Ekziston një paradoks i çuditshëm në zemër të identitetit shqiptar: një komb i lashtë — ndoshta më i lashtë se çdo tjetër në Ballkan — që arriti pavarësinë shumë vonë, në vitin 1912, dhe mbijetoi falë historive që u tregoi botës dhe vetes. Por çfarë ndodh kur këto histori fillojnë të ndahen nga faktet? Çfarë ndodh kur miti dhe historia janë thurur aq ngushtë sëbashku sa nuk mund t’i ndash pa dëmtuar njërin nga tjetri?
Kjo është pyetja themelore që ngre Albanian Identities: Myth and History, vëllimi i botuar në vitin 2002 nën redaktimin e Stephanie Schwandner-Sievers dhe Bernd J. Fischer — një koleksion i nëntëmbëdhjetë studimesh nga historianë, antropologë dhe sociologë ndërkombëtarë, shumica jo shqiptarë, por me specializim të thellë në çështjet shqiptare. Libri lindi nga një konferencë e mbajtur në Londër, në qershor 1999, pak muaj pasi NATO kishte ndërhyrë në Kosovë — një moment kur çështja e identitetit shqiptar kishte marrë dimensione gjeopolitike urgjente.
Miti si instrument — jo si gënjeshtër
Lexuesi që pret një kritikë shkatërruese të historisë shqiptare do të zhgënjehet — me arsye. Redaktorja kryesore Schwandner-Sievers, e cila shkruan hyrjen, e qartëson qëllimin e librit qysh në fillim: termi “mit” nuk përdoret këtu si sinonim i gënjeshtrës apo budallallëkut, por si kategori analitike. Mitet janë narrativa simbolike që ngjajnë kolektivitete, që japin kuptim historisë dhe që legjitimojne autoritete politike.
Për t’u bërë komb, çdo popull ka nevojë për mite. Franca ka Revolucionin dhe Napoleonin. Amerika ka “Ëndrrën Amerikane” dhe Pelegrinët. Shqiptarët kanë Skënderbeun, origjinën Pellazge dhe “Albanizmin” si fe kombëtare. Pyetja që bën ky libër nuk është: “A janë të vërteta këto mite?” Por: “Si u krijuan, kush i krijoi, pse, dhe me çfarë pasojash?”
Kjo qasje akademike është veçanërisht e fortë kur analizon lidhjen midis mitit dhe pushtetit — si mitet shërbejnë jo vetëm për t’i dhënë identitet një populli, por edhe për të mbajtur nën kontroll atë popull.
Shqiptarët — “Vone” me arsye
Historiani Piro Misha, në studimin e tij “Invention of a Nationalism: Myth and Amnesia”, ofron një analizë të papritur dhe shumë të vlefshme: ai nuk pyret pse shqiptarët kanë mite nacionaliste, por pse u vonuan aq shumë në prodhimin e tyre.
Përgjigja është historike dhe shumëdimensionale. Deri në shekullin e nëntëmbëdhjetë, Shqipëria ishte fragmentuar administrativisht në katër vilajete osmane, pa asnjë qendër kombëtare — as administrative, as kulturore, as ekonomike. Kurse Bismarku, kancelari gjerman, i kishte deklaruar Shqipërisë që ajo nuk ishte gjë tjetër veçse “një shprehje gjeografike.”
Por faktori vendimtar ishte gjuha: osmanët ndaluan sistematikisht arsimimin shqip. Myslimanët shqiptarë dërgoheshin në shkolla turke, ortodoksët shqiptarë në shkolla greke. Deri në vitin 1908, shqiptarët nuk arritën të hartojnë as një alfabet të unifikuar. Në prag të Luftës së Parë Botërore, në tërë rrethin e Mirëditës me 18,000 banorë, vetëm tre persona dinin të lexonin dhe shkruanin.
Kjo vonesë shpjegon gjithçka: ndërtimi i mitologjisë kombëtare shqiptare ishte jo vetëm i domosdoshëm, por ishte edhe i ngutshëm dhe i brishtë — duhej ndërtuar shumë shpejt, me pak mjete, kundër propagandave greke dhe serbe që mohonin ekzistencën e kombit shqiptar. Disa publicistë serbë madje pretenduan, me “argumente shkencore”, se shqiptarët ishin aq të pazhvilluar sa kishin ende bisht.
Skënderbeu: Heroi i kushtetuar
Asnjë figurë tjetër nuk e mishëron paradoksin e mitologjisë shqiptare si Gjergj Kastrioti — Skënderbeu. Sipas analizave të disa autorëve të librit, ai ishte figura historike ideale për ta kthyer në simbol kombëtar, por vetëm pasi i bënit disa “rregullime” të rëndësishme.
Skënderbeu ishte shumë i dokumentuar historikisht — ka shumë burime reale për jetën e tij. Por kishte probleme: luftoi si krishter kundër osmanëve, u rrit si mysliman në pallatin osman, dhe nuk i përfshiu kurrë të gjithë shqiptarët në luftime — as Kosova, as shumë krahina jugore nuk merrnin pjesë. Një ndalesë e vitit 1455 kundër Beratit dështoi.
