* Revista franceze LE POINT, artikull për librin e ri të LEA YPI
David Goodhart e cilëson si një personalitet që bën pjesë ndër intelektualët më të rëndësishëm në botë. Ajo jep mësim teori politike në prestigjiozen London School of Economics dhe ka marrë Çmimin e Ekselencës në Shkencat Politike nga British Academy. Duke nisur nga 12 shkurti, ajo do të mbajë në Paris karrigen vjetore të Collège de France, me titull “Shpikja e Evropës nga gjuhët dhe kulturat”, pas filozofit Peter Sloterdijk dhe dramaturgut Wajdi Mouawad.
Është rasti për të folur për historinë e ndërlikuar të një kontinenti, me të cilin libri i saj është i lidhur ngushtë, qoftë edhe vetëm përmes rrugëtimit të vetë gjyshes së saj. E lindur në Selanik (sot Thessaloniki) në vitin 1918, e rritur në Konstandinopojë dhe e vendosur në Shqipëri në moshën 18-vjeçare, Leman Ypi u rrit në kultin e Iluminizmit, një filozofi “e transmetuar nga një elitë osmane që aspironte modernitetin, dëshironte ta transformonte perandorinë dhe frymëzohej nga Revolucioni Francez”, tregon Lea Ypi. “Ky universalizëm i ndriçuar ma ka transmetuar gjyshja ime, ashtu si edhe frëngjishten e saj, të ushqyer nga Madame de Staël, të cilën ajo e fliste me theks. Vendosja e njerëzores në qendër të shqetësimeve dhe bindja se këto vlera, ashtu si edhe morali, janë universale – këto më janë mësuar që në moshë shumë të re.”
Jo fort idealiste për Evropën, Lea Ypi nuk ngurron të thotë se projekti evropian “duhet rishikuar”. “Fryma e Iluminizmit, ajo që më frymëzon mua, është tradhtuar shpesh gjatë historisë nga vetë shtetet evropiane. Prandaj Iluminizmi duhet mbrojtur pavarësisht shteteve evropiane, e jo sepse ai ka qenë projekti mbi të cilin u themeluan këto shtete.” Teza e madhe e Lea Ypit është ajo e “socializmit moral”, koncept që do të jetë në qendër të leksionit të saj inaugurues më 12 shkurt. “E kuptoj këtë në kundërshtim me socializmin imoral të shekullit XX, dështimi themelor i të cilit buronte nga paaftësia për të respektuar lirinë e mendimit, të lëvizjes, të shoqërimit…”
Atij që çuditet se historia e saj personale nuk e ka “vaksinuar” kundër vetë termit socializëm, ajo i përgjigjet: “Gjyshi im, që ishte një socialdemokrat i vërtetë, u dërgua në burg nga komunistët dhe, kur doli prej andej, sigurisht që nuk ishte komunist, por kjo nuk do të thoshte se ishte bërë kapitalist. Fakti që komunizmi ishte i keq nuk e kishte bërë automatikisht kapitalizmin të mirë në sytë e tij.” Dhe shton: “Jam tepër liberale për ata që përfaqësojnë ortodoksinë marksiste dhe tepër socialiste nga këndvështrimi i ortodoksisë liberale”, duke i kthyer bashkëbiseduesit te dy etër të Evropës, antifashistët italianë Altiero Spinelli dhe Ernesto Rossi, autorë të manifestit Për një Evropë të lirë dhe të bashkuar, pararendës i idesë së federalizmit evropian. “Ata ishin robër lufte nën Musolinin, në kampin e Ventotenes, dhe pikërisht aty e shkruan këtë tekst themelor. Ishin post-nacionalistë dhe post-kapitalistë; ishte një projekt federal socialist me një mënyrë tjetër të të menduarit për institucionet dhe një raport tjetër ndaj pronësisë.” Manifesti i Ventotenes daton në vitin 1941, i njëjti vit kur gjyshja e saj, nga ana tjetër e politikës, bënte ski në shpatet e Dolomiteve, në kulmin e fashizmit triumfues.
“Indinjiteti”. Një jetë e rishpikur, nga Lea Ypi, përkthyer nga anglishtja nga Emmanuelle dhe Philippe Aronson (Calmann-Lévy, 400 faqe, 23,90 €). /mapo/
