Historia e vjetër e Mesdheut shpesh na është paraqitur si një dualitet mes grekëve dhe romakëve, duke lënë në hije “urën” e madhe që bashkoi këto dy botë: Ilirët. Megjithatë, studimet e mirëfillta akademike të shekullit të XIX, si ato të Fligier, bazuar në dëshmitë e autorëve antikë si Dionisi i Halikarnasit, Straboni dhe Varroni, nxjerrin në dritë një të vërtetë tronditëse për historiografinë moderne: pjesëmarrja ilire është palca e historisë botërore.
Sipas “Zur prähistorischen Ethnologie Italiens” të Fligier (1877)
Graecus dhe Latinus: Dy vëllezër me emra Ilirë
Një nga pikat më kulminante të këtij studimi është dëshmia se emërtimet që sot identifikojnë dy shtyllat e qytetërimit perëndimor – Greqinë dhe Romën – kanë origjinë ilire. Sipas gjetjeve të studiuesit Helbig, emri Graecus nuk është gjë tjetër veçse një emër ilir.
Kjo merr një rëndësi epokale kur shohim teogoniën e Hesiodit, ku Graecus dhe Latinus (paraardhësi i latinëve) paraqiten si vëllezër. Nëse emri i Graecus është vërtetuar si ilir, atëherë logjikisht edhe emri i Latinus i përket të njëjtës rrënjë etnike. Kjo do të thotë se popullsia origjinale e Latium-it nuk ishte një krijesë “ex-nihilo”, por një degëzim i trungut ilir që banonte në gadishullin Apenin përpara mbërritjes së fiseve umbro-sabelle.
Enea: Heroi i madh Ilir dhe lidhja me gjuhën shqipe
Për shekuj, Enea është konsideruar heroi trojan që themeloi Romën. Por Fligier shkon më tej, duke e identifikuar Enean si heroin më të famshëm të ilirëve. Përpara se fiset frigjiane të vendoseshin në Azinë e Vogël, ai rajon banohej nga ilirët (Venetët dhe Paflagonët).
Më mbresëlënës është shpjegimi etimologjik që lidh mitologjinë me gjuhën shqipe. Fligier argumenton se Enea, si bir i Venusit, përfaqëson një perëndi të hënës endacake. Ai vëren se:
“Në gjuhën e shqiptarëve të sotëm, hëna quhet Enne ose Venne.”
Kjo shpjegon pse emri i perëndeshës Venus është një emër i pastër ilir, i ruajtur në qytetin japigjian të Venusisë dhe në fjalën shqipe “venne” (hënë). Ky dualitet mes dritës dhe errësirës (Enea/Numitor kundrejt Amuliusit të lig) është tipar i miteve ariane, ku ilirët luajtën rolin e bartësve kryesorë të këtyre kulteve në Itali dhe Siçili.
Roma: Një themelim Sikul-Ilir?
Dokumentet e ofruara hedhin dritë mbi mjaft enigma të themelimit të “Qytetit të Përjetshëm”. Historiani Ksenagora tregon se Uliksi pati tre djem me Kirken: Remosin, Antiasin dhe Ardeasin.
- Remosi (Remi, vëllai i Romulit) vërtetohet si emër ilir përmes lidhjes me Emationin maqedonas.
- Mbreti Numa, i famshëm për reformat fetare në Romë, mbart emrin “Nomas” që në gjuhën e Sikulëve (fis ilir) do të thotë diçka rrënjësore.
- Fisi i mbretit të tretë të Romës, Tullus Hostilius, rridhte nga Luceres-it ilirë.
Këto fakte sugjerojnë se Roma, përpara se të “latinizohej” nga sabinët, ishte në fakt një qendër e rëndësishme e popullsisë origjinale sikul-ilire.
Pellazgët dhe luftërat me Egjiptin: Fuqia që dridhi botën
Fligier mbështet tezën e Niebuhr se Pellazgët (të cilët grekët i quanin thjesht “të lashtët”) ishin në fakt ilirët e vjetër. Hapësira e tyre shtrihej nga lumenjtë Padus dhe Arnus në Itali, deri në Bosfor. Ata nuk ishin fise endacake, por kombe të fuqishme dhe të nderuara.
Kjo fuqi dëshmohet edhe në arkivat e Egjiptit të Lashtë. Gjatë mbretërimit të Ramsesit III (shekulli XII p.K.), popujt e detit – ku bënin pjesë Tursa-t (Tirrenët/Ilirët) dhe Tuirsa-t – sfiduan perandorinë e faraonëve. Megjithëse Ramsesi mburret për fitoren e tij, është e qartë se këto fise trako-ilire ishin forca dominuese që po riformësonin hartën e botës antike përpara lindjes së qytetërimit helen.
Shfrytëzimi i këtyre dokumenteve na detyron të rishikojmë gjithçka që dimë për antikitetin. Ilirët nuk ishin thjesht “barbarë” në periferi të historisë; ata ishin arkitektët e emrave, kulteve dhe qyteteve që sot i quajmë djepi i njerëzimit. Siç e thotë edhe titulli: Pa shqiptarët (pasardhësit e ilirëve) nuk mund të shpjegohet historia e kësaj bote. Gjuhësia, mitologjia dhe arkeologjia e krahasuar konvergojnë në një pikë: rrënjët e Romës dhe Greqisë janë thellësisht të ngulitura në truallin ilir. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referencat kryesore:
- Fligier: Zur prähistorischen Ethnologie Italiens (1877)
- Helbig: Teoria mbi Graecus si emër ilir
- Klausen: Enea dhe Penatët (1839)
- Niebuhr: Historia Romake I
