Në këtë epokë, ku e vërteta nuk është më një objekt për t’u zbuluar, por një vegël për t’u përdorur, njeriu modern ka ndërtuar një teatër iluzionesh, të cilin e quan me pompozitet “diskurs publik”. Aty, në rrëmujën e zërave të pakontrolluar, nuk sundon arsyeja, por ajo që gjithmonë ka sunduar historinë: vullneti i verbër për dominim, i maskuar herë si moral, herë si shkencë, e më shpesh si patriotizëm.
Popujt, si individët, nuk kërkojnë të vërtetën; ata kërkojnë justifikime. Dhe kështu, në këtë treg të madh të mendimeve të lira, lindin historianë pa disiplinë, gjykatës pa dije dhe akuza pa themel. Autoktonia nuk vihet në dyshim sepse është e paqartë, por sepse është e papërshtatshme për vullnetin e atyre që duan ta rishkruajnë botën sipas interesit të tyre.
Termat nuk janë të pafajshëm. Çdo emërtim është një akt pushteti. Kur një realitet historik etiketohet si “tepri”, nuk kemi të bëjmë me një gabim intelektual, por me një strategji: një përpjekje për të transformuar atë që është në atë që duhet të duket. Kjo është mënyra më e sofistikuar e mohimit—jo duke e shkatërruar të vërtetën, por duke e deformuar atë derisa të bëhet e padallueshme nga gënjeshtra.
Në fund, nuk është historia ajo që sulmohet, por vetë mundësia e saj për të qenë shkence empirike.
Etiketa si mjet deformimi
“Shqipëria e Madhe” nuk është një përshkrim neutral; është një etiketë e ngarkuar, e krijuar për të deformuar të vërtetën. Ajo sugjeron ekspansionizëm, ambicie të tepruara dhe kërcënim. Në realitet, ky term maskon të kundërtën: fragmentimin, shpronësimin dhe copëtimin sistematik të tokave të banuara prej shekujsh nga shqiptarët.
Ajo që sot hidhet poshtë me përbuzje si “fantazi ekspansioniste” nuk është gjë tjetër veçse Shqipëria Historike. Ky territor, i reduktuar, i riemërtuar dhe i riinterpretuar derisa vazhdimësia e tij u bë pothuajse e panjohshme, korrespondonte dikur me katër vilajetet osmane:
- Kosovës
- Shkodrës
- Manastirit
- Janinës
Këto nuk ishin njësi abstrakte administrative, por rajone me një prani të qartë dhe dominuese shqiptare.
Kronika e një shpërbërjeje: Nga Berlini në Çamëri
Shpërbërja nuk ishte organike, por e imponuar. Duke filluar nga viti 1878, me Traktatin e Shën Stefanit dhe Kongresin e Berlinit, territoret e banuara nga shqiptarët u ndanë si plaçkë lufte për Serbinë, Bullgarinë dhe Malin e Zi. Ajo që pasoi nuk ishte thjesht “rregullim kufijsh”, por një fshirje (erasure) e dhunshme.
Dokumentet dëshmojnë për përmasa tragjike të dëbimeve:
- Vitet 1830–1876: Rreth 150,000 shqiptarë u dëbuan ose emigruan nga Serbia, veçanërisht nga Lugina e Moravës dhe Serbia perëndimore.
- Vitet 1877–1878: Dhjetëra mijëra shqiptarë u shpërngulën me dhunë nga territoret që iu bashkuan Principatës së Serbisë dhe Malit të Zi.
- Vaso Čubrilović (1937): Kjo logjikë e fshirjes u kodifikua në memorandumin famëkeq “Dëbimi i Shqiptarëve”, i cili mbrohej hapur si politikë shtetërore e inxhinierisë demografike.
- Çamëria (1944–1945): Pas Luftës së Dytë Botërore, dëbimi i shqiptarëve të Çamërisë nga forcat e EDES-it në Greqinë veriperëndimore u cilësua në historiografinë moderne si një spastrim i pastër etnik.
Studiues si Paul Mojzes në veprën “Balkan Genocides” e vendosin këtë vazhdimësi dhune brenda kornizës së gjenocidit dhe spastrimit etnik, duke konfirmuar se nuk bëhej fjalë për “zgjerim” shqiptar, por për një luftë të dëshpëruar për mbijetesë përballë tkurrjes territoriale.
Vazhdimësia: Nga Pegoniti te Kastriotët
Përballë pretendimeve të propagandës moderne se shqiptarët janë “ardhacakë”, dokumentet arkivore ofrojnë një pasqyrë tjetër të vazhdimësisë institucionale dhe kulturore:
- Niketa Pegoniti (1018): Patriku dhe strategu i Durrësit, i cili mbrojti qytetin nga rrethimi i carit bullgar, Ivan Vladislav, ishte me origjinë nga rajoni i Pogonit (Epir).
- Dinastia e Progonëve (1190–1216): Kjo dinasti, që themeloi Principatën e Arbnit, e shihte veten si pasardhëse politike e autoritetit bizantin të vendosur nga burra si Pegoniti. Dhimitër Progoni përdorte titullin “Princeps Arbanorum” për të pretenduar të njëjtën hapësirë administrative.
