Historia, falsifikimi dhe roli i Pjetër Bogdanit
I. Kur historia bëhet armë politike
Pak ngjarje në historinë e Ballkanit janë manipuluar me aq kujdes dhe aq qëllimshëm sa Beteja e Fushë-Kosovës e vitit 1389 dhe dy “shpërngulje” të mëdha që ndodhën tre shekuj më vonë — ajo e vitit 1690 dhe ajo e vitit 1737. Këto ngjarje janë shndërruar me kalimin e kohës nga fakte historike në mite themeltare të nacionalizmit serb, ku e vërteta është sakrifikuar sistematikisht në altarin e pretendimeve territoriale.
Studiuesi britanik Noel Malcolm, njëri ndër autorët më të respektuar të historisë ballkanike, ka ndërmarrë një analizë rigoroze të këtyre ngjarjeve, duke mbjellë dyshim metodologjik mbi narrativat zyrtare serbe dhe duke rivendosur në qendër të diskursit rolin qendror të shqiptarëve — si aktorë historikë, jo si pasiv të historisë.
II. Beteja e Fushë-Kosovës 1389: Koalicioni ballkanik, jo “ushtria serbe”
2.1 Miti i heroizmit ekskluzivisht serb
Historiografia serbe ka ndërtuar me kujdes narrativën se Beteja e Fushë-Kosovës ishte një betejë “serbe” kundër pushtuesve osmanllinj — një sakrificë kombëtare e Car Llazarit dhe popullit të tij. Kjo narrativë, e kristalizuar gjatë shekujve XIX dhe XX si mjet irredentizmi, ka pak mbështetje në realitetin historik.
E vërteta është krejtësisht ndryshe: ajo që u përball me forcat osmane nën komandën e Sulltan Muratit I në fushat e Kosovës ishte një koalicion shumëkombësh ballkanik — një aleancë e detyruar nga rrethanat, jo shprehje e ndonjë identiteti kolektiv “serb”.
2.2 Përbërja e koalicionit
Forcat e koalicionit të krishtere përfshinin:
- Principata serbe nën Car Llazarin e Hrebeljanoviqit — fuqi kryesore, por jo e vetmja
- Mbretëria e Bosnjës nën Tvrtko I, i cili dërgoi kontingjentet e tij nën komandën e vojvodës Vlatko Vukoviq
- Princat shqiptarë Gjergji II Balsha dhe Teodor II Muzaka — por sidomos Gjon Kastrioti (babai i Skënderbeut) dhe fiset e tjera shqiptare të zonës
- Kontingjentet vllehe dhe bullgare, si dhe luftëtarë të tjerë nga rajoni
Studimi i burimeve osmane, bizantine dhe perëndimore të periudhës nuk mbështet tezën e një misioni “serb” ekskluziv. Kjo ishte një përpjekje e fundit e feudalëve të Ballkanit për të ndalur avancimin osman — dhe në fund dështoi.
Në betejën e Fushë-Kosovës në mes ushtrisë së koalicionit mbrojtës ballkanik dhe ushtrisë pushtuese turke-osmane (dy herë më e madhe se koalicioni) u dalluan veçanarisht trupat e udhëhequr nga Gjergji II Balsha i Shkodrës dhe Teodor II Muzaka i Beratit… Beteja e zhvilluar në afërsi të Prishtinës më 15 qershor 1389 ishte nga më të tmerrshmet që kishte parë syri i njeriut deri atëherë mbi këto troje. Ndonse një shqiptar i quajtur Milosh Kopiliq , deportoi deri në çadrën e Sulltanit dhe e vrau Muratin I , turqit arritën ta shkatërronin koalicionin ballkanik. Kjo disfatë e përgjakshme i hapi rrugën Sulltan Bajazitit , të mbiquajturit “Rrufeja” për deportimin e më tejshëm në tokat shqiptare. Koalicioni kundër turko-osman ballkanik, me gjithë luftën dhe qëndresën e madhe jo vetëm humbi, por la pas një tragjedi të vërtetë për fatet e popujve të Ballkanit në përgjithësi, dhe për popullin e trojet shqiptare në veçanti.
