Letërkëmbimi i arvanitasve muslimanë dhe ortodoksë të Moresë gjatë Revolucionit të 1821-it, pas vdekjes së Ali Pashë Tepelenës: Identiteti i përbashkët Arbëror si forcë tejkaluese e ndarjeve fetare dhe politike

Një dokument i jashtëzakonshëm

Në gusht të vitit 1822, ndërsa tymrat e betejave të Revolucionit Grek kishin ende erën e barutit të freskët, një nga komandantët më karizmatikë të kryengritjes greke mori penën dhe shkroi një letër që sot mund të lexohet si njëri prej dokumenteve më të jashtëzakonshëm të shekullit XIX-të në Ballkan. Autori ishte Teodoros Kolokotronis — ” Gero-Dimos”, “Plaku i Moresë”, heroi i Dervenakiut. Destinatarët e letrës ishin shokët e tij arvanitë, luftëtarët muslimanë shqiptarë që luftonin në anën osmane, të vendosur në Korint.

Ky dokument, i ruajtur në arkivat osmane me shënimin anësor: “Kjo është letra dërguar nga i mallkuari Kolokotronis tek shqiptarët e ushtrisë së Korintit”, përbën një dëshmi unike të asaj që historianët bashkëkohorë po fillojnë ta quajnë “arbëriteti transfetare” — ndërgjegjja e thellë e një prejardhje të përbashkët që tejkalonte cezurën fetare mes krishterimit dhe islamit.

Letra, e datuar 5 gusht 1822 (ose 17 gusht sipas kalendarit gregorian), ka ardhur deri tek ne falë paradoksit historik: vetë autoritet osmane e ruajtën si provë të “tradhtisë” potenciale të trupave shqiptare. Sot ajo flet me zë të fortë mbi një realitet shumë më kompleks se narativat e thjeshtuara kombëtare.

⸻⸻⸻

Bota pas vdekjes së Ali Pashë Tepelenës

Kolapsi i një ekuilibri

Vdekja e Ali Pashë Tepelenës në janar të vitit 1822, në bregdetin e Janinës, shënoi fundin e një epoke. Për pothuajse tre dekada, Ali Pasha kishte ndërtuar një shtet-imperiumi de facto që kishte absorbuar dhe transformuar marrëdhëniet midis komuniteteve fetare dhe etnike të Epirit, Rumelisë dhe Moresë. Ky “shtet brenda shtetit” kishte karakteristikën e rrallë të inkorporimit të shqiptarëve si muslimanë ashtu edhe krishterë në shërbim të tij.

Në shtëpinë e tij në Tepelenë e më vonë në Janinë, Ali Pasha kishte kultivuar marrëdhënie me krerë arvanitë të Moresë, duke vendosur rrjetin e aleancave personale të njohura si besa — fjalë shqipe pa ekuivalent të plotë në asnjë gjuhë tjetër, një lloj kontrate shoqërore e ndershme, e bazuar jo në letër dhe vulë por në nderin personal të mashkullit. Kolokotroni e njeh dhe e pranon këtë rrjet: “Plaku [Ali Pasha] ishte i pari që saldoi miqësi dhe marrëveshjen me ne”.

Me rënien e Ali Pashës, mijëra ushtarë shqiptarë muslimanë — kryesisht nga Epiri dhe Çamëria — u gjendën papritur pa mbrojtësin e tyre historik, mes dy frontesh: perandorisë osmane që i kishte kërkuar të luftonin kundër kryengritjes, dhe lidhjes farefisnore me arvanitët krishterë që luftonin në atë që pas 10 vjetësh u quajt shteti Grek. Kjo ishte situata ekzistenciale ndaj së cilës adresohej letra e Kolokotronit.

Arvanitët: Kush ishin ata?