Kështu, sipas Piro Mishës, u bë “rregullimi” i nevojshëm: dimensioni i tij krishter u fsheh, sepse shumica e shqiptarëve ishin bërë myslimanë nën osmanët. Ai u shndërrua nga “mbrojtës i Krishterimit” — siç e kishte mitologjizuar Kisha Katolike — në hero neutral kombëtar, simbolin e “rezistencës së përhershme” kundër pushtuesve të ndryshëm.
Kjo prodhonte gjithashtu funksion të dyfishtë: nga njëra anë, riafirmonte identitetin shqiptar si të veçantë nga osmanët; nga ana tjetër, poziciononte shqiptarët si mbrojtës të Evropës nga “hordhitë aziatike” — gjë që ishte menduar të fitonte simpati tek Fuqitë e Mëdha Perëndimore.
Origjina pellazge: Shqiptarët para grekëve
Në studimin e tij tejet shpërfaqës, historiani britanik Noel Malcolm analizon katër “mitet kryesore të identitetit kombëtar shqiptar” siç u formuluan nga publicistë shqiptar-amerikanë në fillim të shekullit të njëzetë.
Miti i parë dhe më themelor është ai i origjinës dhe prioritetit. Shqiptarët janë pasardhës të Pellazgëve — njerëzit prehistorikë të Ballkanit, të cilët, sipas teorisë, banuan Gadishullin para Grekëve, para Romakëve, para gjithkujt. Ky pohim jepte diçka thelbësore: sovranitetin historik mbi territorin.
Kristo Dako, publicist shqiptar-amerikan i fillimit të shekullit të 20-të, shkronte me besim: “Filipi dhe djali i tij Aleksandri i Madh, si dhe të gjithë Maqedonasit, nuk ishin Grekë, por paraardhësit e Shqiptarëve.” Dhe kjo nuk ishte gojëdhënë popullore — ishte ideologji e artikuluar, e mbështetur me etimologji të fabrikuara. Faik Konica derivonte emra hyjnorë Greko-Romakë nga gjuha shqipe: Hera nga erë, Kaosi nga has (ngrënës), Muzat nga mësoj (unë mësoj).
Malcolm nuk e mohon domosdoshmërinë politike të këtyre argumenteve — kur Greqia pretendonte territore shqiptare dhe Serbia mohonte ekzistencën e kombit shqiptar, retorika e “prioritetit” kishte funksion mbrojtës real. Por tregon edhe çfarë do të thoshte kjo epistemologjikisht: “Dy shekuj e gjysmë histori mund të fshihen thjesht, dhe ato që mbeten mund të ‘lidhen’ si të mos kishte ndodhur asgjë midis.”
“Feja e shqiptarit është shqiptaria”
Vaso Pasha, një funksionar osman me origjinë katolike, shkroi fjalinë që u bë themeli i mitit të katërt sipas Malcolm-it: feja e shqiptarit është shqiptaria. Kjo moto, e formuluar si thirrje poetike për unitet mbi ndarjet fetare, u bë një prej miteve më të fuqishme kombëtare.
Miti i “indiferencës fetare” pohonte se shqiptarët, ndryshe nga popujt e tjerë Balkanikë, nuk ishin fanatikë fetar, dhe se besimi fetar kishte qenë gjithmonë i ulët në hierarkinë e tyre identitare. Sipas Çekrezit, shqiptarëve myslimanë “u mungonte thelbësisht entuziazmi fetar.”
Malcolm bën diçka që bën të gjithë kontribuesit e mirë të këtij libri: nuk e refuzon mitin, por as nuk e konfirmon pa shqyrtim. Ekzistonte sinkreizëm folklorik i vërtetë. Ekzistonte tolerancë e vërtetë, pjesërisht e kushtëzuar nga tradita Bektashiane. Por “indiferenca” e përgjithshme ishte shpeshherë konstrukt ideologjik — ose, siç vëren Konica me mprehësi, ironi e thatë e shqiptarëve kur dëshironin të shmangnin grindje fetare.
Hoxha: Komunizmi si mit kombëtar
Ndoshta kapitulli më tronditës i librit është ai i Fatos Lubonjës — intelektuali shqiptar që kaloi 17 vite burg politik nën regjim — i titulluar “Between the Glory of a Virtual World and the Misery of a Real World.”
Lubonja tregon se si komunizmi i Hoxhës nuk hodhi poshtë mitologjinë kombëtare, por e shfrytëzoi dhe e zëvendësoi gradualisht. Në fillim, komunizmi premtoi thyerjen me të kaluarën. Por Hoxha kuptoi shpejt se mitet kombëtare ishin mjete të fuqishme legjitimiteti — dhe filloi t’i instrumentalizojë ato.
Rezistenca e Luftës së Dytë Botërore u paraqit si kulminacion i një tradite të lashtë luftarake: “Shqiptarët kanë care nëpër histori me shpatë në dorë.” Skënderbeu u ripërdor edhe nga regjimi komunist, si dhe nga Mbreti Zog para tij — madje dokumentohet manipulimi i fotografive historike dhe falsifikimi i dokumenteve arkivore.
