Një pjesë e rëndësishme e historisë së krahinës së Çermenikës lidhet me traditën e vetëqeverisjes dhe qëndresën ndaj administratës osmane. Në një material të përgatitur nga Avni Alcani, trajtohet organizimi tradicional i krahinës dhe kryengritjet e banorëve kundër reformave të Tanzimatit.
Sipas studimit, banorët e fshatrave të Çermenikës u vetëqeverisën për një periudhë të gjatë përmes normave të së drejtës zakonore, të njohura si Kanuni i Çermenikës ose “Zakonet e Mus Ballgjinit”. Në çdo fshat funksiononte pleqësia, ndërsa në nivel krahine vepronte kuvendi i njohur si “Dheu”, i cili mblidhej në Gurrë-Gegë të Orenjës.
Kuvendi merrej me çështje të rëndësishme të komunitetit, nga zgjidhja e konflikteve dhe pajtimi i gjaqeve, deri te pronat, kullotat, pyjet dhe rrugët. Në krye të këtij organizimi qëndronte “Kryedheu”, një figurë me autoritet të madh në krahinë.
Në mesin e shekullit XIX, Çermenika u përfshi në kryengritjet kundër reformave të Tanzimatit. Sipas burimeve historike të cituara në studim, kryengritjet u shtrinë edhe në Shpat dhe Krastë dhe përbënin një shqetësim për administratën osmane të Kazasë së Elbasanit.
Një nga episodet më të njohura të kësaj periudhe lidhet me arrestimin e pleqve të “Dheut”. Banorët e Çermenikës u mobilizuan për lirimin e tyre dhe, sipas traditës gojore, u përleshën me forcat osmane në zonën e Qafë-Thanës.
Ngjarja është ruajtur edhe në këngët popullore historike, ku përmenden disa nga prijësit dhe luftëtarët e krahinës. Përplasja dhe shpëtimi i pleqve është përmbledhur në vargjet e këngës: “Çermenika theu zinxhir!”
Historia e vetëqeverisjes dhe kryengritjeve të Çermenikës mbetet pjesë e trashëgimisë historike e kulturore të zonës, duke dëshmuar për rolin e kuvendeve tradicionale, organizimin komunitar dhe qëndresën e banorëve ndaj ndërhyrjeve të administratës osmane.
