Në dekadat e fundit, studimet e ADN-së së lashtë (ancient DNA – aDNA) kanë transformuar rrënjësisht mënyrën se si kuptojmë historinë e popullsive evropiane. Një nga rastet më të debatuara ka qenë origjina dhe vazhdimësia historike e shqiptarëve, një popull që shfaqet relativisht vonë në burimet e shkruara mesjetare, por që flet një gjuhë indoevropiane me karakteristika të veçanta dhe pa lidhje të drejtpërdrejta të qarta me degët e tjera të gjalla të kësaj familjeje gjuhësore.
Studimi më i fundit i publikuar në revistën Nature (2026), i bazuar në analizën e mbi 6,000 gjenomeve të lashta nga Euroazia perëndimore dhe 74 gjenomeve të reja të shqiptarëve të sotëm, sjell një kontribut vendimtar në këtë debat. Ai ofron një panoramë të detajuar të vazhdimësisë gjenetike në Ballkanin Perëndimor dhe vendos shqiptarët në një linjë të qartë autoktone, të rrënjosur thellë në epokën e Bronzit dhe të Hekurit.
Vazhdimësia e thellë gjenetike: një linjë e pandërprerë në Ballkanin Perëndimor
Një nga përfundimet më të rëndësishme të studimit është identifikimi i një vazhdimësie të fortë gjenetike midis popullsive të epokës së Bronzit të vonë dhe Hekurit në Ballkanin Perëndimor dhe shqiptarëve të sotëm.
Studiuesit e përshkruajnë këtë si një “grup remnant paleo-ballkanik”, një popullsi e mbetur që ka ruajtur strukturën e saj gjenetike në mënyrë më të qëndrueshme se popullsitë fqinje. Sipas analizave, shqiptarët modernë rrjedhin kryesisht nga kjo bazë e lashtë, e cila ishte tashmë e formuar si entitet gjenetik deri në periudhën 800–900 e.s.
Ky rezultat është i rëndësishëm sepse sugjeron se formimi gjenetik i shqiptarëve nuk është produkt i migrimeve të vona, por i një procesi të gjatë kontinuiteti lokal që shtrihet për mijëra vjet.
Ndikimi sllav: i kufizuar dhe i shtresëzuar
Një tjetër gjetje thelbësore lidhet me ndikimin e migrimeve sllave në Ballkan gjatë Antikitetit të Vonë dhe Mesjetës së Hershme.
Ndryshe nga popullsitë fqinje, të cilat u përzien në mënyrë më të thellë me grupet migratore të Evropës Lindore, shqiptarët shfaqin vetëm një përqindje të moderuar admixture, të vlerësuar në rreth 10–20%.
Ky rezultat sugjeron një model të veçantë historik: një popullsi bazë lokale që ka ruajtur kohezionin e saj gjenetik, duke integruar vetëm pjesërisht elementë të ardhur nga migrimet e mëvonshme.
Linjat atërore dhe trashëgimia e epokës së Bronzit
Analiza e kromozomit Y (linja atërore) ofron një tjetër dimension të rëndësishëm të studimit. Ajo tregon një vazhdimësi të fortë midis shqiptarëve të sotëm dhe popullsive të epokës së Bronzit në Ballkan.
Haplogrupet kryesore të identifikuara përfshijnë:
- J2b-L283, shpesh i lidhur me popullsi të epokës së Bronzit në Ballkan
- R1b-Z2103, i lidhur me valët e hershme indo-evropiane (Yamnaya)
Prania e këtyre linjave sugjeron një strukturë të thellë gjenetike që lidhet me popullsitë e hershme indo-evropiane të rajonit dhe që është ruajtur në mënyrë të qëndrueshme në kohë.
Ballkani si “refugium gjenetik”
Një interpretim i rëndësishëm i studimit lidhet me gjeografinë. Territori malor i Shqipërisë dhe zonave përreth mendohet të ketë funksionuar si një “refugium gjenetik” – një hapësirë ku popullsitë lokale kanë ruajtur strukturën e tyre gjatë periudhave të mëdha të migrimeve dhe transformimeve demografike në Ballkan.
Kjo hipotezë ndihmon të shpjegojë pse shqiptarët shfaqin një profil gjenetik më të qëndrueshëm dhe më pak të ndryshuar krahasuar me fqinjët e tyre.
Lidhja me popullsitë e epokës së Hekurit dhe tumulet ilire
Një nga aspektet më interesante të studimit është korrelacioni i drejtpërdrejtë midis ADN-së së shqiptarëve modernë dhe individëve të varrosur në tumulet e epokës së Hekurit në Ballkanin Perëndimor, përfshirë edhe zonat e Kosovës.
Ky rezultat forcon idenë e një vazhdimësie lokale midis popullsive të lashta ilire (në kuptimin arkeologjik dhe gjeografik) dhe shqiptarëve të sotëm, një trashëgimi gjenetike të qëndrueshme në të njëjtin hapësirë gjeografike.
Struktura e origjinës gjenetike
Studimi përmbledh përbërjen e origjinës së shqiptarëve modernë në tre komponentë kryesorë:
- Trashëgimia paleo-ballkanike (epoka e Bronzit/Hekurit) – komponenti dominues
- Kontinuiteti romano-ballkanik – vazhdim i strukturës së mëparshme lokale
- Admixture mesjetare lindore (sllave) – rreth 10–20%
Ky model sugjeron një strukturë të thellë autoktone me shtresëzime të mëvonshme, por pa zëvendësim demografik të plotë.
Një histori e re e vazhdimësisë
Studimi i publikuar në Nature (2026) përfaqëson një pikë kthese në debatin mbi historinë e shqiptarëve. Ai nuk e mbështet modelin e një origjine të vonë apo të ardhur, por përkundrazi një vazhdimësi të gjatë, të rrënjosur në popullsitë e lashta të Ballkanit Perëndimor.
Në këtë kuptim, shqiptarët shfaqen si një nga rastet më të qarta të vazhdimësisë gjenetike në Evropën Juglindore – një popullsi që ka ruajtur një identitet biologjik të qëndrueshëm përmes mijëra viteve të ndryshimeve historike, migrimeve dhe transformimeve politike.
Ky konkluzion, megjithatë, duhet lexuar me kujdes: gjenetika nuk përcakton gjuhën, kulturën apo identitetin historik në mënyrë lineare. Por ajo ofron një shtresë të rëndësishme të së vërtetës historike – atë të trupit dhe prejardhjes biologjike – që tani, për herë të parë, po bëhet e dukshme me një saktësi të paparë më parë.
Në këtë kuptim, studimi e zhvendos debatin mbi origjinën e shqiptarëve nga fusha e spekulimeve historike drejt një baze më të fortë empirike: asaj të ADN-së së lashtë dhe vazhdimësisë së popullsive në kohë të thellë. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
