Në debatin e gjatë mbi përkatësinë etnike të fiseve antike të Epirit, shpeshherë mjegulla e politikës moderne dhe rrymat irredentiste kanë mbuluar zërin e vetë dëshmitarëve të kohës. Megjithatë, kur shqyrtojmë tekstet e “babait” të historisë shkencore, Thukididit, dhe autorëve të tjerë si Aristofani apo Skylaksi, panorama ndryshon rrënjësisht. Dokumentet arkivore dhe përkthimet klasike (nga Bloomfield te Hammond) dëshmojnë një realitet të qartë: Kaonët, Molosët dhe Tesprotët nuk shiheshin si grekë, por si pjesë e një trungu tjetër etnik, atij ilir.
Thukididi dhe ndarja e prerë mes helenëve dhe barbarëve
Në librin e dytë të “Historisë së Luftës së Peloponezit”, Thukididi bën një dallim kirurgjikal midis trupave që merrnin pjesë në ekspeditën kundër Stratosit. Dokumentet që shohim në përkthimet e Martin Hammond dhe S.T. Bloomfield konfirmojnë se:
- Trupat Helene: Përbëheshin nga Ambrakiotët, Leukadianët dhe Anaktorianët.
- Trupat Barbare: Këtu Thukididi rreshton Kaonët, Tesprotët, Molosët, Atintanët dhe Parauatët.
Sipas dokumenteve, teksti thotë shprehimisht: “…the barbarian of a thousand Chaonians… with the Chaonians came also some Thesprotians… some Molossians and Atintanians.” Kjo ndarje nuk ishte thjesht gjeografike, por etno-kulturore. Grekët e asaj kohe nuk i konsideronin këto fise si “të tyret”.
Argumenti gjuhësor dhe gjeografik
Një element kyç që del nga dokumentet (shiko dokumentet bashkëngjitur më poshtë) është dëshmia e Thukididit për fise si Eurytanes, që përshkruhen si “të vështirë për t’u kuptuar” (agnostotatoi ten glossan).
Më tej, dokumenti citon se:
- Skylaksi në “Periplus” përcakton se Greqia fillon nga Ambrakia. Çdo gjë në veri të saj u përkiste fiseve barbare.
- Straboni vëren se shumë fise të maleve ishin “dygjuhësh” (diglottoi), gjë që sugjeron se greqishtja ishte vetëm një gjuhë e dytë, e adoptuar për të mira tregtare apo politike, ndërsa gjuha amtare ishte ilire.
Prania e emrave “grekë” në familjet mbretërore (siç vëren Thukididi për udhëheqësit e Kaonëve) nuk provon origjinën e popullit, por tregon procesin e hershëm të helenizimit të elitave, një praktikë e njohur ku aristokracia adoptonte kulturën prestigjioze të kohës.
Dëshmitë e Aristofanit dhe të tjerëve
Nuk është vetëm Thukididi. Dokumenti (Scholia – Aristofani) e cilëson fisin e Kaonëve si një “ethnos barbar” (barbaron ethnos). Kjo dëshmon se edhe në perceptimin popullor të Athinës (përmes komedisë), banorët e Epirit verior shiheshin si të huaj.
Gjithashtu, historiografia gjermane e shekullit XIX (shih Charles Frederick Hermann) dhe studimet e mëvonshme (si ato të N. Jokl) kanë mbështetur idenë se prapashtesat e emrave të fiseve epiriote (si -anes apo -estai) lidhen ngushtë me onomastikën ilire.
II – Nga kufiri i Ambrakisë te “Barbarizimi” Ilir i epirotasve
Dëshmitë e mëtejshme dokumentare zgjerojnë këtë analizë duke prekur gjeografinë antike, mënyrën e jetesës dhe procesin kompleks të asimilimit kulturor. Përballë një historiografie moderne që shpesh tenton të unifikojë çdo gjë nën termin “Helenik”, burimet primare flasin për një realitet shumë më heterogjen.
