Përtej debateve politike moderne, dëshmitë akademike të fillimit të shekullit XX dhe dokumentet arkivore venedikase ofrojnë një tablo të qartë mbi atë që quhet “bërthama autoktone” e Ballkanit.
Cvijić dhe rishikimi i vjetërsisë ballkanike
Në maj të vitit 1918, në revistën prestigjioze The Geographical Review, profesori i Universitetit të Beogradit, Jovan Cvijić, publikoi studimin e tij monumental mbi shpërndarjen gjeografike të popujve ballkanikë. Ndonëse Cvijić njihet për kontributet e tij në gjeografinë njerëzore, konstatimi i tij mbi etnogjenezën ballkanike mbetet një gur themeli në historiografinë rajonale.
Sipas Cvijić, grekët, shqiptarët dhe arumunët (vllehët) përbëjnë shtresën më antike të gadishullit. Ai i klasifikon ata si banorë “autoktonë”, pasardhësit e të cilëve u vendosën në këto troje përpara epokës historike.
“Këta popuj mund të konsiderohen si banorët autoktonë të rajonit,” shkruante Cvijić, duke bërë një dallim të prerë me popujt e tjerë që u vendosën më vonë, si sllavët e jugut (në fillim të Mesjetës) dhe turqit (në fund të kësaj periudhe).
Dëshmitë e Eprit: 1210-ta dhe Migrimet e Shekullit XIV
Ndërsa Cvijić ofron kornizën teorike gjeografike, studimet bashkëkohore si ato të Konstantinos Giakoumis (2003) sjellin dëshmi dokumentare që përforcojnë këtë vazhdimësi. Një dokument venedikas i vitit 1210 konfirmon se bregdeti përballë ishullit të Korfuzit – Epiri i sotëm – ishte i banuar nga shqiptarët që në agim të shekullit XIII.
Ky fakt sfidon narrativat që tentojnë t’i paraqesin shqiptarët si ardhës të vonë në rajonet e Epirit. Përkundrazi, të dhënat tregojnë për një prani solide dhe organizim klanor që në mesjetën e hershme. Dokumentet e shekullit XIV, që përmendin klanet e famshme si Zenebishi, Malakasi dhe Mazara, dëshmojnë për një dominim të qëndrueshëm shqiptar në Gjirokastër dhe Dropull.
Gjin Zenebishi, një figurë qendrore e fundit të shekullit XIV, udhëhoqi territoret e veta deri në pushtimin osman të vitit 1418. Edhe pas rënies së kështjellës së Gjirokastrës, burimet historike si ato të Laonikos Chalkokondyles, flasin për “pjesën tjetër të shqiptarëve që jetonin rreth Gjirokastrës”, duke treguar se pavarësisht spastrimeve apo migrimeve drejt Peloponezit dhe Korfuzit, palca etnike e rajonit mbeti shqiptare.
Elementi Arvanitas: Ura mes mesjetës dhe pavarësisë greke
Një tjetër shtresë e rëndësishme e këtij diskutimi është kontributi i shqiptarëve (arvanitasve) brenda shtetit grek. Encyclopedia of the World’s Minorities nënvizon se arvanitasit, ndonëse nuk njihen zyrtarisht si minoritet për shkak të përkatësisë në fenë Ortodokse Greke, kanë qenë “një element tejet i rëndësishëm i popullsisë”.
Roli i tyre në Luftën për Pavarësi të Greqisë (1821–1828) është i pamohueshëm. Emra si Kundurioti, Bubulina, Kolokotroni, Miauli dhe Karaiskaj ishin arvanitas që u kthyen në simbole të lirisë ballkanike. Kjo tregon se popujt autoktonë të Cvijić-it jo vetëm që bashkëjetuan, por u bënë promotorë të ndryshimeve të mëdha gjeopolitike në rajon.
Analiza e dokumenteve historike dhe vështrimet akademike të shekullit të kaluar nxjerrin në pah një të vërtetë shpesh të mbuluar nga pluhuri i ideologjive: shqiptarët, grekët dhe arumunët janë gardianët e kujtesës më të vjetër të Ballkanit. Prania e tyre në Epir, Gjirokastër e deri në thellësi të Peloponezit, e dokumentuar që nga viti 1210, vërteton se autoktonia nuk është thjesht një pretendim romantik, por një realitet gjeo-historik i regjistruar në arkivat më serioze të kohës. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
- Jovan Cvijić, “The Geographical Distribution of the Balkan Peoples”, The Geographical Review, 1918.
- Konstantinos Giakoumis, “Fourteenth-century Albanian migration and the ‘total autochthony’ of the Albanians in Epeiros”, 2003.
- Encyclopedia of the World’s Minorities, Ed. Carl Skutsch.
- Dokumentet veneciane (1210) dhe kronikat e Tocco-s.
