Pyetja e origjinës së popullit shqiptar ka qenë për më shumë se një shekull e gjysmë objekt studimi për historianë, gjuhëtarë, etnografë dhe, në dekadat e fundit, edhe për gjenetistë. Teza e vazhdimësisë ilire-shqiptare nuk është thjesht një narrativë kombëtare e ngritur në shekullin XIX–XX, por një konkluzion që përshkon literaturën shkencore evropiane që nga fundi i shekullit XVIII e deri te studimet më të reja të ADN-së së lashtë, të botuara në revista të specializuara gjenetike. Ky artikull ndjek këtë fill historiografik dhe shkencor, duke kaluar nga dëshmitë e para të shkruara, te enciklopeditë e mëdha perëndimore, e deri te modelet bashkëkohore të admiksturës gjenetike, për të parë si ka evoluar — dhe si është konfirmuar vazhdimisht — teza se shqiptarët janë pasardhësit e popullsisë ilire të Ballkanit perëndimor.
Dëshmitë e hershme: nga shekulli XIII deri në fund të shekullit XIX
Një nga referencat më të hershme që lidh emrin “Ilirë” me banorët e kohës bashkëkohore të rajonit të Durrësit vjen nga burime bizantine. Në veprën e historianit bizantin Georgios Pachymeres (shekulli XIII–XIV), siç komentohet edhe në botimet kritike të mëvonshme të Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, përdoret termi “Albanitai” në lidhje me popullsinë fqinje të Durrësit, dhe theksohet se emri “Albania” rridhte në mënyrë të natyrshme nga territori i quajtur më parë “Illyrico Albania”. Komentuesi i shekullit XIX i kësaj vepre vëren shprehimisht se nga emri “Albania” formohet në mënyrë të rregullt emërtimi etnik “Albanitae” — pra lidhja gjuhësore midis territorit ilir dhe popullit shqiptar konsiderohej tashmë e natyrshme në filologjinë klasike të kohës.
Po kështu, një tekst italian i shekullit XVII, D’Italia in Miniatura, përshkruan trupa ushtarake bizantine të përbëra nga “Illirici, detti Albanesi” — domethënë “ilirë, të quajtur shqiptarë” — të vendosura në Bolonjë gjatë luftërave gotike të shekullit VI. Ky është një nga shumë shembujt ku burimet e periudhës paramoderne përdorin term-in “ilir” dhe “shqiptar” si sinonime praktike, pa asnjë nevojë apologjetike apo kombëtare, thjesht si përshkrim etnografik i kohës.
Gjuhëtari francez italian Egidio Menagio, në veprën e tij etimologjike të botuar në Roterdam në vitin 1685 (ribotuar 1692), trajtoi gjithashtu çështjet e prejardhjes gjuhësore ballkanike në kontekstin e studimeve të para sistematike etimologjike evropiane — pjesë e një tradite intelektuale që përgatiti terrenin për albanologjinë e mirëfilltë të shekullit të ardhshëm.
Shekulli XIX: lindja e albanologjisë shkencore
Periudha midis viteve 1850–1900 është vendimtare, sepse është koha kur albanologjia konstituohet si disiplinë e veçantë shkencore, e mbështetur tek metoda krahasimtare gjuhësore. Studiuesi austriak që përmendet shpesh në këtë kontekst, autori i veprës Della Lingua e della Letteratura Albanese, arrin në një përfundim të qartë: hipoteza e një emigrimi të shqiptarëve nga Kaukazi, e besuar deri në kohë moderne, nuk gjen mbështetje as në traditën historike, as në krahasimin midis gjuhës shqipe dhe dialekteve kaukaziane. Përkundrazi, autori argumenton se duhet pranuar, pa kundërshtuar asnjë fakt të njohur, që shqiptarët kanë banuar Shqipërinë — ose të paktën një pjesë të saj — që në kohë shumë të lashta, dhe se janë pasardhës të ilirëve, të cilët qysh në lashtësi ishin vendosur në rajonet e Dalmacisë, Bosnjës dhe Shqipërisë së sotme. Ky, shkruan autori, është një opinion që po fitonte gjithnjë e më shumë terren në mjedisin akademik të kohës.
