Nga Albert Vataj
Më 21 maj 1973, në thellësitë e minierave të Spaçit, ku shpirtrat e lodhur e trupat e përgjakur të të burgosurve politikë përballeshin çdo ditë me punë të detyruar, urinë dhe poshtërimin sistematik, shpërtheu një ndër ngjarjet më dramatike të rezistencës kundër regjimit komunist në Shqipëri. Kjo revoltë nuk ishte një akt i rastësishëm apo një shpërthim i çastit: ajo ishte pasojë e një përvoje kolektive të vuajtjes, e akumuluar në vetëdijen e atyre që nuk kishin pranuar të nënshtroheshin – përndjekur për mendimet e tyre, për fjalën e lirë, për refuzimin e diktaturës.
Shkëndija e revoltës
Gjithçka nisi kur Pal Gjergj Zefi, i dënuar me dhjetë vite burg për agjitacion e propagandë, përfundoi një muaj izolim. Në vend që të zbriste i bindur, ai u ngjit në tarracë, mbante një shufër hekuri në dorë dhe kërcënoi çdo roje që i afrohej. Ky akt i vetmuar i kundërshtimit fizik ndaj një pushteti absolut, shkaktoi një zinxhir solidarizimi mes të dënuarve të tjerë, të cilët për herë të parë, në mënyrë të organizuar dhe publike, sfiduan autoritetin e kampit, të Sigurimit të Shtetit dhe vetë regjimit.
Simbolet e guximit
Në ato tri ditë të zjarrta, që nga 21 deri më 23 maj, Spaçi u kthye nga një burg i vuajtjes, në një arenë të lirisë së shpirtit shqiptar. Në mungesë të policëve dhe të rojeve që u tërhoqën përkohësisht, të burgosurit ngritën flamurin kombëtar pa yllin e kuq komunist – një akt thellësisht simbolik që sfidonte drejtpërdrejt mitin e shtetit totalitar. Ky flamur i improvizuar në një prej tarracave të fjetoreve, përfaqësonte një shpirt që s’kishte vdekur, një ideal që s’mund të shtypej: Shqipërinë e lirë, Shqipërinë si gjithë Europa.
Për herë të parë, dëshmitarët tregojnë se u artikulua thirrja “E duam Shqipërinë si gjithë Europa”, një thirrje që do të shndërrohej në një parullë emblemë për brezat që do të vinin pas rënies së komunizmit.
Shtypja dhe ndëshkimi
Autoritetet nuk vonuan në reagim. U përdorën mjete ushtarake, forca të ardhura nga Tirana, Sigurimi i Shtetit dhe një aparat i tërë dhune për të shtypur revoltën. Pas rikthimit të kontrollit, filloi hakmarrja.
U arrestuan dhjetëra të burgosur, 66 prej tyre u ridënuan me shumë vite të tjera burg, ndërsa katër u dënuan me vdekje dhe pushkatim:
- Pal Gjergj Zefi, nismëtari i revoltës,
- Skënder Daja,
- Hajro Pashaj,
- Dervish Bejko.
Ekzekutimi i tyre mbetet ende i mbështjellë me mister dhe dyshohet se trupat e tyre u varrosën në një varr të përbashkët në kodrat përgjatë aksit rrugor Tiranë-Elbasan – pa emër, pa shenjë, por me një emër të përjetshëm në ndërgjegjen e popullit shqiptar: martirë të lirisë.
Nën vështrimin e diktaturës
Në relacionin sekret të përpiluar nga komisari Shahin Skura dhe komandanti Haxhi Goro, përshkruhet me zell burokratik e gjuhë akuzuese “ngjarja e rëndë e jashtëzakonshme”. Aty përpiqen të minimizojnë motivet politike të revoltës dhe të fajësojnë disa individë të veçuar, por në të vërtetë ajo çka ndodhi në Spaç ishte pasqyrë e një revolte më të thellë: shpërthimi i njeriut kundër robërisë, i mendimit kundër dogmës, i shpresës kundër terrorit.
Kujtesa dhe domethënia sot
Revolta e Spaçit nuk është vetëm një kapitull i errët i represionit komunist, por edhe një majë e qëndresës morale, një shëmbëlltyrë e pathyeshmërisë njerëzore. Ajo është dëshmi e faktit se edhe në kushtet më çnjerëzore, ekziston një pikë kur njeriu thotë: mjaft!. Pikërisht në këtë fjalë nis revolucioni i ndërgjegjes, i lirisë dhe i dinjitetit.
Në këtë përvjetor të Revoltës së Spaçit, kujtojmë jo vetëm katër martirët e pushkatuar, por të gjithë ata që i thanë jo diktaturës me çmimin e jetës së tyre. Ajo revoltë, edhe pse u shtyp, nuk u shua. Ajo ndriçon si një pishtar kujtese, një betim që historia nuk mund ta anashkalojë më:
Shqipëria do të jetë si gjithë Europa – e lirë, demokratike dhe dinjitoze.
