“Die Sprache der alten Illyrier, Band II”
Anton Mayer vdiq më 4 shkurt 1957, pa e parë të botuar vëllimin e dytë të veprës së jetës së tij. Kur libri doli nga shtypi në Vjenë dy vjet më vonë, ai mbante si titull jo vetëm fjalori etimologjik i ilirishtës dhe gramatika e saj — mbante edhe çelësin e një debati gjuhësor që kishte filluar dekada më parë dhe nuk ishte mbyllur ende: nga rrjedhin shqiptarët? Çfarë e lidhte gjuhën e tyre me lashtësinë ilire? Mayer nuk i shmanget pyetjes. Por i përgjigjet me kujdesin e një shkencëtari që e di se pyetjet e mëdha nuk durojnë përgjigje të nxituara.
Një vepër e mbetur gjysëm fëmijë
Kur Akademia e Shkencave e Vjenës botoi vëllimin e dytë të Die Sprache der alten Illyrier në vitin 1959, bëri gjë të jashtëzakonshme: botoi mendimin e një njeriu të vdekur ndaj çështjeve që akoma ishin të gjalla. Mayer i kishte kushtuar dekadat e fundit të jetës grumbullimit sistematik të të gjitha dëshmive gjuhësore ilire — emrave vendesh, emrave njerëzish, topografive të vjetra — dhe analizës fonetike e morfologjike të tyre. Vëllimi i parë kishte dalë ndërsa ai jetonte. Vëllimi i dytë, që mbante Etymologisches Wörterbuch des Illyrischen dhe Grammatik der illyrischen Sprache, doli pas vdekjes.
Kjo rrethanë nuk është çështje biografie; është çështje metodologjike. Redaktorët shënojnë në parafjalë se manuskripti nuk mund të korrigjohej nga autori, se nuk mund të ndryshohej me lejen e tij. Ajo që lexon është mendimi i Mayerit siç e la ai — jo i rishikuar, jo i butësuar nga shqyrtimi i mëtejshëm, por as edhe i deformuar nga duart e huaja. Dhe pikërisht për këtë arsye, qëndrimi i tij ndaj shqipes si pasardhëse e mundshme e ilirishtës shfaqet me tërë peshën e bindjes.
Materiali i pakët, metoda e madhe
Sfida themelore me të cilën Mayer përballohet nga faqja e parë e fjalorit është kjo: ilirishtja nuk ka lënë tekste. Nuk ka letërsi. Nuk ka mbishkrime të gjata. Ajo çfarë ka mbijetur janë kryesisht emra — emra njerëzish të gdhendur në pllaka guri, emra lumenjsh, malesh, qytetesh të ruajtur në burime greke e latine, disa fjalë të izoluara që autorët antikë i vunë re si të huaja.
Kjo do të thoshte që çdo hyrje në fjalor është njëkohësisht fjalori dhe argumenti — Mayer duhet të rekonstruojë jo vetëm kuptimin por edhe strukturën fonetike, morfologjike, pozicionin dialektologjik të çdo fjale. Nga Appius, Bato, Dasantius, Titus — emra ilirë të dëshmuarëve në Dalmaci e Panoní — ai nxjerr modele. Nga Aquae Balissae, Arsia, Bilisa — emra vendesh — ai identifikon rrënjë indoevropiane. Dhe kudo ku rrënja gjen jehonë në shqipe, Mayer e shënon me kujdes.
Shqipja si dritare — dhe si provë
Gjatë gjithë fjalorit, shqipja paraqitet me dy funksione të dallueshme. Funksioni i parë, teknik: shqipja ndihmon në vendosjen e kuptimit të fjalëve ilire. Funksioni i dytë, më i rëndë: prania e shqipes pranë ilirishtës sugjeron vijimësi gjuhësore.
Marrim shembullin e hyrjes *kerp- (“fels, shkëmb”). Mayer e nis me dëshminë ilire — emrin Κρέψα — dhe e ndërlidh menjëherë me shqipen: në shqipe, krep(e)sh (Instrumentali shumës i krep, “shkëmb, shkrep anë e thepisur”) ruan të njëjtën rrënjë indoevropiane (s)qerep-. Mayer vëren gjithashtu format shqipe karpë dhe karmë (“fels”), pa harruar shkroffe, schraf nga gjermanet, dhe koordinon gjithë këto si dëshmi të lëvizjes historike të zërit. Nuk është thjesht krahasim; është rindërtim historik ku shqipja është hallkë e domosdoshme.