Arvanitët (nga arbërit ose arbëreshët/shqiptarët e vjetër te mesjetës) ishin pasardhësit e kolonëve dhe luftëtarëve shqiptarë që kishin emigruar në jug të Greqisë gjatë shekujve XIV-XV dhe pasardhës të popullsive vendase autoktone dhe paragreke, që pritën vëllezërit e tyre shqiptar në shek.XIV. Deri në shekullin XIX, ata ruanin gjuhën e tyre (arbërishten), kodet kulturore (besa, kanuni) dhe identitetin etnik, megjithëse tashmë ishin integruar plotësisht në kishën ortodokse greke. Nga ana tjetër, shqiptarët muslimanë të Epirit dhe Çamërisë ndanin me ta trashëgiminë kulturore dhe gjuhësore,, besën, kanunin, traditat dhe zakonet, por kishin ndjekur rrugën e islamizimit.  

Të dy grupet gjendeshin në dy kampet e kundërta të konfliktit të 1821-it — jo domosdoshmërisht nga zgjedhja e thellë ideologjike, por nga detet e rrethanave historike. Letra e Kolokotronit dëshmon se, ndoshta ata vetë e dinin këtë.

⸻⸻⸻

Anatomia e letrës: Argumente dhe strategji retorike

Hapat e parë: Identifikimi familjar

Letra hapet me një salutim që nuk ka asgjë të rastësishme:

“Miqtë e mi dhe të dashurit Beylerbejtë, Kolonelët (binbaşı), dhe Nënoficerët (bölükbaşı), dhe Shqiptarët e tjerë (Arvanites), u dërgoj shumë përshëndetje miqësore.”

Kjo hapje sinjalizon menjëherë strategjinë retorike të Kolokotronit: te adresuarët nuk identifikohen si “armiq” apo “osmanë”, por thjesht si shqiptarë — Arvanites. Fjala greke Arvanites kishte kuptimin specifik të “shqiptarit”, pa dallim feje. Duke zgjedhur këtë term dhe jo “muslimanë” apo “osmanë”, Kolokotroni ndërtonte menjëherë hapësirën e identitetit të përbashkët: “ne dhe ju jemi të njëjtit njerëz”.

Besa si argument qendror

Argumenti kryesor i Kolokotronit rrotullohet rreth konceptit të besës — dhe kjo nuk është koinçidencë retorike, por shfrytëzim i ndërgjegjshëm i vlerës më të lartë të kodit kulturor arberor:

“Unë kam dhënë besën ndaj shqiptarëve, të cilën e mbaj me nder, duke mos guxuar kurrë ta thyej. Plaku [Ali Pasha Tepelena] ishte i pari që forxhoi miqësi dhe marrëveshje me ne. Miqtë e mi, Elmas Beu [Mecho] dhe Veli Beu [Pacha], dhe të gjithë shqiptarët e tjerë që ishin të pranishëm në Tripolitsa, kanë dëshmuar besën time [se jam njeri i fjalës].”

Besa është një institucion i lashtë shoqëror shqiptar — forma e garancisë personale të nderit, e cila mbante lidhjet sociale të shqiptarëve kur institucionet shtetërore mungonin. Ajo nuk ishte thjesht “premtim”: shkelja e besës konsiderohej nder i prishur, e dëbonte personin nga komuniteti. Duke u thirrur tek besa e dhënë, Kolokotronis jo vetëm që ofronte garanci personale — ai po fliste gjuhën e thellë kulturore të shqiptarëve muslimanë, duke treguar se e njihte dhe respektonte sistemin e tyre të vlerave.

Kritika e osmanëve dhe analogjia me Ali Pashën

Një moment dramatik i letrës është kur Kolokotroni e krahason situatën aktuale me fatin e Ali Pashës:

“Nuk është çudi nëse ata [osmanët] ju gënjyen edhe një herë tjetër, siç e bënë edhe përpara, duke çuar në eliminimin e te Vjetrit [Ali Pasha Tepelena], babait tuaj dhe mikut tim.”

Ky krahasim kishte peshë historike të madhe: osmanët kishin mashtruar Ali Pashën, aleatin e tyre, duke e ekzekutuar pasi ai u bë shumë i fuqishëm. Kolokotroni po u thoshte luftëtarëve shqiptarë: “Jeni duke ndjekur ata që vranë babain tuaj”. Ky argument nuk ishte propagandë bosh — ishte kujtesë e hidhur historike.

