Në shekullin XIX, filologjia evropiane përjetoi një ringjallje të jashtëzakonshme. Studiues të njohur nga Gjermania, Austria dhe Italia iu përkushtuan kërkimeve të thelluara mbi origjinën dhe zhvillimin e gjuhëve indoevropiane. Ndër këto gjuhë, një interes të veçantë dhe respekt të thellë ngjalli gjuha shqipe (lingua Albanorum), e cila nga një sërë dijetarësh u cilësua si një nga gjuhët më të vjetra dhe më të pavarura të kontinentit.
Një ndër dëshmitë më të rëndësishme për këtë vlerësim vjen nga Disertacioni Inaugurues i Augustus Rothe, botuar në Universitetin e Leipzigut në vitin 1875, me titull “Quaestiones de Cypriorum Dialecto et Vetere et Recentiore” (“Çështje mbi dialektin qipriot, të vjetrin dhe më të riun”).
Në faqen 12 të këtij studimi, Rothe shprehet:
“Më pas, pa asnjë pengesë apo përpjekje, gjuha e shqiptarëve është e denjë për konsideratën më të lartë, pasi dihet se i afrohet më shumë gjuhës më të vjetër greke ose greko-italiane dhe nuk mund të renditet në asnjë mënyrë ndër dialektet neogreke.”
(Augustus Rothe, 1875, f. 12)
Autonomia dhe lashtësia e gjuhës shqipe
Ky pohim ka një vlerë të veçantë, jo vetëm për nga aspekti gjuhësor, por edhe si dëshmi e qartë për autonominë dhe lashtësinë e gjuhës shqipe. Në një periudhë kur shumë idiomë ballkanike shpesh keqklasifikoheshin si dialekte të greqishtes apo sllavishtes, përfundimi i Rothe-s përputhet me gjetjet e disa prej studiuesve më të mëdhenj të filologjisë evropiane të kohës, ndër të cilët:
- Franz Bopp (Acta Academiae Berolinensis, 1855), i cili evidentoi rrënjët indoevropiane të shqipes;
- Gustav Meyer, që në vitet 1880 dëshmoi qartë zhvillimin e pavarur të gjuhës shqipe brenda familjes indoevropiane;
- Demetrio Camarda, autor i Saggio di grammatologia comparata sulla lingua Albanese (Livorno, 1864), i cili theksoi lidhjet e saj të drejtpërdrejta me shtresat më të hershme italike dhe helenike.
Përmes këtyre studimeve, del qartë se Rothe nuk e konsideron shqipen si një degë apo dialekt të greqishtes së re, por si një gjuhë të lashtë, që ruan elemente arkaike të periudhës parahelenike.
Ilirishtja si paraardhëse e shqipes
Gjuhësia moderne, e mbështetur në këto dëshmi të hershme, ka arritur tashmë në përfundimin se ilirishtja përbën paraardhësen më të mundshme të shqipes. Kjo lidhje shpjegon prani të përbashkëta leksikore dhe fonetike ndërmjet shqipes dhe greqishtes së lashtë — elemente që nuk dëshmojnë varësi, por bashkëjetesë dhe ndërveprim kulturor në hapësirën e Ballkanit të lashtë.
Siç theksojnë edhe autorët e shekullit XIX, këto ngjashmëri janë gjurmë të një kontakti të hershëm ndërmjet dy popujve autoktonë të rajonit, ilirëve dhe helenëve, që dëshmojnë se shqipja mbart në vetvete një shtresë të vjetër të qytetërimeve të para të Evropës Juglindore.
Disertacioni i Augustus Rothe-s i vitit 1875 mbetet një dëshmi e rëndësishme në historinë e studimeve filologjike evropiane. Duke e përjashtuar shqipen nga çdo klasifikim neogrek, ai e njohu atë si një entitet të pavarur gjuhësor, me rrënjë të thella historike dhe vlerë të veçantë kulturore.
Në dritën e këtyre gjetjeve, gjuha shqipe nuk duhet parë vetëm si një mjet komunikimi bashkëkohor, por si një monument i gjallë i trashëgimisë më të hershme evropiane — një gjuhë e denjë, siç shprehej Rothe më 1875, “për konsideratën më të lartë”.
———————
Mbi autorin dhe punën e tij:
Emri i saktë në kataloget akademike është Ernst August Rothe (shpesh shfaqet thjesht si August Rothe). Punimi i tij titullohet Quaestiones de Cypriorum dialecto et vetere et recentiore. Pars I. dhe është botuar në Lipsiae (Leipzig) te J. Klinkhardt, në vitin 1875 (disertacion inaugurues, 77 f.).
Kopje bibliografike dhe rekorde katalogjike të librit ruhen në katalogje të mëdha si HathiTrust, Google Books dhe bibliotekat universitare (p.sh. katalogu i Universitetit të Bonn / ULB), ku shfaqet si disertacion i Universitetit të Leipzigut (Inaug.-Diss., Leipzig 1875). Puna e Rothe përmendet edhe në bibliografi dhe literatura të fushës (recensione/komentime të studimeve mbi dialektet qipriote), që e vendosin veprën e tij në kontekstin e studimeve për dialektet helenike.