2.3 Kush Luftoi për Sulltan Muratin?
Çuditërisht, dhe ky është detaj që historiografia serbe preferon ta shmangë, edhe fise shqiptare luftuan në anën osmane gjatë kësaj beteje. Malcolm vëren se tradita sipas së cilës klanit të Kelmendit iu atribuua luftimi për Sulltan Muratin në Betejën e Kosovës të vitit 1389 është “pothuaj sigurt e pasaktë” — por ky fakt vetë tregon sa komplekse ishte tabloja reale e aleancave në atë periudhë. Shqiptarët nuk ishin monolite: ata luftonin në të dy anët, sipas interesave lokale dhe aleancave feudale, ashtu siç bënin edhe sllavët.
2.4 Vdekja e Sulltan Muratit dhe miti i Miloshin
Beteja rezultoi me vdekjen e Sulltan Muratit I — ngjarje e vërtetë historike — dhe me shkatërrimin e forcave koalicioniste. Legjenda e Milosh Kopilit, qe e quajten Obiliç si “vrasësi i Sulltanit” u ngrit më vonë si mit kombëtar. Por edhe Car Llazari ra i vrarë në fushën e betejës — jo si martir fetar i krishterimit, siç u paraqit më vonë, por si feudal i mundur ushtarakisht.
Osmanët e shfrytëzuan fitoren për të konsoliduar pushtimin e gadishullit ballkanik gjatë dekadave në vijim, deri sa i gjithë rajoni u bë provincë osmane, kjo edhe me ndihmën e vasalëve serbë.
2.5 Aleancat Serbo-Osmane: Kur turku dhe serbi u reshtuan bashkë
Ndoshta aspekti më i shpërfillur — dhe më i shqetësues për narrativën serbe — i historisë së hershme osmane është fakti se marrëdhënia mes Serbisë dhe Perandorisë Osmane nuk ishte ajo e armikut të pashoq, por shpesh ajo e vasalit besnik dhe e aleatit të dobishëm. Fisnikëria serbe, pas humbjes së 1389-ës, u integrua organikisht në strukturat osmane — si burim rekrutimi ushtarak, si njësi administrative dhe si forcë luftarake aktive.
Ky bashkëpunim i dokumentuar, që shtrihej deri në shekullin XVI, nuk anulon vuajtjet që serbët i pësuan nën sundimin osman. Por e bën të pambajtshme narrativën romantike të “rezistencës shekullore” — narrativë mbi të cilën janë ndërtuar pretendimet territoriale bashkëkohore.
Integrimi i fisnikërisë serbe në strukturat osmane nuk ishte fenomen unik: edhe shqiptarë, bullgarë, vllehë dhe boshnjakë ndoqën të njëjtin patern. Por ka një ndryshim thelbësor: historiografia e popujve të tjerë ka pranuar këtë kompleksitet, ndërkohë që narrativa serbe e ka fshehur sistematikisht, duke ndërtuar mbi “rezistencën shekullore” pretendime territoriale bashkëkohore.
Kur serbët luftuan me osmanët kundër kryqtarëve europianë tek Nicopolis, ata nuk ishin “skllevër të detyruar” — ishin vasalë funksionalë të një sistemi fejar që u siguronte të drejta lokale, autonomi fetare dhe fitim ekonomik. Kur Brankoviqët refuzuan të ndihmojnë Huniadinë në 1448, bënin zgjedhje strategjike racionale — jo tradhëti, por diplomaci.
Ky të kuptuarit — pa moralizma anachronistë, por me rigor historik — është pikërisht çfarë e dallon historiografinë serioze nga propaganda kombëtare. Dhe pikërisht ky rigor mungon kur historia e Fushë-Kosovës dhe “Shpërnguljeve” serviret si argument për pretendimet e sotme mbi Kosovën.