Dervenakia: Argumenti i veprës

Dervenakia — gryka e famshme ku Kolokotroni shkatërroi ushtrinë osmane të Dramali Pashës në korrik të 1822-it — është bërë simbol i rezistencës greke. Por letra zbulon një fakt domethënës: njësitë shqiptare kaluan nëpër Dervenakia pa u sulmuar nga Kolokotroni!

“Kjo është e qartë nga fakti se u lashë t’i kalonit Dervenakia pa ju sulmuar.”

Kjo nuk ishte dobësi taktike — ishte zbatim i besës. Kolokotroni kishte dhënë fjalën e nderit tek shqiptarët muslimanë dhe e mbante, madje edhe në mes të betejës. Ky fakt historik, shpesh i anashkaluar në narrativat greke të revolucionit, hedh dritë mbi kompleksitetin real të krizës.

Ftesa për dialog: Diplomacia e fisnikërisë

Letra mbyllet me një ftesë konkrete për negociata, por të formuluar në termat e kodit arberor të nderit:

“Nëse doni, dërgoni një ose dy burra, ose sa të dëshironi, për bisedim. Kurdo që dëshironi, jam gati t’ju jap besën time. Mos u shqetësoni për sigurinë tuaj në ardhjen këtu; garantoj kthimin tuaj të sigurt, duke vënë kokën time, nderin dhe jetën e fëmijëve të mi.”

Garancinë Kolokotroni nuk e jepte me institutcionet e shtetit grek — as me flamurin, as me parlamentin. Ai e jepte me kokën e vet, nderin dhe jetën e fëmijëve. Ky ishte formati i saktë i besës shqiptare. Kolokotroni nuk fliste thjesht shqip — ai mendonte dhe negocionte sipas kodit kulturor arberor.

⸻⸻⸻

Identiteti arberor si kategori tejkaluese

Mbi konceptin e “Identitetit transfetar”

Historiografia tradicionale e Revolucionit Grek ka tendencën të portretizojë konfliktin si një betejë fetare: krishterë kundër muslimanëve, Kryqi kundër Gjysmëhënës. Letra e Kolokotronit bie ndesh me këtë skemë. Për Kolokotronin, identiteti primar i adresatëve nuk ishte feja, por prejardhja etnike — ishin shqiptarë, arvanitë, pjesë e të njëjtit popull.

Ky fenomen — i quajtur nga studiuesit modernë “identitet transfetare” ose “solidaritet etnik tejfetar” — ka paralele interesante në historinë ballkanike. Shqiptari kishte traditën e ruajtjes së lidheve familjare dhe fisnore pavarësisht nga ndryshimet fetare. Konvertimi në islam i disa familjeve shpesh nuk ndërronte marrëdhëniet farefisnore me degët e tyre të krishtera.

Figura e Kolokotronit si burrë Arbëror

Kolokotronis vetë ishte arvanit — pasardhës i familjeve shqiptare të Moresë. Ai rritej në mjedisin dygjuhësh të Peloponezit, ku arbërishtja e folur dhe greqishtja didaktike e shkruar e  kishes, bashkëjetonin. Kodi kulturor që shfrytëzoi në letër — besa, fjalët, nderi personal — ishin rrënjosur thellë në edukimin e tij kulturor.

Portreti i tij (Imazhi i bashkangjitur) tregon një luftëtar të veshur me mburojën tradicionale të kapedanit: fustanellë, armë të shumta, turbant — veshje tipike e epokës që ishte specifike  shqiptare, dhe e përbashkët e kulturës ushtarake ballkanike. Ky njeri dinte të luante sipas rregullave kulturore të kundërshtarëve të tij potencialë.