Paralelisht, studiues grekë të shekullit XIX, si autori i veprës Oi Alvanoi kai to Mellon Afton en to Ellinismo (botuar në Athinë, 1879), trajtonin shqiptarët si një popull autokton ballkanik me identitet të dallueshëm fisnor, duke i vendosur gjeografikisht midis Serbisë, Bosnjës, Malit të Zi, Maqedonisë Veriore dhe Greqisë veriore — një hartë etnike që korrespondon, në thelb, me shtrirjen historike të fiseve ilire siç njihen nga burimet greko-romake.
Gjeografi serb Jovan Cvijić, një nga emrat më të rëndësishëm të gjeografisë njerëzore ballkanike, në veprën e tij themelore Balkansko Poluostrvo (Gadishulli Ballkanik), arsyetonte se izolimi gjeografik — masivi malor i Pindit, mungesa e porteve të mira në bregdetin adriatiko-shqiptar (përveç Vlorës), dhe ndarja nga rrugët kryesore longitudinale të gadishullit — ishin faktorët kryesorë që mundësuan ruajtjen e identitetit etnik shqiptar pothuajse të pandryshuar që nga lashtësia. Cvijić, gjeograf me reputacion akademik ndërkombëtar, shkruan qartë se shqiptarët, bashkë me grekët dhe arumunët, janë popujt më të lashtë të gadishullit ballkanik, stërgjyshërit e të cilëve u vendosën në rajon shumë para epokës historike — pra para ardhjes së sllavëve, të cilët, sipas tij, hynë në Ballkan vetëm në fillim të Mesjetës.
Enciklopeditë e mëdha perëndimore: Konsensusi institucional
Ndoshta dëshmia më e fortë e konsensusit akademik të kohës vjen nga vetë enciklopeditë e mëdha referenciale të botës anglishtfolëse. Encyclopaedia Britannica, në botimin e saj të njëmbëdhjetë (fillimi i shekullit XX), shkruan shprehimisht se shqiptarët janë me siguri raca më e lashtë në Evropën juglindore, dhe se historia dhe legjenda nuk ofrojnë asnjë dëshmi për ardhjen e tyre në gadishullin ballkanik — sepse ata ishin tashmë aty. Sipas kësaj enciklopedie, shqiptarët janë pasardhës të imigrantëve më të hershëm arianë, të përfaqësuar në kohë historike nga ilirët, maqedonasit dhe epirotët, dhe ndoshta lidhen edhe me popullsinë pellazgo-tirreniane parahelenike.
The New Encyclopaedia Britannica, në një botim më të vonë, përsërit në thelb të njëjtin konkluzion: shqiptarët janë popull ballkanik, pasardhës të banorëve të lashtë vendas — ilirëve dhe trakasve, ose ndonjë grupi tjetër të panjohur — të cilët u shtynë drejt izolimit malor nga vërshimi sllav i shekujve VI–VII pas Krishtit. Vihet re gjithashtu se gjuha shqipe, megjithëse qartazi indoevropiane, nuk tregon afri të ngushtë me asnjë gjuhë tjetër të gjallë — fakt që, ne vend qe te dobësojë tezën e lashtësisë, e forcon atë, pasi tregon një zhvillim të izoluar e të pandërprerë gjatë mijëvjeçarëve.
Edhe vepra britanike e historisë mesjetare An Introduction to Medieval Europe, 300–1500, e autorëve James Westfall Thompson dhe Edgar Nathaniel Johnson, përshkruan procesin historik në mënyrë eksplicite: gjatë shekujve VI dhe VII, sllavët depërtuan në gadishullin ballkanik dhe shtynë ilirët autoktonë drejt maleve të perëndimit — pikërisht aty ku, shkruajnë autorët, ne i quajmë pasardhësit e tyre “shqiptarë” (Albanians), ndërsa grekët u shtynë drejt bregdetit. Ky është një përshkrim tipik i procesit historik ashtu siç pranohet nga historiografia akademike perëndimore e shekullit XX, e pavarur plotësisht nga çdo motivim kombëtar shqiptar.
