Në qytetin e lashtë të Kosturit “Kastorias”, mes një labirinti rrugicash të ngushta dhe ndërtimeve bizantine, qëndron një monument i rrallë i shekullit XIV: Kisha e Shën Thanasit të Muzakajve (Byzantine Church of St. Athanasius of Muzaka). Muret e saj të errëta ruajnë ende fresket e shkëlqyera, të pikturuara në 1384, një dëshmi e gjallë e pranisë shqiptare fisnike në Maqedoninë e lashtë bizantine.
Kisha e ndërtuar nga fisnikët shqiptarë të Muzakajve
Sipas mbishkrimit të ruajtur në murin e brendshëm të kishës, ndërtimi i saj iu atribuohet vëllezërve Teodor II Muzaka dhe Stojë Muzaka, anëtarë të një prej familjeve më të mëdha të aristokracisë shqiptare të Mesjetës. Muzakajt ishin sundimtarë të Beratit, Myzeqesë dhe Kosturit, një familje që u shqua si mbrojtëse e kulturës perëndimore dhe bizantine në një hapësirë ku kufijtë politikë ndryshonin shpesh, por identiteti shqiptar mbetej.
Burime bizantinologjike si Donald Nicol (“The Despotate of Epiros 1267–1479”, Cambridge University Press, 1984) dhe J. Fine (“The Late Medieval Balkans”, University of Michigan Press, 1994) përmendin Muzakajt si zotërues të Kosturit dhe si familje që mbante lidhje të forta me oborrin e Bizantit dhe me princat arbërorë të Beratit. Në këtë kontekst, ndërtimi i kishës në 1384 përfaqësonte një shenjë të fuqisë dhe të trashëgimisë shqiptare në një qytet që sot ndodhet brenda kufijve të Greqisë.
Një monument me ikonografi shqiptaro-bizantine
Fresket e brendshme janë realizuar në stilin e vonë bizantin, por me elemente të njohura nga ikonografia shqiptare e shekullit XIV. Studiues si Sotirios Kadas dhe Anastasia Drandaki kanë theksuar se tiparet figurative dhe mbishkrimet e disa kishave të Kosturit përfshijnë ndikime nga shkollat piktorike të Beratit dhe Korçës, të cilat në atë kohë ndodheshin nën sundimin e Muzakajve.
Në shumë raste, përdorimi i alfabetit grek në mbishkrime nuk tregon përkatësi etnike, por për gjuhën liturgjike të kohës, ndërsa përmbajtja e tyre flet për një patronazh arbëror të qartë.
Një trashëgimi shqiptare jashtë kufijve të shpirtit kombëtar
Për ironi historike, sot Kisha e Shën Thanasit të Muzakajve ndodhet nën juridiksionin e Kishës Ortodokse të Greqisë, pjesë e Patrikanës së Kostandinopojës. Ndërkohë, Kisha Autoqefale e Shqipërisë — e themeluar më 1922 dhe e njohur më 1937 — nuk ka asnjë pronësi, qoftë simbolike apo kulturore, mbi këtë monument.
Kjo ngre një pyetje të thellë:
Pse trashëgimia shpirtërore dhe artistike e aristokracisë shqiptare e Mesjetës mbetet e përjashtuar nga kujtesa institucionale e Kishës Shqiptare?
Në thelb, përgjigjja qëndron në ndarjet e dhimbshme historike që pasuan rënien e Bizantit dhe më pas ndarjen e territoreve shqiptare midis Perandorisë Osmane dhe Mbretërisë Greke. Ndërsa kufijtë shtetërorë ndryshuan, kufijtë e kujtesës kombëtare u tkurrën. Kishat e ndërtuara nga princër shqiptarë në Kostur, Ohër, Selanik apo Janinë mbetën të integruara në juridiksionet e tjera kishtare.
Nga Muzakajt te identiteti i harruar
Në një kohë kur kultura shqiptare po përpiqet të rivendosë rrënjët e saj në historinë mesjetare të Ballkanit, Kisha e Shën Thanasit të Muzakajve përfaqëson më shumë se një objekt fetar: ajo është një dëshmi e identitetit të gjerë shpirtëror shqiptar, që shtrihej nga Myzeqeja deri në Kostur.
Rivlerësimi i këtij monumenti kërkon një dialog ndërkulturor ndërmjet institucioneve shqiptare dhe greke, por mbi të gjitha, një vetëdije kombëtare shkencore që e sheh historinë jo në kufijtë e sotëm politikë, por në dritën e kontributit shqiptar në qytetërimin bizantin e pasbizantin./Pergatiti Elis Buba/ usalbanianmediagroup.com
Burime dhe referenca:
- Donald Nicol, The Despotate of Epiros 1267–1479, Cambridge University Press, 1984.
- John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans, University of Michigan Press, 1994.
- Fan Noli, Historia e Kishës Ortodokse Shqiptare, Boston, 1949.
- Sotirios Kadas, Byzantine Monuments of Kastoria, Thessaloniki, 1992.
- Anastasios Orlandos, Monuments byzantins de la Macédoine occidentale, Athènes, 1952.
- Robert Elsie, Early Albanian Christianity and its Monuments, 2001.