Rasti i Ali Pashës: Modeli i pluralizmit Arbëror

Ali Pasha Tepelena — figura e pashmangshme e kontekstit historik — është shembulli paradigmatik i identitetit arberor transfetar. Ai sundoi mbi ortodoksët dhe muslimanët shqiptarë, mbi grekë e vllehë, mbi armëtarë dhe tregtarë. Loja e tij politike nuk kishte ideologji fetare — kishte kalkulim realist dhe kod nderi personal.

Pas vdekjes së tij, rrjeti i aleancave që kishte ndërtuar u zhbë — por lidhjet kulturore mbetën. Kolokotroni po tentonte t’i aktivizonte pikërisht ato lidhje të mbetura.

⸻⸻⸻

Kryqëzimet historike dhe historiografike

Çfarë tregon dokumenti mbi natyrën e Revolucionit të 1821

Revolucioni i 1821-it nuk ishte thjesht një kryengritje fetare ose kombëtare në kuptimin modern. Ai ishte një krizë komplekse e legjitimitetit imperial, ku identitetet fetare, etnike dhe rajonale ndërvepronin në mënyra të papritura. Letra e Kolokotronit tregon se:

Së pari,lidhjet etnike-kulturore arbërore tejkalonin linjat fetare edhe në kushte lufte. Kolokotroni nuk i perceptonte luftëtarët shqiptarë muslimanë si “armiq fetar” por si “të dhënë gabimisht” — njerëz të shtyrë nga rrethana historike, jo nga zgjedhja e lirë.

Së dyti,sistemi i vlerave arbërore — besa, kodi i nderit, marrëdhëniet personale — ishte mjaftueshëm i fuqishëm për t’u bërë vegël diplomatike edhe në nivel komandantësh ushtarakë.

Së treti,vdekja e Ali Pashës kishte krijuar një vakuum orientimi për shqiptarët muslimanë — vakuum që Kolokotroni tentonte ta mbushte me ofrimin e një aleance alternative bazuar mbi identitetin etnik.

Prova osmane: Paradoksi i konservimit

Fakti që ky dokument u ruajt nga autoritet osmane është paradoksal dhe zbulon: nga njëra anë, osmanët e panë si dëshmi të mundshme të “tradhtisë” shqiptare; nga ana tjetër, ky shqetësim osman dëshmon se letra kishte potencial real të bindjes.

Shënimi anësor osman — “Kjo është letra dërguar nga i mallkuari Kolokotron tek shqiptarët e ushtrisë së Korintit” — zbulon ankthin e autoritetit imperial ndaj solidaritetit etnik arberor. “I mallkuari” është etiketa e “hasmit”, por konservimi i dokumentit tregon se osmanët e konsideronin letërshkruesin si shumë efektiv për t’u injoruar.

Çfarë ndodhi pas: Kufijtë e Besës

Historia nuk na tregon nëse letra i arriti qëllimit të vet diplomatik. Shumica e trupave shqiptare muslimanë vazhduan të luftonin në anën osmane, edhe pse me efektivitet gjithnjë e më të ulët. Por fakti që Kolokotroni e shkroi këtë letër — dhe e shkroi me argumente të tilla kulturore — tregon se ai besonte se kishte mundësi reale suksesi.

Kufijtë e besës ishin edhe kufijtë e politikës. Strukturat institucionale osmane ishin shumë të fuqishme, dhe muslimanët shqiptarë — të cilët kishin pronë, familjë dhe komunitet brenda strukturave osmane — nuk mund të ndryshohet kursi thjesht me një letër. Por potenciali ishte real, siç dëshmon ankthi osman.

⸻⸻⸻

Perspektiva akademike dhe debati historiografik

Shkolla tradicionale historike greke ka tendencën të minimizojë rolin arvanit në revolucion ose ta asimilojë plotësisht në narrativën e homogjenitetit grek. Nga ana tjetër, historiografia shqiptare nacionaliste ndonjëherë ka tentuar t’i “rikuperojë” figurat arvanite si “shqiptarë” në kuptimin modern kombëtar.

