjtërores buron nga gërmimet e vitit 2009 rreth Kishës së Llazaricës. Në një studim të vitit 2015 te revista Nova antička Duklja, Radmila dhe Đorđe Ćapin analizuan një grup të veçantë qeramike: fragmente kantharosesh, enësh me dy doreza, të zbukuruara me gunga të ngritura. I krahasuan me enë të gjetura në shenjtëroret e njohura të lashtësisë, dhe ngjashmëritë i çuan drejt pyetjes nëse një pjesë e kodrës përdorej për ceremoni fetare.
Duhet thënë qartë se asnjë tempull nuk është identifikuar deri tani. Natyra dhe shtrirja e çdo veprimtarie kulti mbeten të pasigurta, dhe për ta provuar nevojiten prova të reja.
Vid dhe Tana: emri i kodrës si gjurmë e një hyjnie?
Autorët shkojnë edhe më tej, duke ngritur hipotezën se emri i kodrës mund të ruajë emrin e një hyjnie të lashtë vendase. Ata e krahasojnë me altarët votivë të epokës romake të Topuskos, në Kroacinë e sotme, ku shfaqen kushtime për hyjnitë vendase Vidasus dhe Thana. Studiuesit e traditës fetare dalmate i barazojnë me Silvanin dhe Dianën romake.
Kjo mbetet hipotezë, jo fakt i verifikuar, sepse në Vidov Vrh nuk është gjetur asnjë mbishkrim me emrat Vid ose Tana. Megjithatë, ajo ilustron një fenomen të njohur: besimet vendase mbijetuan nën sipërfaqen e panteonit romak. Për të njëjtën arsye emri i kodrës nuk mjafton për të vërtetuar një vazhdimësi kulti. Toponimi mund të ketë edhe shpjegime të tjera, dhe vetëm provat arkeologjike mund të vendosin.
Rizoni, krahasimi më i afërt
Si pikë krahasimi përmendet Gradina pranë Risanit, akropoli helenistik i Rizonit të lashtë, ku studiuesit kanë lidhur një hapësirë të shenjtë me hyjninë mbrojtëse vendase Medaurus. Më vonë aty u ngritën ndërtesa kulti romake dhe një kishë mesjetare. Ngjashmëria sugjeron se vendbanimet e larta bregdetare mund të kenë funksionuar si vende të shenjta në epoka të ndryshme, por një lidhje e drejtpërdrejtë fetare apo kulturore midis dy vendeve nuk është provuar.
Betonizimi i trashëgimisë antike. Një kishë mesjetare mbi mure ilire
Maja e kodrës ruan shtresëzimin e shekujve. Në vitin 2009 u gërmua një sipërfaqe prej rreth 73 metrash katrorë për të ruajtur Kishën e Llazaricës. Arkeologët identifikuan themelet e kishës së shekullit XV, muret e restaurimit të vitit 1889 dhe mbetje shumë më të vjetra strukturash ilire. Muret veriore dhe jugore të kishës janë ndërtuar drejtpërdrejt mbi mure ilire.
Në të njëjtin vend u gjetën qeramikë helenistike, një vath ari, një fragment brezi prej bronzi i shekullit IX dhe sende të tjera. Ato tregojnë se kodra mbeti e përdorur edhe pas antikitetit, por gjetjet nuk provojnë vazhdimësi të pandërprerë banimi apo kulti.
Çfarë synojnë gërmimet e reja
Fushata e tetorit 2026 po studion shtresat e vendbanimit, mbetjet arkitekturore dhe kohëzgjatjen e banimit. Ekipin e përbëjnë Radmila Ćapin, arkeologu Đorđe Ćapin dhe konservator-restauratori Goran Skrobanović. Krahas gërmimeve përdoren skanimi LiDAR dhe matjet gjeodezike për një hartë të detajuar të kodrës. Projekti financohet nga Ministria e Kulturës dhe Medias e Malit të Zi dhe nga Komuna e Herceg Novit.
Deri tani nuk ka asnjë deklaratë zyrtare që i lidh gjetjet e reja me një shenjtërore. Ato, megjithatë, japin mundësinë të vlerësohet qeramika ceremoniale e vitit 2009 brenda një konteksti më të gjerë vendbanimi. Pyetja kryesore mbetet cila pjesë e vendbanimit përdorej për ritet fetare.
Pse ka rëndësi për studimet shqiptare
Në historiografinë shqiptare, ilirët konsiderohen shtresa themelore etnogjenetike e popullit shqiptar. Kjo tezë ka mbështetje të gjerë në albanologji dhe është zhvilluar nga autorë si Hasan Ceka, Skënder Anamali, Muzafer Korkuti dhe Neritan Ceka. Argumentet kryesore janë gjuhësore (vazhdimësia e shqipes nga një gjuhë paleobalkanike), toponimike dhe arkeologjike. Duhet theksuar se origjina e shqipes, ilire apo trake, nuk mund të quhet më objekt debati ndërkombëtar, kjo edhe pas publikimeve të bëra mbi ADN nga revistat Sience dhe Nature.
Poe vlera e këtyre gërmimeve për studiuesit shqiptarë është tjetër. Zona e Rizonit dhe e Gjirit të Kotorrit ishte qendra e Mbretërisë Ardiane, e cila nën mbretëreshën Teuta u përplas me Romën. Çdo gjetje e re në këtë hapësirë ndihmon të kuptohet më mirë kultura materiale dhe fetare e ilirëve të jugut, dhe mënyra se si besimet vendase u përshtatën me ardhjen e Romës. Mali i Zi ka edhe një komunitet shqiptar autokton (Ulqin, Tuz, Gucia, Plava), kështu që trashëgimia ilire e këtij vendi është e përbashkët dhe e hapur për bashkëpunim shkencor ndërballkanik.
Ndërkohë, ndërhyrja e kujdesshme dhe e bazuar në prova mbetet kriteri kryesor. Pa tempull të identifikuar dhe pa mbishkrime, shenjtëroret e Vidov Vrhit mbeten një hipotezë serioze, por ende e pavërtetuar. Rezultatet e fushatës do të tregojnë nëse ajo do të kalojë në fakt arkeologjik.
Burimi i të dhënave: raporti i Arkeonews, me foto të Željko Starčević / Glas Herceg Novog.
