Ka ca fjalë që s’vijnë si fjalë, por si hije të gjata mbi kujtesën e një populli. Thuhen shpesh, përsëriten aq sa zënë vend si të vërteta të padiskutueshme, e megjithatë, në thelbin e tyre mbajnë më shumë qëllim sesa dritë. Një e tillë është edhe ajo fjala e vjetër, që endet si një jehonë e largët nëpër kuvende e libra: se shqiptarët paskëshin mbetur pa histori të shkruar.
Po ç’është vallë historia e shkruar? Është vetëm ajo që lidhet me pergamenën, me kronikën e vulosur, me fjalën e hedhur në letër nga dora e një kleriku apo e një oborrtari? Apo është edhe ajo që jeton në kujtesën e gjallë të brezave, që kalon nga goja në gojë, që ruhet në këngë, në rrëfenjë, në zakon e në ligj të pashkruar?
Në këto anë të Ballkanit, ku toka ka parë më shumë kalimtarë sesa banorë të qëndrueshëm, historia s’ka qenë gjithnjë një libër i mbyllur në raft. Ajo ka qenë një udhë e hapur, ku çdo brez ka lënë gjurmën e vet, jo gjithmonë me bojë e letër, por me fjalë të gjalla, me kujtime të ruajtura si amanet.
E megjithatë, në kohën kur kombet nisën të ndërtojnë vetveten me gurët e së shkuarës, doli nevoja që historia të bëhej jo vetëm kujtesë, por edhe provë. Dhe atëherë, në atë pazar të madh identitetesh, ku secili kërkonte të tregonte lashtësinë e vet, u hodh edhe kjo fjalë për shqiptarët—si një hije dyshimi mbi një trung që kishte rrënjë më të thella se sa mund të shiheshin me sy të lirë.
A është kjo një e vërtetë e ftohtë shkencore, apo një keqkuptim i lindur nga matja e së kaluarës me mjete politike a shofiniste të kohëve më të vona? Kjo është pyetja që kërkon tí hapet udhë — jo për të ngritur zëra, por për të dëgjuar më qartë atë që historia, në mënyrën e saj të heshtur, ka ruajtur ndër shekuj.
***
Në fakt, siç thekson historiani i njohur Eric Hobsbawm, koncepti i kombit modern dhe historia kombëtare janë produkte relativisht të vona, kryesisht të shekujve XVIII-XIX. Para kësaj periudhe, historia nuk shkruhej për popujt në kuptimin etnik që ne përdorim sot, por për perandoritë, mbretëritë, sundimtarët dhe institucionet fetare.
Edhe studiues si Benedict Anderson kanë argumentuar se kombet janë “komunitete të imagjinuara”, që marrin formë përmes gjuhës, shtypit dhe institucioneve moderne. Në këtë kuptim, është e gabuar të kërkosh histori “kombëtare shqiptare” të strukturuar në mënyrë të qartë në antikitet apo në Mesjetë, sepse një gjë e tillë nuk ekzistonte për asnjë popull të rajonit.
Nëse i kthehemi burimeve historike të botës së lashtë dhe mesjetare, ato janë pothuajse ekskluzivisht të përqendruara tek ngjarjet madhore: luftërat, aleancat, dinastitë dhe kishat. Historiani antik Herodotus, shpesh i quajtur “babai i historisë”, nuk shkruan për jetën e përditshme të popujve në detaje etnografike, por për konfliktet dhe marrëdhëniet mes fuqive. Po kështu, Thucydides fokusohet tek Lufta e Peloponezit, jo tek struktura shoqërore e komuniteteve të vogla.
E njëjta logjikë vazhdon edhe në Mesjetë. Perandoria Bizantine, ajo Bullgare apo ajo Serbe nuk kanë lënë pas një histori të detajuar për jetën e përditshme të popullsive që i përbënin. Burimet janë të kufizuara kryesisht në kronika oborri, genealogi fisnike dhe përshkrime konfliktesh. Siç thekson bizantinologu Steven Runciman, kronikat mesjetare janë selektive dhe shpesh të njëanshme, duke lënë jashtë pjesën dërrmuese të jetës sociale.
