Nga shqyrtimi i thelluar i veprës “The Celtic Encyclopedia” të autorit Harry Mountain, dalin në dritë dëshmi intriguese që sugjerojnë se prania ilire nuk u kufizua vetëm në Ballkan, por u shtri deri në brigjet e largëta të Britanisë dhe Irlandës, duke ndarë tipare të përbashkëta kulturore me keltët dhe piktët.
Një Migrim i lashtë: Nga Danubi në Atlantik
Sipas të dhënave të paraqitura në vëllimin e parë të “The Celtic Encyclopedia”, zanafilla e kulturës proto-ilire neolitike daton rreth vitit 2000 p.e.s. Kjo kulturë u formua nga bashkimi i fermerëve vendas danubianë me luftëtarët-barinj të kulturës Yamnaya. Megjithatë, pika më kulminante e këtij studimi për historinë e ishujve britanikë është lëvizja e luftëtarëve ilirë drejt Perëndimit.
Harry Mountain pohon se midis shekujve XV dhe XII p.e.s., luftëtarët e kulturës së “fushave me urna” (Tumulus-Urnfield) kaluan nëpër territoret ilire duke sjellë teknologji të reja të bronzit. Në këtë vorbull lëvizjesh, autori thekson një fakt të jashtëzakonshëm: “Pa dyshim, luftëtarët ilirë udhëtuan me popullin që më vonë u njoh si Piktë (Picts), ndërsa ata lëviznin drejt bregdetit perëndimor të Evropës dhe drejt ishujve të Irlandës dhe Britanisë.”
Ngjashmëritë kulturore: Tatuazhet dhe lufta
Një nga elementet më identifikuese që lidh ilirët me popujt e lashtë të Britanisë (Piktët) dhe Trakët, është zakoni i dekorimit të trupit. Dokumenti nënvizon se, ashtu si Piktët (emri i të cilëve vjen nga latinishtja Picti – të pikturuarit), edhe ilirët bënin tatuazhe në trupat e tyre. Ky element i përbashkët dëshmon për një shtresë kulturore mbarë-evropiane ku simbolika e trupit luante një rol kyç në identitetin luftarak.
Për më tepër, ilirët përshkruhen si një shoqëri luftëtarësh të vetë-qeverisur nga fise, këshilla pleqsh dhe prijës të zgjedhur. Ata jetonin në fshatra të vegjël me fortifikime kodrinore (hillforts) si vende strehimi – një model vendbanimi ky që është jashtëzakonisht i ngjashëm me kështjellat kodrinore kelte që dominojnë peizazhin e lashtë britanik.
Ndikimi ekonomik dhe tregtar: Hallstatt dhe La Tène
Artikulli akademik vë në dukje se ilirët nuk ishin vetëm luftëtarë, por edhe tregtarë dhe minatorë të shquar. Rreth vitit 1000 p.e.s., ata shfrytëzonin minierat e kripës në Gmunden të Austrisë, përpara se këto burime të kalonin në duart e keltëve rreth vitit 900 p.e.s.
Ndikimi ilir ishte i pranishëm gjatë periudhave të njohura si Hallstatt dhe La Tène, duke lënë gjurmë të forta në artin e kësaj të fundit. Eksportet ilire ishin të larmishme: që nga asfalti, argjendi, bakri dhe objektet e bronzit, e deri te vera, djathi dhe bagëtia. Në mënyrë të veçantë, ilirët njiheshin si mbarështues dhe eksportues të shquar të kuajve, një aftësi që i bëri ata të kërkuar si mercenarë në ushtritë galike edhe në shekullin e III p.e.s.
Detaria dhe pirateria: Lembi Ilir
Një tjetër pikë takimi me popujt detarë të Atlantikut ishte mjeshtëria e lundrimit. Ilirët e bregdetit njiheshin si piratë të rrezikshëm që përdornin një anije të gjatë dhe të shpejtë të quajtur lembi. Kjo traditë detare shpjegon lehtësinë me të cilën grupe luftëtarësh ilirë mund të kenë ndërmarrë ekspedita deri në skajet perëndimore të Evropës.
II: Ilirët dhe shqiptarët, nga miti te gjenetika – Ilirizmi si mburojë e identitetit shqiptar
Ndërsa gjurmët ilire në Britani dëshmojnë për një shtrirje të gjerë të këtij qytetërimi, brenda kufijve ballkanikë, narrativa e pasardhësve të tyre të drejtpërdrejtë – shqiptarëve – ka kaluar nëpër një proces kompleks formësimi, midis nevojës për mbijetesë politike dhe konfirmimit shkencor.