III. Pjetër Bogdani: Peshkopi luftëtar dhe roli i tij real
3.1 Kush ishte Pjetër Bogdani?
Pjetër Bogdani (rreth 1630–1689) është figurë qendrore jo vetëm e kulturës shqiptare — si autori i veprës së parë prozë origjinale në gjuhën shqipe, Cuneus prophetarum Çeta e profetëve (Padua, 1685) — por edhe i historisë politike dhe ushtarake të shqiptarëve të shekullit XVII.
Si Arkiepiskop i Shkupit (me juridiksion mbi të krishterët katolikë të Kosovës dhe rrethinave), Bogdani kishte rol të dyfishtë: atë pastoral dhe atë diplomatik-politik. Ai jetoi dhe veproi brenda Perandorisë Osmane, por raportonte rregullisht me Romën, duke dërguar informacion inteligjence mbi lëvizjet ushtarake osmane dhe duke argumentuar sistematikisht nevojën e ndërhyrjes europiane për çlirimin e popullsisë katolike.
Malcolm thekson se Bogdani “mori masa aktive, me disa rreziqe për veten e tij, për të nxitur kauzën e çlirimit nga sundimi osman.”
3.2 Bogdani dhe ushtria Austriake e 1689-ës
Kur ushtria austriake nën komandën e Gjeneralit Piccolomini depërtoi në Kosovë në tetor 1689, ishte pikërisht Pjetër Bogdani ai person i parë që shkoi të takonte gjeneralin — jo Patriarku ortodoks serb Arsenije III Crnojević, i cili ndodhej në Mal të Zi duke u përpjekur të bindë besimtarët e tij të mbështesnin Venecian, jo Vjenën.
Burimet bashkëkohore — austriake, angleze dhe papale — dëshmojnë qartë: kur Piccolomini arriti në Prizren, 5,000 banorë dolën t’i prisnin me britma festive, të udhëhequr nga Arkiepiskopi i tyre — Pjetër Bogdani — duke mbajtur flamur me figurën e Kryqit të Shenjtë. Historiani Camillo Contarini e ka dokumentuar këtë ngjarje qartë.
Gjatë tre ditëve që Piccolomini kaloi me Bogdanin në Prizren (para se gjenerali të vdiste nga murtaja), u organizua rekrutimi i 20,000 luftëtarëve lokalë për kauzën austriake. Komandanti Veterani i referohet “20,000 Arnautëve të sjellë nën bindshmëri besnike ndaj Perandorit nga Piccolomini.” Burime të tjera austro-italiane flasin për “më shumë se 20,000 Rashianë, ose Shqiptarë.”
3.3 Kush ishin këta 20,000?
Kjo është pikërisht pika ku historia dhe mitologjia ndahen rrënjësisht. Historiografia serbe ka pretenduar se ata 20,000 ishin “insurgentë serbë”. Por analiza e Malcolmit e burimeve primare tregon diçka krejtësisht tjetër:
Prizreni, qyteti ku u bënë negociatat, kishte në 1670 rreth 10,000 familje. Sipas raportit të vetë Bogdanit të vitit 1681, vetëm 30 nga ato familje ishin katolike. Nga raportet e mëparshme, ortodoksët serbë ishin rreth tre herë më shumë se katolikët — por shumica dërrmuese e banorëve të qytetit ishin muslimanë, “pothuaj të gjithë shqiptarë” siç thuhet në burimet e shekullit XVII.
Oficeri austriak Kolonel von Strasser raportoi te Ludwig von Baden se Piccolomini shkoi në Prizren “për të biseduar me shqiptarët, Arnautët dhe të tjerët.” Dokumenti anglez i interceptuar i 19 janarit 1690, i gjetur ndër letrat e Ludwig von Baden në Karlsruhe, raporton se gjermanët “kanë bërë kontakt me 20,000 Albanians (Albanois), të cilët kanë kthyer armët kundër Turqve.”
Konkluzioni i Malcolm-it është i qartë: shumica dërrmuese e atyre që u mblodhën rreth Piccolominit në Prizren ishin, sipas kritereve tona moderne, shqiptarë — jo serbë.