Në këtë kontekst, pretendimi se shqiptarët “nuk kanë histori të shkruar” bie poshtë si i pabazë. Historia e tyre, ashtu si ajo e popujve të tjerë të Ballkanit, është e ndërthurur brenda historisë së perandorive ku ata kanë jetuar: Romake, Bizantine, Osmane etj. Historiani Noel Malcolm ka theksuar se shqiptarët shfaqen në burime të ndryshme mesjetare, por jo gjithmonë si subjekt kryesor, çka është një karakteristikë e përgjithshme për popullsitë jo-dominante.
Një tjetër element kyç është se mungesa relative e burimeve të shkruara për komunitetet e vogla nuk është një fenomen shqiptar. Edhe për Perandorinë Serbe të mesjetës, për shembull, është e vështirë të rindërtohet jeta e përditshme e popullsisë: veshjet, zakonet, ushqimi apo struktura familjare. E njëjta gjë vlen për Perandorinë Bullgare apo edhe për vetë Bizantin, pavarësisht volumit më të madh të dokumentacionit.
Arkeologjia dhe shkencat ndihmëse të historisë kanë luajtur një rol thelbësor në plotësimin e këtyre boshllëqeve. Studiues si John Wilkes kanë ndihmuar në ndërtimin e një panorame më të qartë të botës ilire dhe vazhdimësive të saj, përmes analizës së materialeve arkeologjike dhe burimeve të shpërndara.
Në fund, problemi nuk qëndron tek mungesa e historisë shqiptare, por tek mënyra se si është konceptuar historia në epokën moderne. Narrativat kombëtare të shekullit XIX kanë tendencë të izolojnë dhe homogjenizojnë të kaluarën, duke e paraqitur atë si ekskluzivisht etnike dhe lineare. Siç argumenton Miroslav Hroch, procesi i ndërtimit të kombeve shpesh përfshin reinterpretimin dhe “pastrimin” e historisë nga kompleksiteti i saj real.
Prandaj, kur sot flasim për “historinë e shqiptarëve” në periudhat e hershme, duhet të kemi parasysh se ajo është pjesë e një mozaiku më të gjerë historik, ku kufijtë etnikë nuk janë të qartë dhe ku identitetet janë fluide. Historia nuk ka munguar – ajo thjesht nuk është shkruar sipas kategorive që ne përdorim sot.
Ky është thelbi i keqkuptimit: nuk është se shqiptarët nuk kanë histori të shkruar, por se historia e tyre, ashtu si ajo e fqinjëve, nuk është shkruar fillimisht si histori “kombëtare”. Dhe kjo nuk është një dobësi – është një realitet i përbashkët i gjithë botës para-moderne. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
- Eric Hobsbawm
Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality. Cambridge: Cambridge University Press, 1990. - Benedict Anderson
Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso, 1983. - Noel Malcolm
Kosovo: A Short History. London: Macmillan, 1998. - Steven Runciman
A History of the Crusades. Cambridge: Cambridge University Press, 1951–1954. - John Wilkes
The Illyrians. Oxford: Blackwell Publishing, 1992. - Miroslav Hroch
Social Preconditions of National Revival in Europe. Cambridge: Cambridge University Press, 1985. - Herodotus
The Histories. (shek. V p.e.s.) — botime të ndryshme moderne. - Thucydides
History of the Peloponnesian War. (shek. V p.e.s.) — botime të ndryshme moderne.
- Anthony D. Smith
The Ethnic Origins of Nations. Oxford: Blackwell, 1986. - Oliver Jens Schmitt
Die Albaner: Eine Geschichte zwischen Orient und Okzident. München: C.H. Beck, 2012. - Peter Burke
What is Cultural History? Cambridge: Polity Press, 2004.