Në hyrjen *taulant- (“dallëndyshe”), krahasimi me shqipen bëhet edhe më i drejtpërdrejtë: emri ilir i fisit Ταυλάντιοι lidhet me shqipen talland-(ushe), dallënd-(yshe). Mayer e thekson se forma ilire dhe ajo shqipe rrjedhin bashkë nga e njëjta rrënjë indoevropiane têu-, teu-, “fryj, ënjthem” — dhe prania paralele e të dyjave në të njëjtin rajon gjeografik është, për të, argument i fortë.
Kjo mënyrë leximi shfaqet vazhdimisht: *agro-s krahasohet me shqipen áj-rë-h (triftë, fushë); *vesu- (“i mirë”) lidhet me rrënjën indoevropiane *ṷesu-, gjurmët e të cilit Mayer i sheh edhe në leksikun shqip; *vidu- (“pyll, dru”) krahasohet me shqipen vend — si formë që ruan, sipas tij, shpjegimin e mundshëm nga rrënja *ṷidhu-. Seria është e gjatë dhe e qëllimshme.
Gramatika: Ku argumenti bëhet sistematik
Nëse fjalori mund të interpretohet si koleksion korrespondencash të izoluara, gramatika e ilirishtës — pjesa e dytë e vëllimit — është vendi ku Mayer ngre argumentin sistematik. Dhe është pikërisht këtu që lidhja ilirishtja-shqipja merr thellësinë e saj të vërtetë.
Vokalizma. Në paragrafin e parë të seksionit mbi vokalet (§ 1), Mayer vendos menjëherë shqipen pranë sistemeve krahasimore. Ai vëren se a i theksuar ilir ruhet ndryshe nga a i latinishtes apo sllavishtes, dhe për të treguar evoluimin fonetik apelot te shqipja: “Im Albanischen ist betontes a stets erhalten, außer wo es durch i Umlaut zu e erlitt.” Shqipja ruhet si referencë fonetike bazë gjatë tërë kapitullit. Kur Mayer shqyrton zhvillimin e ĕ, ī, ū të latinishtes dhe reflekset e tyre në toponimia ilire të mbijetuara, shpesh shqipja është ajo gjuhë që i jep të “provuarës” vlera aktuale: si u shqiptua dikur ky tingull, si duhet rindërtuar ky vokal ilir — dhe shqipja ofron rastin e gjallë.
Çështja e diftongut -ai- (§ 20) është shembëlltyra: diftongët ilirë ai dhe ae janë shumë të zakonshme në të dhëna epigrafike. Mayer tregon se sistemi ilir i ruajti ato si diftonge, dhe pikërisht kjo bën ndryshim me latinishten. Shqipja, thotë ai, ndjek të njëjtën prirje bazë: ruan dallimet diftongjike që gjuhë të tjera i kanë monoftongizuar. Ky paralel nuk është aksidental — Mayer e ndërthur me kujdes, duke e ditur se mund të lexohet si trashëgim.
Konsonantizmi. Seksioni mbi Die Gutturalfrage (çështja e palataleve) është ndoshta vendi ku Mayer merr qëndrimin më të qartë. Pyetja themelore është nëse ilirishtja ishte gjuhë Centum (si greqishtja, latinishtja) apo gjuhë Satem (si sanskritishtja, lituanishtja, sllavishtja). Kjo pyetje ka pasoja direkte për klasifikimin e shqipes: nëse ilirishtja është Satem dhe shqipja rrjedh prej saj, atëherë edhe shqipja duhet të jetë Satem — çka edhe është.
Mayer i kushton seksionit §§ 57–66 pothuajse njëzet faqe debati të dendur shkencor. Ai shqyrton argumentet e Jokl-it, Pedersen-it, Krahe-s, Ribezzo-s, Pisani-t, Pokorny-t. Konkluzion i tij (§ 66): “Von den für den Centum-Charakter des Illyrischen vorgebrachten Belegen sind die aus dem ven. Sprachraum stammenden, wie Rega, Regontius, Voltureх, voltiχenei, Cornuinus, von vornherein auszuschließen.” — Dëshmitë centum në hapësirën ilire janë venetike, jo ilire. Ilirishtja është Satem. Dhe shqipja, si Satem-gjuhë e Ballkanit, pajtohet.
