Sipas zbulimeve madhore të Sir Arthur Evans në “Antiquarian Researches in Illyricum”, dëshmohet një realitet i mbuluar nga pluhuri i historisë imperiale: një qytetërim ilir i zhvilluar, i institucionalizuar dhe në unitet të plotë gjaku e kulture me Epirin e mbretërve legjendarë.
Për shekuj me radhë, historiografia zyrtare, shpesh e mbështetur verbërisht mbi kronikat e fituesve romakë si Polibi apo Livi, i ka portretizuar ilirët si “barbarë” apo “piratë” të thjeshtë që pengonin tregtinë në Adriatik. Megjithatë, kërkimet arkeologjike dhe epigrafike të fundit të shekullit XIX nga Sir Arthur Evans — arkeologu i famshëm që i dha botës qytetërimin Minoan — hedhin një dritë të re mbi strukturat politike dhe sociale të Ilirisë së Jugut.
Dinastia Eakide dhe lidhjet e gjakut me Epirin
Një nga pikat më magjepsëse të studimit të Evans është dokumentimi i “lidhjes intime” mes familjeve mbretërore të Ilirisë dhe Epirit. Sipas Evans, pretendimi për një origjinë të përbashkët hyjnore nuk ishte thjesht mitologji, por një mjet i fuqishëm i diplomacisë dhe identitetit etnik.
Evans ndalet te mbreti ilir i Taulantëve, Glauku, i cili ishte martuar me Beronë, një princeshë nga raca fisnike e Eakidëve të Epirit. Kjo lidhje bëri që mbretërit ilirë të pretendonin pasardhjen nga Akili, biri i Eakut. Ky unitet nuk ishte vetëm në kurorat mbretërore, por edhe në gurët e qyteteve. Në Risinium (Rizoni i lashtë), mbishkrimet dëshmojnë për “Muret Eakide” (Eacia Moenia), një emërtim që sipas Evans tregonte se muret e këtij fortifikimi ilir ishin ngritur nga princat e gjakut eakid.
Republika dhe pavarësi ekonomike: Përtej miteve romake
Dokumentet e Evans tregojnë se Iliria nuk ishte një bashkësi fisesh të prapambetura, por një rajon me ekonomi monetare të konsoliduar. Edhe pas disfatës së Mbretit Gent, qytete si Shkodra (Scodra), Lezha (Lissos) dhe Rizoni (Rhizon) ruajtën një shkallë të lartë autonomie, duke funksionuar si republika të vërteta.
Prerja e monedhave vendase është prova më e fortë e këtij civilizimi. Evans dokumenton gjetjen e monedhave prej argjendi dhe bronzi të mbretërve ilirë si Ballaios dhe Lykkeios, si dhe monedha nga Durrësi e Apollonia. Prania e tregtarëve fenikas, etruskë dhe grekë në limanet ilire dëshmon se bregdeti ynë ishte një nyje qytetëruese e rëndësishme përpara se legjionet romake të vendosnin hegjemoninë e tyre.
Mbreti Gent: Shkencëtari që Romakët e quajtën “Barbar”
Një nga rastet më flagrante të propagandës romake është figura e Mbretit Gent. Për t’i hequr legjitimitetin rezistencës së tij, historianët romakë e përshkruan si një “barbar të dhënë pas pijes”. Evans, duke iu referuar Plinit, na ofron një tjetër Gent: mbretin që kontribuoi në mjekësinë botërore.
Ishte pikërisht Genti ai që zbuloi vlerat shëruese të bimës Gentiana Lutea (Sanëza), e cila edhe sot, pas më shumë se dy mijëvjeçarësh, mban emrin e tij në farmakologjinë moderne. Ky fakt tregon për një elitë ilire që kujdesej për shkencën dhe mirëqenien, larg imazhit të egër që tentoi të vizatonte Roma.
Etika Ilire sipas dëshmive antike
Ndoshta vlerësimi më objektiv nuk vjen nga gjeneralët romakë, por nga vëzhguesit si Skimni (Scymnos). Në shkrimet e tij, popullsia ilire e bregdetit përshkruhet me superlative që rrallëherë u jepeshin popujve “barbarë”:
“Ata janë shumë të devotshëm, të drejtë dhe mikpritës; ata respektojnë në mënyrë të rreptë lidhjet e jetës sociale.”
Kjo dëshmi, e risjellë nga Evans, rrëzon përfundimisht narrativën e “piratit” dhe nxjerr në pah një popull me norma morale të larta dhe një strukturë shoqërore të lakmueshme.
Trashëgimia që Sir Arthur Evans na ka lënë përmes “Antiquarian Researches in Illyricum” është një thirrje për të rishikuar historinë tonë. Ilirët dhe Epirotët nuk ishin thjesht fqinjë, por “një gjak” – një bllok unik kulturor dhe politik që, pavarësisht presionit të jashtëzakonshëm të pushtimit romak, arriti të linte gjurmë të pashlyeshme në ekonomi, mjekësi dhe arkitekturë. Ata ishin qytetarë të një bote të qytetëruar, mbrojtës të një identiteti që Roma mundi ta pushtonte ushtarakisht, por kurrë ta zhbënte shpirtërisht. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca: Arthur Evans, “Antiquarian Researches in Illyricum”, (1883-1885).
