Bazuar pjesërisht në studimin “Αλβανοί, Αρβανίτες, Έλληνες” (Shqiptarë, Arvanitas, Helenë) të historianit grek Sarantos I. Kargakos
Libri i Kargakos është shkruar nga një këndvështrim qartazi kombëtarist grek, jo shkencor dhe polemizon kundër idesë së një “minoriteti shqiptar” në Greqi — sakaq që kontradiktat e veprës me këtë qëndrim janë të dukshme dhe do i shtjellojme më poshtë. Tezat e tij e humbin drejtpeshimin kur shqyrtohet pashmangshmërisht konsensusi gjuhësor ndërkombëtar mbi origjinën shqiptare të arvanitikës/arbërishtes.
Një popull që harroi t’i thuhej me emrin e tij
Në fshatrat e Atikës, Beotisë, Eubesë, Argolidës, ishujve si Hidra, Spetses e Salaminë, dhe në dhjetëra zona të tjera të Greqisë jugore, jeton prej shekujsh një popullsi që e quan veten arvanitas dhe që, deri para pak brezash, fliste një gjuhë të quajtur arvanitika — një e folme e drejtpërdrejtë e shqipes së jugut (toskërishtes), e ruajtur thuajse e ngrirë në kohë që nga shekulli XIV. Sot kjo gjuhë konsiderohet nga UNESCO-ja “seriozisht e rrezikuar” dhe numri i folësve aktivë vlerësohet vetëm në disa dhjetëra mijëra, kryesisht njerëz të moshuar.
Historia e arvanitasve është një nga rastet më interesante — dhe më politikisht të ndjeshme — të identitetit etnik në Ballkan: një popullsi me origjinë të qartë shqiptare, e cila, përmes shekujsh bashkëjetese, lufte të përbashkët dhe asimilimi gjuhësor, u bë pjesë organike, madje themeluese, e shtetit dhe kombit modern grek — pa e humbur kurrë krejtësisht gjurmën e prejardhjes së vet.
Rrënjët: nga Arbëria mesjetare drejt jugut
Emri “Arvanitis” rrjedh, sipas burimeve historike greke të vetë mesjetës (ndër të tjera “Aleksiada” e Anna Komnenës), nga territori i quajtur Arvanon ose Arbri — pikërisht rajoni historik i njohur ndryshe si Arbëria, bërthama territoriale nga e cila merr emrin edhe vetë populli shqiptar dhe degët e tij të shpërndara (arbëreshët e Italisë, arvanitasit e Greqisë). Studiuesi Kargakos vetë e pranon këtë lidhje gjuhësore-territoriale, edhe pse e interpreton përmes një tezë alternative të diskutueshme akademikisht: se “arvanitis” do të ishte fjalë greke e lashtë, e lidhur me qytetin antik Arvon të Ilirisë, dhe jo thjesht trajtë greke e vetë emrit etnik shqiptar.
Pavarësisht interpretimeve mbi origjinën e fjalës, fakti historik mbetet i pamohueshëm: dyndjet e mëdha të popullsive shqipfolëse drejt jugut të Greqisë filluan në shekullin XIV, kryesisht gjatë sundimit të Manuel Kantakuzinos, despot i Mistras (1349-1380), kur rreth 10.000 shqiptarë u vendosën në Peloponez për të rimbushur me banorë territore të shkretuara nga luftërat. Një valë e dytë prej 10.000 vetash erdhi nën Teodor I Paleologun. Më pas, gjatë shekullit XV, lëvizjet e brendshme mes fisnikëve shqiptarë (Gjin Bua Shpata, Pjetër Losha kundër Thoma Preljubovićit) shtynë grupe të tjera drejt jugut — proces që la pas vetes toponimet sot ende të dukshme në hartën e Atikës: Spata dhe Liosia, emra që vijnë drejtpërdrejt nga emrat e fisnikëve shqiptarë të shekullit XIV.