Labiovelarët. Paragrafi § 67 ngre çështje tjetër të drejtpërdrejtë: se si u trajtuan labiovelarët indoevropiane (qᵘ-, gᵘh-) në gjuhët e ndryshme. Mayer është specifik: “Das Albanische bildet jedoch darin eine Ausnahme, denn vor e, i läßt es die Labiovelare zu s, z, die Velare dagegen werden zu q, gj.” Shqipja pra ka evoluim të veçantë nga ilirishtja apo varietetet e tjera Satem, por ky evoluim është i shpjegueshëm historikisht. Ky dallim nuk rrëzon lidhjen — e nuancëzon.
Jokl, Pedersen dhe debate me të vdekurit
Nuk mund të lexosh Mayerin pa kuptuar se ai është në bisedë të vazhdueshme me pararendësit. Emri i Norbert Jokl-it (1877–1942) — studiuesi vjenez i shqipes, i vrarë nga nazistët — shfaqet dhjetëra herë. Jokl kishte argumentuar gjerësisht për karakterin Satem të ilirishtës dhe kishte mbrojtur lidhjen iliro-shqiptare me argumente fonetike të hollësishme. Mayer e referon me respekt të dukshëm.
Hans Krahe, Pedersen, Ribezzo, Pokorny — figura madhore të linguistikës indoevropiane të gjysmës së parë të shekullit XX — priten nga Mayer jo si autoritete absolute por si bashkëbisedues kritikë. Kur Krahe argumenton se vendosja centum apo satem duhet bërë me kujdes ndaj materialit venetik, Mayer pajtohet. Kur Ribezzo përpiqet t’i shpjegojë rastet palatale ilire si relikteve centum, Mayer refuzon me argumente konkrete. Dhe kur Pokorny e zgjeron shumë shpërndarjen ilire duke përfshirë gjithë Europën perëndimore, Mayer e qorton: prova gjeografike duhet të bëjë “Realprobe” — të konfirmohet nga realiteti i terrenit, jo vetëm nga emërtimi leksikor.
Ky pozicionim i Mayerit midis figurave të mëdha nuk e bën të tepër konservator dhe jo edhe aventurier. Ai ecën mes tyre duke u mbështetur te materiali konkret ilir dhe krahasimi me shqipen si provë.
Çfarë nuk thotë Mayer — dhe pse ka rëndësi
Ajo që vlen të nënvizohet: Mayer nuk thotë se shqipja është pasardhëse e drejtpërdrejtë e ilirishtës. Ai nuk e formulon kështu. Ai shmang deklaratat e mëdha. Ajo çfarë bën është diçka më e hollë dhe shkencërisht më e ndershme: tregon se ku dy gjuhët — ilirishtja e dokumentuar dhe shqipja e gjallë — ndajnë tipare të cilat, kur merren bashkë, janë të vështira të shpjegohen si rast i rastit.
Kur Mayer shkruan, në § 61, se mons Bulsinius konfirmon karakterin Satem të ilirishtës sepse palatali indoevropian përfaqësohet nga një frikativë — dhe gjerë aty tregon se shqipja bën të njëjtën gjë — ai nuk po thotë “shqipja = ilirishtja.” Po thotë: “të dyja gjuhët ndajnë një mënyrë evoluimi fonetik që e ka origjinën e përbashkët.” Kjo është argument gjenealogjik, jo identiteti.
Ky dallim është vendimtar. Gjuhësitë e shekullit XX-të kishin mësuar ta dallojnë — me kosto të madhe debati midis entuziastëve etnikë dhe gjuhëtarëve profesionistë. Mayer qëndron me kujdes në anën e dytë.
Shqipja si gjuhë Satem — dhe enigma e labiovelarëve
Nga të gjitha veçoritë e shqipes që diskuton Mayer, ndoshta më interesantja është trajtimi i labiovelarëve. Ky fenomen — tingujt indoevropiane si *kᵘ-, *gᵘ- që bashkuan një element labial me velar — u zhvillua ndryshe në gjuhë të ndryshme. Latinishtja i bëri qu- (lat. quid, equus). Greqishtja i mori si t, d para zanoreve të përparme. Sllavishtja i redukoi. Shqipja i trajtoi ndryshe: para e, i i bëri s, z; gjetkë i mbajti si velarë.