3.4 Vdekja e Bogdanit dhe pasojat
Pjetër Bogdani vdiq nga murtaja pak kohë pas Piccolomini-t, në fund të vitit 1689 ose fillim të 1690, pa parë frutin e sakrificës së tij. Kauzën e vazhdoi pasuesi i tij, Toma Raspasani. Por me shkatërrimin e koalicionit anti-osman dhe tërheqjen austriake pas humbjes katastrofike te Kaçanikut (2 janar 1690), çka pasoi ishte tragjedi e dyfishtë: edhe ushtarakisht, edhe demografikisht.
IV. “Shpërngulja e madhe Serbe” — Historia dhe miti
4.1 Dy ngjarje, një narrativë e vetme
Koncepti i “Shpërnguljeve të mëdha serbe” (serbisht: Velika Seoba Srba) i referohet dy ngjarjeve:
- 1690 — largimi i popullsisë pasi ushtria austriake u mundua tek Kaçaniku dhe u tërhoq
- 1737 — largimi i dytë gjatë luftërave austro-osmane të atij viti
Historiografia serbe i paraqet të dyja si prova të “boshatisjes” së Kosovës nga serbët — e cila, sipas kësaj narrative, u mbush pastaj nga shqiptarët muslimanë. Ky pretendim ka shërbyer si argument kryesor për pretendimet territoriale serbe mbi Kosovën.
4.2 Çfarë thotë burimi kryesor: Arsenije III vetë
Pretendimi qendror i narrativës serbe — se me Patriarkun Arsenije III u larguan dhjetëra mijëra familje — zbërthehet me leximin e dokumenteve primare.
Arsenije III Crnojević vetë ka lënë dy dokumente me shifrat e tij:
- Në fund të vitit 1690: “më shumë se 30,000 shpirtra”
- Gjashtë vjet më vonë: “më shumë se 40,000 shpirtra”
Pra, Patriarku vetë flet për shpirtra (individë), jo familje. Por historiografia serbe e shndërroi këtë shifër në “37,000 familje” — falë një kronike manastiri nga murg Stefan Ravaničanini, e shkruar 28 vjet pas ngjarjeve. Ky gabim (ose falsifikim) u shtua tek historiani Pavle Julinac në 1765, u kopjua nga Jovan Rajić (1794-5), kaloi tek Johann von Engel (1802) dhe u ngrit si “e vërteta historiografike” perëndimore.
Pasoja e këtij zëvendësimi “shpirtra → familje”: nëse çdo familje ka mesatarisht 10-15 persona, 37,000 familje bëhen 370,000-555,000 persona. Disa shkrues serbë arritën deri tek shifra e 500,000 — madje edhe 800,000 persona (Stojačković, 1860). Një historian i shekullit XIX pretendoi se u larguan 80,000 familje.
Malcolm e rezumon qartë: “Kërkesat e tij [Arsenijes] janë deklaratat më autoritative që kemi, dhe ato specifikojnë qartë shpirtra, jo familje.”
4.3 Arsenije — Lider politik apo refugjat i pasigurt?
Narrativa serbe e paraqet Arseniyen si lider kryesor të koalicionit anti-osman prej momentit të parë. Por Malcolm tregon se kjo nuk qëndron:
Arsenije ishte në Mal të Zi gjatë gjithë periudhës kur Piccolomini ndodhet në Kosovë — duke biseduar me Venedikun, jo me Austrinë. Ai u kthye në Kosovë vetëm disa javë pasi Piccolomini kishte vdekur tashmë. Pas humbjes ne Kaçanik, Arsenije u largua me nxitim, ndërsa shumica e popullsisë mbeti: “Asnjë nuk mundej të dilte nga Prizreni apo Peja; të gjithë mbetën aty si pre e barbarit,” shkroi vetë bashkëkohësia.
Arsenije shkoi në Beograd, ku kaloi shumicën e verës. Një regjistrim i mbledhjes së klerikëve serbë në qershor 1690 në Beograd liston emra nga shumë pjesë të tokave serbe — por nga Kosova vetëm Patriarku vetë. Pastaj, ata që ndodheshin aty u zhvendosën drejt Hungarisë.