Nga Epiri, valët e migrimit vazhduan drejt Atikës (kolonizimi i parë i dokumentuar në vitin 1382, intensifikuar pas 1402), Beotisë, dhe prej andej drejt ishujve të Argosaronikut — Salaminë, Hidra, Spetses — si dhe drejt Eubesë e ishujve të tjerë të Egjeut.
Gjuha që mbijetoi: arvanitika
Arvanitika nuk është “një gjuhë e ndikuar nga shqipja” — është vetë shqipja, në variantin e saj toskë, e ngrirë gjuhësisht në shekullin XV-XVI, para se shqipja standarde moderne të zhvillohej më tej në vetë Shqipërinë. Gjuhëtarët ndërkombëtarë e klasifikojnë si dialekt arkaik i toskërishtes jugore, i cili ruan tipare fonetike dhe leksikore që sot janë zhdukur ose evoluar ndryshe në shqipen e folur në Shqipëri.
Vetë libri i Kargakosit, megjithëse i shkruar nga një këndvështrim qartazi grekocentrik dhe shpesh polemizues kundër çdo tendence për ta quajtur arvanitasin “shqiptar etnik” në kuptimin politik modern, jep dëshmi të çmuara filologjike: përmend veprën pionere të Panajotis Kupitoris (1821-1881), intelektual nga Hidra me ndërgjegje “greko-arvanitase”, i cili u përpoq gjatë gjithë jetës të vendoste alfabetin grek për shkrimin e gjuhës shqipe, në bindjen se kjo do të tregonte më qartë afërsinë gjuhësore mes greqishtes dhe shqipes. Vepra e tij “Albanikai Meletai” (1879) mbetet një nga dokumentet e para shkencore mbi gjuhën shqipe të shkruara nga një autor me prejardhje arvanitase.
Vetë autori rrëfen, në parathënien e librit, se gjuhën arvanitase e mësoi vetë në lagjen e Egaleos në Athinë, mes pleqve shqipfolës, dhe se sot e ka mësuesen e tij të “arvanitikës” — dëshmi e gjallë se gjuha, sado e rrezikuar, ende mbijetonte në fund të shekullit XX në komunitetet e Mesogias (Atika lindore) dhe të Beotisë.
Lufta e 1821-shit: momenti që vulosi identitetin
Nëse ka një moment historik që përcaktoi fatin politik dhe identitar të arvanitasve, ai është Lufta e Pavarësisë Greke e vitit 1821. Ndërkohë që shumë popullsi shqipfolëse të veriut (në shërbim të Perandorisë Osmane, si të ashtuquajturit “turkoshqiptarë” shqiptarë myslimanë mercenarë) luftuan në krah të ushtrisë osmane kundër kryengritjes, popullsia arvanitase e Atikës, Beotisë dhe Eubesë mori pjesë në mënyrë masive dhe vendimtare në krah të kryengritësve ortodoksë-grekë. Qartazi kjo kryengritje ishte një përplasje mes shqiptarësh.
Sipas të dhënave të paraqitura nga Kargakos, nën udhëheqjen e Meletios Vasiliu, arvanitasit ishin ndër të parët që çliruan Athinën. Familjet detare arvanitase të Hidrës dhe Spetsesë — Kunduriotis, Miaulis — dhanë disa nga admiralët më të famshëm të flotës revolucionare greke, ndërsa fshatrat e Dervenohorias dhe Megaras ishin, sipas dokumenteve të kohës, ndër të parët që u ngritën që në muajt e parë të kryengritjes.
Kjo pjesëmarrje masive në luftë solli edhe një ndarje të thellë simbolike mes “arvanitasit” — shqipfolës që zgjodhi identitetin grek përmes gjakut të derdhur për të — dhe “shqiptarit” (osman ose mysliman) që mbeti në anën tjetër të frontit. Realisht kjo ndasi ndodhi dekada më vonë, kur realisht kuptimi etnik i fjalës grek, po merrte kuptim. Nga ky moment e tutje, vetë libri e thekson hapur, “u hap humnerë e thellë mes shqiptarit dhe arvanitasit”, megjithëse të dy popujt flisnin të njëjtën gjuhë amtare. Kjo humnerë, duhet theksuar se ishte politike dhe mori formë më të shtjelluar akademikisht, vetëm pasi politika filloi të diktonte historinë.