Mayer e krahason këtë me ilirishtën dhe konstaton: ilirishtja tregon gjurmë të ngjashme evoluimi, megjithëse materiali është tepër i pakët për konkluzione absolute. Kjo paralele, edhe nëse jo identike, është e rëndësishme: dy gjuhë anëtare e të njëjtit grup Satem, duke evoluuar në hapësirat gjeografike fqinje, tregojnë tipare të ngjashme të trajtimit të labiovelarëve. Kjo mund të shpjegohet nga gjenetika e përbashkët; mund të shpjegohet edhe nga kontakti i gjatë. Mayer nuk e zgjedh. Por e dokumenton.
Toponimia dhe “Realproba”
Një ndër metodat e preferuara të Mayerit — të cilën e quan vetë Realprobe, provë reale — është krahasimi i etimologjisë me gjeografinë fizike. Emrat e lumenjve, maleve, fushave nuk janë të rastit: ato pasqyrojnë perceptimin e botës nga folësit origjinalë. Dhe kur një emër ilir lumin e quan “atë që rrjedh” ose malin “të mprehtë” ose fushën “të gjerë” — dhe shqipja ka fjalë aktive me kuptim të njëjtë nga e njëjta rrënjë — kjo është dëshmi e dyfishtë.
Kjo metodë e Mayerit është, në realitet, revolucionare për epokën. Shumë gjuhëtarë kishin bërë etimologji abstrakte, duke krahasuar forma pa kontekst gjeografik apo kulturor. Mayer insiston: prova fonetike duhet konfirmuar nga “Realität” — nga vendi ku ka jetuar ai emër. Ky kriter e bën hapat e tij më të ngadaltë, por edhe më të sigurt.
Trashëgimia e Mayerit dhe shqipja sot
Debati mbi origjinën e shqipes nuk ka marrë fund me Mayerin. Sot ka tre pozicione kryesore shkencëtarësh: ata që mbrojnë prejardhjen ilire, ata që preferojnë prejardhjen trake (ose iliro-trake), dhe ata që argumentojnë për dako-mizike. Mayer, si i vendosur qartë në kampin e parë — apo të paktën si person që sheh argumentin ilir si më bindësin — ka lënë materialin e tij si infrastrukturë për të gjitha debatet pasardhëse.
Ajo çfarë është e padiskutueshme, sot si dje: shqipja është gjuhë Satem e Ballkanit, me leksik autoktonal që nuk rrjedh nga latinishtja, greqishtja apo sllavishtja, me struktura morfologjike arkaike, me trajtim fonetik të tingujve indoevropianë që e bën ndër gjuhët më interesante të Europës. Pavarësisht nga mënyra si do të zgjidhet debati i prejardhjes — nëse njëherë do të zgjidhet plotësisht — kontributi i Mayerit qëndron: ai ndërtoi fjalorin dhe gramatikën që i dha shkencës bazën empirike mbi të cilën mund të ngrihen argumente.
Ura e pabotuar
Anton Mayer la pas vetes, mes faqeve të dendura të Die Sprache der alten Illyrier, jo një deklaratë kategorike por diçka më të qëndrueshme: një metodë. Ai tregoi se si krahasohet material gjuhësor fragmentar me gjuhë të gjalla pa u ngjitur me dëshirën për konkluzion të madh. Ai tregoi se si fonetika, morfologjia dhe gjeografia bashkëveprojnë si argumente. Dhe ai tregoi — hyrje pas hyrjeje, paragraf pas paragrafi — se shqipja dhe ilirishtja kanë tipare të përbashkëta që duket se nuk janë as rastësi dhe as huazim.
Ura mes dy botëve — ilirishtes antike dhe shqipes moderne — Mayer nuk e shpalli të ndërtuar. Ai vendosi hekurin dhe gurin. Punën e urës e la për të tjerët. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Ky shkrim bazohet ekskluzivisht mbi tekstin origjinal të Anton Mayer, “Die Sprache der alten Illyrier, Band II: Etymologisches Wörterbuch des Illyrischen, Grammatik der illyrischen Sprache” (Österreichische Akademie der Wissenschaften, Vjenë 1959).