Narrativa si mjet vetëmbrojtjeje
Historia zyrtare e lidhjes iliro-shqiptare, ndonëse i ka rrënjët në lëvizjet nacionaliste të shekullit XVIII, u konsolidua fort gjatë epokës komuniste. Megjithatë, kjo narrativë nuk lindi si një dëshirë e thjeshtë për lavdi, por si një nevojë ekzistenciale. Në kohën e rënies së Perandorisë Osmane, shtetet e reja ballkanike nisën një fushatë të egër anti-shqiptare, të ushqyer nga propaganda dhe pseudoshkenca e kohës.
Synimi i kësaj propagande ishte t’i paraqiste shqiptarët si të “ardhur” në Ballkan nga osmanët, duke i portretizuar si një popull të pacivilizuar dhe të paaftë për shtetformim. Ky diskurs shërbente si pretekst për dëbimin e tyre drejt Anadollit ose asimilimin e tyre në popullsitë fqinje. Në këtë kontekst, teoria e origjinës ilire u bë “shtylla kurrizore” e identitetit shqiptar – një mjet për të provuar autoktoninë përballë pretendimeve pushtuese.
Shkenca e romantizmit përballë realitetit të sotëm
Në fund të viteve 1800, personalitete shqiptare dhe evropiane u angazhuan në studime që, ndonëse jo gjithmonë shteruese në atë kohë, synonin të promovonin një identitet origjinal dhe autokton. Ishte koha e Romantizmit Evropian, ku historia shërbente si argumenti kryesor për të drejtën e ekzistencës së një kombi.
“Nuk mund t’i fajësosh shqiptarët që u kapën fort pas trashëgimisë së tyre ilire; në fund të fundit, ata po vriteshin në emër të ideologjive etnike dhe fetare.”
Me kalimin e kohës, ajo që filloi si një narrativë për mbijetesë, filloi të mbështetej nga kërkime shkencore më të thelluara. Sot, studimet gjenetike moderne kanë ofruar një bazë të re dhe më solide për këtë diskurs.
Konfirmimi gjenetik: Më shumë se një mit
Sot, të dhënat gjenetike sugjerojnë se shqiptarët nuk janë vetëm autoktonë, por shfaqin një lidhje të ngushtë farefisnore me njëri-tjetrin (më shumë se çdo grup tjetër në Evropë), si dhe me popullsitë fqinje si italianët dhe grekët, të paktën për 1500 vitet e fundit.
Ky fakt shkencor ndryshon fokusin:
- Lidhja Rajonale: Shqiptarët nuk janë një “ishull” i izoluar, por pjesë e një mozaiku antik mesdhetar.
- Vazhdimësia: Gjenetika konfirmon se popullsia ka qëndruar në këto troje pavarësisht dallgëve të mëdha të migrimeve sllave apo sundimit osman.
- Identiteti i Veçantë: Megjithëse gjaku ilir mund të rrjedhë edhe në popuj të tjerë, shqiptarët mbeten trashëgimtarët e drejtpërdrejtë të “fisit të tyre të vogël ilir”, duke ruajtur gjuhën dhe tiparet unike kulturore.
Një urë midis të shkuarës dhe të ardhmes
Zbulimet e paraqitura në “The Celtic Encyclopedia” sfidojnë perceptimin tradicional të ilirëve si një popull i izoluar vetëm në Gadishullin Ballkanik. Duke i lidhur ata me migrimet drejt Britanisë dhe Irlandës, si dhe duke evidentuar ngjashmëritë e forta me kulturën kelte dhe piktike – që nga tatuazhet deri te strukturat sociale – Harry Mountain ofron një kornizë të re për kuptimin e lashtësisë evropiane. Ilirët shfaqen si një komponent integral i një kulture të gjerë luftëtarësh dhe tregtarësh që ndihmuan në formësimin e identitetit të hershëm të ishujve britanikë.
Trashëgimia ilire është më shumë se një kapitull në librat e historisë; ajo është një element bashkues që ka mbajtur të palëkundur një komb nën diversitetin fetar dhe ideologjik. Nga brigjet e Britanisë, ku luftëtarët ilirë lanë gjurmët e tyre pranë piktëve, e deri në malet e Ballkanit ku shqiptarët ruajtën gjuhën dhe gjakun e tyre, historia e këtij populli mbetet një dëshmi e qëndresës njerëzore ndaj kohës dhe rrethanave politike. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referencat:
- Mountain, Harry. The Celtic Encyclopedia, Volume 1.
- Gjurmët arkeologjikë: Glasinac (Bosnjë), Koman (Shqipëri), Skodra (Shkodër).
- Analizat e migrimit të kulturës Tumulus-Urnfield.