Ambrakia: Kufiri i prerë gjeografik
Një nga dëshmitë më të fuqishme vjen nga Skylaksi i Kariandës në veprën e tij “Periplus” (shih dokumentin). Teksti është kategorik: “Pas Molotisë vjen Ambrakia… këtu fillon Hellada.” Ky përcaktim gjeografik nuk linte vend për dyshim në antikitet. Nëse Hellada fillonte në jug të Gjirit të Artës, atëherë fiset në veri të tij — Kaonët, Tesprotët dhe Molosët — pozicionoheshin automatikisht jashtë korpusit etnik helen. Dokumentet e Penny Cyclopaedia dhe studimet e Niebuhr-it konfirmojnë se popullsia e këtyre trevave konsiderohej fillimisht Pelasgjike, një substrat që i paraprinte dhe ndryshonte nga helenët e mirëfilltë.
“Barbarizimi” dhe ngjashmëria me maqedonasit
Dokumentet sjellin një dëshmi kyçe nga Straboni:
- Doktrina e Ndikimit: Straboni vëren se irrupsionet e Ilirëve e kishin “barbarizuar” të gjithë kombit.
- Identiteti Vizual: Në mënyrën e prerjes së flokëve, në kostume dhe në gjuhë, Epirotesit ngjanin me Maqedonasit, të cilët nga ana e tyre identifikoheshin si fise ilire.
- Dygjuhësia: Straboni specifikon se shumë fise malore ishin “dygjuhësh”, një fenomen që ndodh vetëm kur një popullsi autoktone (ilire/pelasge) detyrohet të adoptojë greqishten për arsye administrative apo tregtare, pa humbur gjuhën e saj amtare “barbare”.
Kontinuiteti i jetës “Barbare” te helenët e hershëm
Thukididi, në librat e parë (1.5.1 dhe 1.6.1), bën një analizë sociologjike brilante (shih dokumentet poshte). Ai vëren se në kohët e vjetra, helenët jetonin saktësisht si “barbarët” e kohës së tij:
- Pirateria dhe Armatosja: Mbajtja e armëve dhe pirateria nuk ishin turp, por mjet jetese, një traditë që vazhdonte te Etolët dhe Akarnanët.
- Mungesa e Unitetit: Para Luftës së Trojës, termi “Helen” nuk ekzistonte si emërtues i përgjithshëm. Ky konstatim akademik shkërmoq pretendimin e një uniteti etnik helen të shtrirë në kohë dhe hapësirë deri në Epir.
Lufta Digjitale: Wikipedia dhe “tentakulat e dezinformimit”
Në planin bashkëkohor, artikulli nuk mund të anashkalojë atë që dokumentohet si “neveria e hirtë i keqinformimit”.
Alarmi i Historiografisë: Platformat si Wikipedia po përdoren si mjete të irredentizmit modern. Dokumentet dëshmojnë një tendencë sistematike për:
- Fshirjen e të dhënave: Heqja e referencave që lidhin Epirin me ilirët.
- Tjetërsimin e Traditës: Shpallja e valles së lashtë Pirrike si “valle pontike” pa asnjë bazë shkencore.
- Etnocentrizmin Universitar: Krijuar nga “klikat” akademike që kontrollojnë profilet publike, duke e shndërruar Himarën apo zona të tjera të pastra ilire/shqiptare në “rajone helene”.
Domosdoshmëria e një qëndrimi akademik
Analiza shteruese e dokumenteve të lartpërmendura vërteton se trungu etnik i ilirëve ishte shtylla kurrizore e Epirit të lashtë. Ndërsa elitat mund të jenë helenizuar për çështje prestigji, popullsia mbeti besnike e stilit të jetesës, gjuhës dhe strukturës shoqërore “barbare” (ilire). Rishikimi i këtyre teksteve klasike është një akt rezistence ndaj “mendësisë politike” moderne që kërkojnë të monopolizojnë historinë e Ballkanit. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