4.4 Kush ishin ata që ikën?
Edhe nëse pranojmë shifrat e Arseniyes (30,000-40,000 individë), kush ishin ata?
Analiza e Malcolm-it e listave të banorëve serbë në Buda-Komarom pas 1690 tregon se ata erdhën nga shumë pjesë të tokave serbe — nga Serbia e Mesme, Bosnja, Mali i Zi, Maqedonia dhe Bulgaria — jo ekskluzivisht nga Kosova. Sipas analizës detaje të Dušan Popoviqit, vetëm rreth 22% e familjeve serbe të regjistruara në Buda e Budë kishin origjinë kosovare.
Gjithashtu, edhe mes atyre që u larguan, Malcolm identifikon individë të shënuar si “Arnautë” — shqiptarë — duke tregon se largimi nuk ishte ekskluzivisht serb.
4.5 Pse u rrit miti i “shpërnguljeve”?
Malcolm bën një analizë brillante të motiveve ideologjike:
Faza I (shekulli XVIII): Serbët në territorin habsburgjas kishin nevojë të justifikonin privilegjet e tyre speciale (dhënë nga Leopoildi I). Sa më i madh ishte numri i emigrantëve, aq më të forta ishin pretendimet ndaj Austrisë.
Faza II (shekulli XIX): Nacionalizmi serb i Beogradit kërkonte argument territorial për Kosovën. “Boshatisja” e saj nga serbët dhe “mbushja” me shqiptarë sherbente si justifikim irredentist.
Faza III (shekujt XIX-XX): Historiografia perëndimore kopjoi pa kritikë burimet serbe. Tekstet akademike angleze, gjermane dhe amerikane propagandonin shifrat e fryra, duke i shndërruar 30,000-40,000 individë të larguar (nga shumë zona, jo vetëm Kosova) në “200,000 serbë të larguar nga Kosova” (Sugar, 1977) ose “30,000-40,000 familje” (Clissold/Cambridge University Press, 1968).
V. Shpërngulja e 1737-ës dhe Kelmendët
5.1 Ngjarja e dytë
Shpërngulja e dytë e madhe ndodhi gjatë fushatës austriake të 1737-ës. Kelmendët e rrafshit të Peshterit bashkoheshin me vëllezërit e tyre të maleve (dhe me shumë klanë të tjera, duke përfshirë edhe ato ortodokse sllave), duke u ngritur në mbështetje të austriakëve. Pastaj u detyruan të tërhiqeshin drejt veriut në gjurmët e ushtrisë austriake, duke pësuar humbje të mëdha.
5.2 Roli i shqiptarëve Kelmendë
Rëndësia e kësaj ngjarjeje qëndron në faktin se edhe në 1737, ashtu si në 1690, klanet shqiptare ishin protagonistë qendrorë — jo aktorë dytësorë. Malcolm tregon se me eksodin dhe kryengritjen e 1737-ës, “klanet shqiptare kishin qenë një fuqi e frikshme që mund të godasë thellë në territoret e Bosnjës, Serbisë dhe Kosovës” — fuqi e cila pas kësaj nuk u rikuperua.
Edhe Patriarku ortodoks vetë u largua i shoqëruar nga klanet kelmendase — detaj që tregon se largimi i 1737-ës nuk ishte ekskluzivisht “serb”.
VI. Pasojat demografike: Çfarë ndodhi realisht me Kosovën?
Nëse Kosova do të kishte “zbrazur” serbët e saj në 1690, si shpjegohet fakti se edhe në 1737 kishte ende një popullsi të konsiderueshme që mund të largohej? Dhe si shpjegohet se shumicë shqiptare në Kosovë u bë vetëm gjatë dekadave të mesme të shekullit XIX — gati 150 vjet pas 1690?