Rezultati ishte ai që Piro Misha e quan “sinkretizëm i pamundur” — përpjekja për të bashkuar ideologjinë komuniste me traditat e zgjedhura. Sipas tij, kjo eksperimentë gjysmëshekullore shtyu gradualisht komunizmin shqiptar drejt “dimensioneve Orwelliane” të fabrikimit të historisë, dhe Shqipërinë drejt izolimit si një prej shteteve më të mbyllura të shekullit të njëzetë.
Mitet pas komunizmit: Demokracia si ëndërr e re
Libri nuk ndalon te rënia e komunizmit. Disa kapituj analizojnë dinamikat post-komuniste dhe tregojnë se miti — si mekanizëm — nuk u largua me regjimin.
Anthropologia Mariella Pandolfi dhe sociologu Nicola Mai eksplorojnë si “demokracia” dhe “shoqëria civile” u bënë mite të reja — importuar nga Perëndimi, por të interpretuar nëpërmjet lenteve kulturore shqiptare. OJQ-të e rinisë u bënë vendi ku dy ideologji — ajo e donatorëve ndërkombëtarë dhe ajo e traditës lokale — zunë betejë simbolike.
Fabian Schmidt, analist i medias, shton dimensionin e teorive të konspiracionit: pas rënies së komunizmit, shqiptarët — të lënë me një trashëgimi pesëdhjetëvjeçare të kulturës së komplotit shtetëror — gjetën veten të paaftë të dallonin lehtë mes informacionit real dhe dezinformimit. Teoria e konspiracionit u bë kundërpeshë ndaj propagandës zyrtare, por gjithashtu, ndonjëherë, vet njëfarë miti i ri. Me rënien e një diktature dhe nje kulti individi, u pluralizua sistemi, por kulti i individit është më së shumti një koncept sui-generis, dhe opinioni ende i pamësuar me lirinë dhe demokracinë, e identifikoi këtë parim, e aspiratë me portretin e një personi të vetëm. Defektet e këtij keqorientimi psikologjik të kushtëzuar i ndjejmë ende sot.
Diaspora dhe identiteti: Mes dy botëve
Annie Lafontaine, studiuese kanadeze, ofron ndoshta perspektivën më intime të librit: intervistat me shqiptarë emigrantë në Amerikën Veriore.
Petriti, gazetar nga Prishtina i ardhur në Bronx pas demonstratave studentore, ndërton një identitet hibrid — “gjysmë kosovar, gjysmë amerikan” — dhe e percepton dualitetin si fuqi, jo dobësi. Ndërsa Olsi, i rritur nën komunizëm dhe i ardhur si refugjat, refuzon asimilimin e plotë, sepse e konsideron “homogjenitetin kulturor” si vlerë të lartë — ndoshta, ironizon Lafontaine, sepse është vetë aq i asimiluar në ideologjinë politike kanadeze sa nuk e kupton.
Ky contrast zbulon diçka thellë të vërtetë: mitet kombëtare nuk jetojnë vetëm në tekstet shkollorë — ato jetojnë brenda njerëzve, formojnë mënyrën si ata interpretojnë botën, si e marrin vendimet, si e perceptojnë vetën.
Çfarë mbetet
Albanian Identities: Myth and History nuk anulon historinë shqiptare dhe nuk e zhvlerëson identitetin shqiptar. Redaktorja Schwandner-Sievers është eksplicite: “Ky libër nuk është sulm ndaj kombit shqiptar, por është eksplorimi akademik dhe intelektual i politikës nacionaliste të ideologjisë.”
Ajo që libri ofron është diçka shumë më e vlefshme se kritika: luciditetin. Aftësinë për të shikuar pa iluzione se si janë ndërtuar narrativat, si i janë shërbyer pushtetit, si janë keqpërdorur dhe si mund të ripunohen.
Sepse, siç vëren Noel Malcolm në studimin e tij, shumica e miteve kombëtare shqiptare nuk janë thjesht fabrikime. Shumë “elemente historike të vërteta janë thurur në këtë model mitik.” Shqiptarët rezistuan vërtet, gjuhësisht dhe fizikisht, presioneve osmane. Bektashinjtë vërtet kontribuan në tolerancë fetare. Skënderbeu vërtet luftoi.
Por kuptimi i mënyrës se si janë shndërruar dhe idealizuar këto fakte, sipas vëllimit, është hapi i parë drejt një marrëdhënieje me historinë që është e lirë — jo nga e kaluara, por nga nevoja obsesive për t’u mbrojtur nga ajo.
Vaso Pasha shkroi: “Feja e shqiptarit është shqiptaria.” Ndoshta është e vërtetë. Për çdo fe nevojitet koha, here të reflektohet në kulturë dhe herë të reformohet. Ky është kontributi kryesor i librit: ai ofron hapësirën dhe kurajën intelektuale për të filluar një reflektim mbi mitet përball realitetit. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
Albanian Identities: Myth and History Redaktuar nga Stephanie Schwandner-Sievers dhe Bernd J. Fischer Indiana University Press / Hurst & Company, 2002
