Dëshmitë e Antoine Le Pois dhe Cornelius a Lapide: Kur Maqedonia dhe Epiri njiheshin si Shqipëri
Në labirintet e historiografisë moderne, shpeshherë e vërteta etnike e shekujve të kaluar është flijuar në altarin e interesave gjeopolitike dhe projekteve kombëtare të shekullit XIX dhe XX. Megjithatë, arkivat e hershme moderne ruajnë dëshmi të pakontestueshme që sfidojnë narrativat e sotme. Dokumentet e viteve 1579 dhe 1669, të cilat po i analizojmë sot, hedhin dritë mbi një realitet ku emërtimet “Maqedoni” dhe “Epir” nuk shiheshin si entitete të ndara nga trungu etnik shqiptar, por si sinonime të tij.
Epiri dhe shqiptarët: Dëshmia e Antoine Le Pois (1579)
Në veprën e tij “Discours sur les medalles et gravures antiques” të botuar në Paris në vitin 1579, mjeku dhe dijetari Antoine Le Pois ofron një qartësi tronditëse për lexuesin modern. Duke diskutuar për figurën e Aleksandrit të Epirit (xhaxhain e Aleksandrit të Madh), Le Pois shënon:
“…siç ishte xhaxhai i tij Aleksandri, Mbret i Epirotëve, të cilët sot quhen Shqiptarë (Albanois).”
Kjo fjali e thjeshtë, por peshëndurë, tregon se për dijen evropiane të shekullit XVI, vazhdimësia etnike mes epirotëve antikë dhe shqiptarëve të kohës nuk ishte një çështje debati, por një fakt i kryer. Për Le Pois dhe bashkëkohësit e tij, “Epirot” ishte termi klasik për atë që realiteti i kohës e njihte si “Shqiptar”.
Maqedonia e vetëquajtur Shqipëri: Cornelius a Lapide (1669)
Një tjetër kolonë e kësaj historie të “harruar” vjen nga teologu i famshëm jezuit, Cornelius a Lapide. Në veprën e tij monumentale “Commentaria in Sacram Scripturam” (1669), gjatë komentimit të teksteve biblike që i referohen “Cethim”, ai shkruan:
“…disa nëpërmjet Cethim kuptojnë Maqedoninë e mirëfilltë (e cila sot quhet Shqipëri – quae hodie Albania dicitur)…”
Ky pohim i Lapide nuk është një rastësi gjeografike. Ai pasqyron një traditë të gjatë studimore që e identifikonte territorin e Maqedonisë antike me popullsinë arbërore/shqiptare të shekullit XVII. Kjo dëshmon se përpara se Ballkani të ndahej sipas vijave të ngurta të nacionalizmave modernë, identiteti maqedonas-epirot shihej si pjesë integrale e botës shqiptare.
Skënderbeu dhe “Miti” që ishte realitet
Këto dokumente i japin një dimension të ri edhe figurës së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut. Kur ai u drejtohej princave italianë apo Papës duke përmendur lidhjen e tij me “paraardhësit epirotë dhe maqedonas”, historiografia moderne e ka cilësuar shpesh këtë si një përpjekje për të krijuar një “mit zëvendësues”.
Megjithatë, dëshmitë e Le Pois dhe Lapide vërtetojnë se Skënderbeu nuk po fantazonte. Ai thjesht po artikulonte shkencën dhe dijen e kohës së tij. Për Europën e Rilindjes dhe Barokut, Shqipëria ishte vazhdimësia natyrale, etnike dhe gjeografike e Epirit dhe Maqedonisë antike.
Rishkrimi i historisë si mjet politik
Pyetja që shtrohet sot është: Pse ky realitet u “mbyt” dhe u “gufua”?
Përgjigjja gjendet te presionet politike të historisë moderne. Formimi i shteteve-kombe në shekullin XIX kërkonte ndarje të qarta dhe ekskluzive të trashëgimisë antike. Në këtë proces, shqiptarëve iu mohua vazhdimësia e tyre dokumentare mbi këto territore, duke e reduktuar historinë e tyre në një hapësirë të ngushtë gjeografike.
Materialet e vitit 1579 dhe 1669 shërbejnë si një thirrje për zgjim akademik. Ato na kujtojnë se historia nuk ka qenë gjithmonë kjo që lexojmë në tekstet shkollore të sotme; ajo ka qenë më e gjerë, më organike dhe, mbi të gjitha, qartësisht shqiptare.
1654
Johann Lauremberg, Johannes Janssonius