Malcolm ofron shpjegimin demografik: proceset ishin të ngadalta dhe komplekse. Kishte:
- Ikje lokale, pastaj kthim
- Migrim i ngadaltë shqiptar nga Malësia
- Migracion i ngadaltë serb nga zonat e tjera
- Urbinizim dhe rritje natyrore
Pretendimi serb për “boshatisje-mbushje” të menjëhershme nuk qëndron historikisht. Bogdani vetë, në raportin e vitit 1681, tregon se në Pejë serbët kishin vetëm 100 familje dhe muslimanët 1,000 — pra pabarazite demografike ekzistonin edhe para 1690.
VII. Çfarë mëson historia?
Analiza e Malcolm-it sjell disa konkluzione themelore:
1. Beteja e 1389-ës ishte koalicioniste. Nuk ishte betejë ekskluzivisht serbe. Shqiptarë, boshnjakë, vllehë dhe të tjerë luftuan krahas serbëve. Kuptimi “etnik” i kësaj beteje u ndërtua a posteriori nga romantizmi kombëtar i shekullit XIX.
2. Bogdani, jo Arseniye, ishte protagonisti i 1689-ës. Dokumentet primare janë të qarta: Arkiepiskopi katolik shqiptar Pjetër Bogdani ishte ai që mblodhi dhe organizoi 5,000 e pastaj 20,000 luftëtarë. Arseniye arriti pas vdekjes së Piccolomini-t.
3. “Shpërngulja e Madhe” e 1690-ës ishte kryesisht shqiptare. Baza demografike e Prizrenit dhe e Kosovës ishte kryesisht shqiptare. Luftëtarët e mbledhur nga Bogdani ishin, sipas shumicës së burimeve, shqiptarë. Edhe ata që u larguan përfshinin shqiptarë.
4. Shifrat e “Shpërnguljeve” janë të fryra historikisht. 30,000-40,000 individë (jo familje) u larguan gjithsej nga e gjithë zona e gjerë — jo vetëm nga Kosova. Shumica e historiografisë perëndimore ka kopjuar gabime dhe falsifikime të burimeve serbe të shekujve XVIII-XIX.
5. Mashtrimi mbi “Shpërnguljën e Madhe Serbe” ka shërbyer si armë politike. Malcolm tregon me saktësi se si çdo “korrigjim” i kësaj narrative ishte i motivuar nga interesa politike konkrete — qoftë pretendimet e serbëve ndaj Austrisë për privilegje, qoftë irredentizmi serb ndaj Kosovës.
Rëndësia e rishikimit historik
Noel Malcolm e ndërton analizën e tij jo si polemikë, por si rindërtim rigoroz historik. Ai pranon se edhe historiografia shqiptare ka bërë ekzagjerimet e veta.
Por çka del e qartë nga studimi i tij është se narrativa dominuese — ajo serbe, e adoptuar nga shumë akademikë perëndimorë — nuk qëndron para provave. Pjetër Bogdani nuk ishte personazh dytësor i historisë balkano-europiane: ai ishte strategu dhe organizatori kryesor i rezistencës anti-osmane të 1689-ës, i fundit dhe heroik, me çmimin e jetës së tij.
Shpërngulja e madhe demografike e vitit 1690 ndodhi — por jo ashtu siç narrativa serbe e paraqet. Ata që u larguan ishin kryesisht shqiptarë. Ata që organizuan largimin nuk ishin serbë. Dhe numrat, siç tregon vetë Arsenije III me dorën e tij, nuk ishin asnjëherë “37,000 familje”.
Historia, kur lexohet me korrektësi, nuk i bën nder aspak pretendimeve të sotme territoriale mbi Kosovën. / Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Refenca:
Noel Malcolm, “Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians”, Oxford University Press, 2020 —
Kapitujt: “The Kelmendi: Notes on a Catholic Albanian Clan”; “The ‘Great Migration’ of the Serbs from Kosovo (1690): History, Myth and Ideology”; “Pjetër Bogdani’s Cuneus prophetarum (1685) and its Context”.
Burime dytësore, për lexim të mëtejshëm
- Fine, John V. A., The Late Medieval Balkans
- Malcolm, Noel, Kosovo: A Short History
- Babinger, Franz, Mehmed the Conqueror and His Time