- Gjon Kastrioti dhe Hilandari: Një fakt shpesh i lënë në hije nga historiografia serbe është prezenca shqiptare në qendrat fetare ortodokse. Reposhi, djali i sundimtarit shqiptar Gjon Kastrioti (dhe vëllai i Skënderbeut), mban titullin “Dux of Illyria” dhe është varrosur në Manastirin e Hilandarit në vitin 1430/1, pasi familja e tij bleu të drejtën e jetesës aty (adelphaton).
Substrati i lashtë
Territoret që sot quhen “ambicie e Shqipërisë së Madhe” mbivendosen saktësisht mbi atdheun e lashtë të Dardanëve, Epirotëve, Paonëve dhe Ilirëve të jugut. Këta popuj, të cilët burimet klasike shpesh i quajtën “barbarë” thjesht sepse nuk ishin grekë, formojnë substratin historik dhe gjenetik të popullit të sotëm shqiptar.
“Shqipëria e Madhe” nuk është një fantazi ekspansioniste; është një emërtim i gabuar dhe i qëllimshëm që e kthen praninë historike në “akuzë” dhe humbjen në “ambicie”. Ndërsa rrjetet sociale ziejnë nga retorika e urrejtjes, faktet akademike mbeten kokëforta: shqiptarët nuk po kërkojnë toka të huaja, po thjesht po dëshmojnë për një hapësirë ku kontinuiteti i tyre është prerë me dhunë, por kurrë nuk është fshirë nga kujtesa e tokës.
Referenca:
- Vazhdimësia Institucionale (1018–1216): Dokumentet dëshmojnë rolin e Niketa Pegonitit si Strateg i Durrësit në vitin 1018 dhe lidhjen gjenetike/politike me Dinastinë e Progonëve.
- Kronikat Greke: Tekstet origjinale bizantine konfirmojnë mbrojtjen e Durrësit nga Niketa Pegoniti kundër forcave bullgare në shekullin XI.
- Vepra: “Funerals and Tombs in the Middle Ages” (Danica Popović): Dokumenton varrimin e Reposhit, djalit të Gjon Kastriotit, në Manastirin e Hilandarit, ku ai identifikohet me titullin “Dux of Illyria” (Duka i Ilirisë).
- Harta e Shqipërisë Historike: Paraqitja krahasimore mes Shqipërisë aktuale dhe kufijve historikë që korrespondojnë me hapësirën e lashtë të Dardani-Epir-Iliri-Maqedoni-Paoni.
- Sistemi i Vilajeteve: Dokumentimi i katër njësive administrative osmane (Kosova, Shkodra, Manastiri, Janina) si bërthama e Shqipërisë Historike.
- Memorandumi i Vaso Čubrilović (1937): “The Expulsion of the Albanians” (Dëbimi i Shqiptarëve), prezantuar në Beograd si platformë për inxhinierinë demografike.
- Studime mbi Spastrimin Etnik:
- Të dhëna mbi dëbimin e shqiptarëve nga Lugina e Moravës dhe Serbia perëndimore (1830–1876), me një shifër të llogaritur deri në 150,000 persona.
- Dokumentimi i spastrimit etnik të shqiptarëve të Çamërisë nga forcat e EDES-it (1944–1945).
- Vepra: “Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century” (Paul Mojzes): Ky studim vendos dëbimet e shqiptarëve në kornizën e gjenocideve ballkanike. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
- Vazhdimësia Institucionale (1018–1216): Dokumentet dëshmojnë rolin e Niketa Pegonitit si Strateg i Durrësit në vitin 1018 dhe lidhjen gjenetike/politike me Dinastinë e Progonëve.
- Kronikat Greke: Tekstet origjinale bizantine konfirmojnë mbrojtjen e Durrësit nga Niketa Pegoniti kundër forcave bullgare në shekullin XI.
- Vepra: “Funerals and Tombs in the Middle Ages” (Danica Popović): Dokumenton varrimin e Reposhit, djalit të Gjon Kastriotit, në Manastirin e Hilandarit, ku ai identifikohet me titullin “Dux of Illyria” (Duka i Ilirisë).
- Harta e Shqipërisë Historike: Paraqitja krahasimore mes Shqipërisë aktuale dhe kufijve historikë që korrespondojnë me hapësirën e lashtë të Dardani-Epir-Iliri-Maqedoni-Paoni.
- Sistemi i Vilajeteve: Dokumentimi i katër njësive administrative osmane (Kosova, Shkodra, Manastiri, Janina) si bërthama e Shqipërisë Historike.
- Memorandumi i Vaso Čubrilović (1937): “The Expulsion of the Albanians” (Dëbimi i Shqiptarëve), prezantuar në Beograd si platformë për inxhinierinë demografike.
- Studime mbi Spastrimin Etnik:
- Të dhëna mbi dëbimin e shqiptarëve nga Lugina e Moravës dhe Serbia perëndimore (1830–1876), me një shifër të llogaritur deri në 150,000 persona.
- Dokumentimi i spastrimit etnik të shqiptarëve të Çamërisë nga forcat e EDES-it (1944–1945).
- Vepra: “Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century” (Paul Mojzes): Ky studim vendos dëbimet e shqiptarëve në kornizën e gjenocideve ballkanike.