Kontributi i arvanitasve në shtetin dhe shoqërinë greke moderne
Pas pavarësisë, popullsia arvanitase, falë pjesëmarrjes së saj në luftë dhe integrimit të shpejtë në strukturat e reja shtetërore, prodhoi disa nga figurat më të rëndësishme të historisë politike, ushtarake dhe detare të Greqisë së shekujve XIX-XX. Vetë studimi i Kargakos e thekson këtë me një listë domethënëse: shumica e gjeneralëve, admiralëve dhe kryeministrave të Greqisë moderne kishin rrënjë arvanitase — familjet Vulgaris, Miaulis, Kunduriotis, Pangalos, Kondoulis, Rallis, ndër të tjera.
Ky fakt nuk është rastësi sociologjike, por pasojë e drejtpërdrejtë e mënyrës si u zhvillua integrimi: meshkujt arvanitas, përmes shërbimit ushtarak, shkollës dhe pjesëmarrjes në jetën publike, e mësuan greqishten shpejt dhe u ngjitën në hierarkitë shtetërore dhe ushtarake, ndërsa gratë — të cilat tradicionalisht nuk ndiqnin shkollë — vazhduan ta flisnin gjuhën amtare shqipe në shtëpi, duke ia transmetuar fëmijëve. Kjo dinamikë e dyfishtë shpjegon paradoksin që arvanitasit, ndërkohë që dhanë elitën politiko-ushtarake të shtetit grek, mbajtën njëkohësisht gjallë gjuhën e tyre shqipe deri në shekullin XX nëpër fshatrat e tyre.
Arbëreshët e Italisë: dega tjetër e të njëjtes pemë
Paralelisht me arvanitasit e Greqisë, dyndjet e shekujve XV-XVI çuan grupe të tjera shqipfolësish drejt Italisë jugore dhe Siçilisë, ku formuan komunitetin e njohur sot si arbëreshët. Ky proces u përshpejtua veçanërisht pas vdekjes së Gjergj Kastriotit-Skënderbeut (1468) dhe rënies përfundimtare të rezistencës shqiptare ndaj pushtimit osman, kur familje të tëra dhe njësi ushtarake u shpërngulën përtej Adriatikut.
Arbëreshët, ndryshe nga arvanitasit, ruajtën një ndërgjegje etnike shqiptare më të theksuar dhe më të hapur ndër shekuj, duke kontribuar ndjeshëm — siç e dëshmon edhe vetë libri i Kargakos — në lëvizjet kulturore e kombëtare të Ballkanit dhe të vetë Italisë (rasti i Dhimitër Dhimitrievit, dramaturg me origjinë nga Siatista e Maqedonisë, themelues i teatrit kroat, është një shembull i tërthortë i ndikimit të kësaj diaspore mbi lëvizjet kulturore ballkanike të shekullit XIX). Arbëreshët mbajnë sot e kësaj dite identitet të dyfishtë shqiptaro-italian, me një letërsi, kler bizantin (uniat) dhe traditë folklorike të pasur, që përbën sot një nga shtyllat themelore të studimeve arbërore ndërkombëtare.
Kështu, arvanitasit e Greqisë dhe arbëreshët e Italisë përbëjnë dy degë binjake të të njëjtës diasporë mesjetare shqiptare, të dala nga e njëjta hapësirë gjuhësore dhe etnike e Arbërisë, por që ndoqën rrugë krejt të ndryshme integrimi — njëra drejt identitetit grek, tjetra drejt ruajtjes së një ndërgjegjeje më të dukshme shqiptare brenda kontekstit italian.