Të dyja këto qasvje janë anakronike. Figura si Kolokotroni nuk kishin te qarte identitetin modern kombëtar homogjen — ata kishin identitete shtresore: ishin arbërorë, krishterë ortodoksë, luftëtarë të Moresë, shqipfolës dhe aktorë politikë që luanin sipas rregullave të lojës politike të kohës. Letra nuk ishte deklaratë nacionalizmi shqiptar — ishte diplomaci pragmatike por e bazuar mbi kapitalin e përbashët kulturor arbëror.

Studiuesi Ilicak Sukru, i cili ka bërë përkthimin e dokumentit nga osmanishtja dhe greqishtja, ka nënvizuar rëndësinë e madhe të letrës si burim primar për të kuptuar dinamikat e ndërmjetme të Revolucionit të 1821. Tradita akademike anglosaksone (Finlay, Trikoupis) dhe ajo franceze (Pouqueville) kanë pasur vëmendjen ndaj kompleksitetit, por arkivat osmane mbetën kryesisht të paaksesueshme deri vonë.

Hapja e arkivave osmane gjatë dekadave të fundit ka mundësuar rishikim rrënjësor të shumë episodeve të revolucionit. Letra e Kolokotroniut është shembulli i përsosur: pa arkivat osmane, do të kishim humbur këtë dokument.

⸻⸻⸻

Mesazhi i letrës për sot

Letra e Kolokotronit drejtuar shqiptarëve muslimanë të Korintit është shumë më tepër se një dokument historik ushtarak. Ajo është refleksion i thellë i realitetit kompleks të identitetit ballkanik para triumfit të nationalizmave moderne.

Ajo na tregon se, në botën para-nacionale të Ballkanit të shekullit XIX:

• Lidhjet etnike-kulturore mund të ishin më të forta se ndarjet fetare, edhe në kushte lufte.

• Sistemi arberor i vlerave — besa, kodi i nderit, besnikëria personale — kishte fuqi organizuese tejkufitare.

• Aktorët politikë dhe ushtarakë të epokës e kuptonin dhe shfrytëzonin këtë kompleksitet.

• Narrativat nacionale të thjeshtësuara mohojnë realitetin historik të lidheve arbërore-pan-shqiptare.

Sot, kur Ballkani vazhdon të përçahet nga interpretime konfliktuale të historisë, letra e Kolokotronit ofron një mësim të çmuar: identiteti kulturor i thellë — si ai arbëror — ka pasur gjithmonë potencialin të jetë urë, jo mur. Pyetja është nëse aktorët politikë të çdo epoke zgjedhin ta shfrytëzojnë si urë apo ta mohojnë si rrezik.

Teodor Kolokotroni, gusht 1822, zgjodhi ta shfrytëzojë si urë. Letra e tij dëshmon se edhe në mes të gjakut dhe zjarrit, kishte njerëz që kujtoheshin se nga vinte secili — dhe se prejardhja e përbashkët kishte forcën e vet. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com

⸻⸻⸻

Burimet:

• Arkivi Osman, HAT 39917-R&S — Origjinali i letrës së Kolokotroniut me shënimin osman.

• Ilicak Sukru (përkthyes) — Përkthimi i dokumentit nga osmanishtja dhe greqishtja e vjetër.

• Portret i Kolokotroniut, litografi e ngjyrosur nga Konstandopoulos (shekulli XIX).

• Portret i Ali Pashë Tepelenës (ilustrim i kolorarizuar i epokës).

Literatura Sekondare e Cituar

• Finlay, George, History of the Greek Revolution (1861).

• Pouqueville, F.C.H.L., Histoire de la Régénération de la Grèce (1824).

• Skiotis, D.N., “Ali Pasha: Preliminary Observations” (1976).

• Koliopoulos, J. & Veremis, T., Greece: The Modern Sequel (2002).

• Vickers, Miranda, The Albanians: A Modern History (1999).

• Malcolm, Noel, Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians (2020).

© Analiza historike e bazuar mbi dokumentin primar HAT 39917-R&S dhe burime sekondare të verifikuara.