Një histori e ngarkuar politikisht
Është e rëndësishme, për çdo trajtim akademik serioz, të theksohet se vetë libri që shërben këtu si burim parësor — “Αλβανοί, Αρβανίτες, Έλληνες” i Sarantos Kargakos, botuar në vitin 1999-2000 — është shkruar haptazi si reagim polemik ndaj asaj që autori e quan përpjekje “të financuara” për të “zbuluar” një “minoritet shqiptar” në Greqi, në kontekstin e tensioneve të krijuara nga lufta e Kosovës (1999). Autori mban një qëndrim të theksuar grekocentrik: argumenton se “arvanitasit” janë në thelb “grekë të shqiptarizuar gjuhësisht”, dhe jo shqiptarë etnikë që u helenizuan.
Kjo tezë — megjithëse përmban shumë të dhëna historike të vlefshme e të dokumentuara — nuk pasqyron konsensusin e gjuhësisë ballkanike ndërkombëtare, e cila e konsideron arvanitikën pa mëdyshje një variant arkaik të gjuhës shqipe, dhe origjinën e popullsisë arvanitase si pjesë e diasporës mesjetare shqiptare drejt jugut të Ballkanit. Ajo që libri e dokumenton mirë — dhe që mbetet historikisht e vërtetuar pavarësisht interpretimit ideologjik — është procesi i asimilimit identitar vullnetar: arvanitasit, përmes pjesëmarrjes në luftën e 1821-shit, zgjodhën në mënyrë të ndërgjegjshme identitetin kombëtar grek, ndërkohë që ruajtën gjuhën e tyre amtare shqipe si traditë familjare e private, jo si shenjë identiteti politik. Por faktet logjikisht mund të jenë edhe më te thjeshta se kaq. Duke mos pasur realisht asokohe një shtet grek të formuar, këta kryezotë të vendit vetëm sa luftuan për liri dhe flamujt me kryq ua vunë në duar piktorët europianë në tablotë, peizazhet dhe portretet e pas 10, 30 apo 50 vitesh nga revolucioni.
Ky është, në fakt, modeli klasik i asaj që sociolinguistika e quan diglosi etnike pa konflikt politik: një popullsi që flet një gjuhë, ndërsa identifikohet kombëtarisht me një tjetër — fenomen i njohur edhe te komunitete të tjera evropiane, por që në rastin arvanitas mori përmasa aq të thella sa gjuha praktikisht u zhduk brenda dy-tre brezave të shekullit XX, sidomos pas urbanizimit dhe largimit nga fshati drejt Athinës.
Çfarë mbetet sot
Sot, arvanitika konsiderohet zyrtarisht nga UNESCO si gjuhë e rrezikuar seriozisht (“severely endangered”). Numri i saktë i folësve aktivë është i diskutueshëm, por studiuesit e vlerësojnë mes 30.000 dhe 50.000, pothuajse të gjithë mbi moshën 60 vjeç. Fshatrat e Mesogias (Atika lindore), pjesë të Beotisë dhe disa zona të Peloponezit mbeten qendrat e fundit ku gjuha ende fliten — kryesisht në gjirin familjar, jo më në hapësirën publike.
Trashëgimia materiale dhe kulturore e arvanitasve mbetet, megjithatë, e dukshme në toponimet greke (Spata, Liosia, dhe dhjetëra emra fshatrash), në traditat e zisë dhe dasmës që ende mbajnë gjurmë të dallueshme nga ato të pjesës tjetër greke të vendit, si dhe — mbi të gjitha — në vetë strukturën e elitës historike politike, ushtarake e detare të shtetit grek modern, e ndërtuar në një masë të konsiderueshme nga pasardhës të këtij komuniteti shqipfolës që zgjodhi, në momentin më kritik të historisë së vet, t’i japë identitetit grek gjakun dhe trupin e vet, pa hequr dorë kurrë krejtësisht nga gjuha që e lidhte me Arbërinë e origjinës.
Referencë:
“Αλβανοί, Αρβανίτες, Έλληνες” (Shqiptarë, Arvanitas, Helenë) të S. I. Kargakos (Athinë, botimi i dytë, 2000)