Vepra etnografike daneze Our Forefathers: The Gothonic Nations e Gudmund Schütte (Cambridge University Press, 1929) shkon edhe më tej në hollësi gjuhësore: trajton emrin “Arnaut”, që në turqisht dhe greqishten moderne korrespondon me “shqiptar”, e gjurmon te fiset e lashta të “Albanoi” të Epirit, pranë Albanopolis, dhe vëren se vetë emri vendës “Shqiptar”/”Shqipëtar” vjen nga folja toske “shqipoj” — “kuptoj”. Schütte shënon gjithashtu një detaj interesant gjuhësor: një fis i lashtë ilir quhej “Scirtari”, që përkon me “Skirtones” pranë Maqedonisë — duke sugjeruar një mundësi etimologjike shtesë për vetë emrin “Shqiptar”.
Burime misionare dhe gazetareske ndërkombëtare
Edhe burime jashtë qarqeve thjesht akademike e konfirmojnë të njëjtin perceptim. Revista amerikane The Missionary Review of the World (1920) shkruan se etnologët, pas studimesh të gjata, kanë arritur më në fund të vërtetojnë se shqiptarët përfaqësojnë racën më të lashtë të gjallë të Ballkanit, që ka banuar kodrat e veta të thata “që nga koha e pamemorizueshme”. Artikulli i thekson shqiptarët si pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve, maqedonasve dhe epirotëve të lashtë, vetë këta pasardhës të pellazgëve — popullit të parë që mbërriti në Evropë. Sipas po këtij burimi, vetë fjala “Iliri” në gjuhën shqipe do të thotë “toka e të lirëve” (lidhje etimologjike popullore-historike e përdorur shpesh në kohë, edhe pse sot trajtohet me kujdes shkencor). E njëjta revistë vë në dukje qëndresën heroike shqiptare kundër romakëve, gotëve, hunëve, serbëve, bullgarëve dhe normanëve, si dhe rolin e Skënderbeut si “mburojë e Evropës” kundër Perandorisë Osmane — element historik i dokumentuar gjerësisht edhe në historiografinë e Rilindjes Evropiane.
Libri shkollor amerikan A School History of the Great War (Coulomb, Gerson, McKinley), në kapitullin për popujt e Ballkanit, përmbledh të njëjtin konsensus me terma të thjeshtë: shqiptarët trajtohen si pasardhës të racave më të lashta të gadishullit ballkanik, gjuha e të cilëve konsiderohej ndër më të vjetrat e folura në Evropë, popull që mbeti i pamposhtur edhe gjatë shekujve të sundimit osman.
Vështrimi modern historiografik: ndjeshmëria politike e temës
Vlen të theksohet se kjo lidhje iliro-shqiptare nuk është thjesht çështje arkeologjike e neutrale, por edhe element i ndjeshëm në historiografinë politike bashkëkohore, veçanërisht në kontekstin e Kosovës. Studimi Kosovo and Humanitarian Intervention up to 1999 vë në dukje se, ndërsa narrativa serbe për Kosovën bazohet kryesisht në statusin mesjetar fetar e simbolik, kërkesa shqiptare është “më tokësore”: shqiptarët pretendojnë se ishin atje të parët, shumë kohë para depërtimeve sllave të shekullit VI, në formën e ilirëve — dhe se ky pretendim, vëren autori, është historikisht i saktë (“correctly claim”). Ky është një rast i rrallë kur një vepër akademike perëndimore bashkëkohore, e shkruar nga jashtë diskursit kombëtar shqiptar ose serb, e pranon eksplicit saktësinë e kësaj kërkese historike.
Revolucioni i gjenomikës: nga teksti tek ADN-ja
Që nga fillimi i viteve 2020, fusha e paleogjenomikës ka sjellë një burim plotësisht të ri provash, i pavarur nga çdo interpretim filologjik apo historiografik: sekuencimi i ADN-së së lashtë (aDNA) nga skeletet e gërmuara në të gjithë Ballkanin. Dy studime kryesore shkencore qëndrojnë në themel të kësaj fushe: “Cosmopolitanism at the Roman Danubian Frontier, Slavic Migrations, and the Genomic Formation of Modern Balkan Peoples” (Olalde et al., 2021) dhe “Stable population structure in Europe since the Iron Age, despite high mobility” (Antonio et al., 2022) — të dyja botime në revista shkencore me peer-review të nivelit më të lartë.
Studimi i Olalde-s, i fokusuar te Moesia Superior — rajon strategjik i Perandorisë Romake që përfshinte territore të Serbisë së sotme, vendlindjen e 18 perandorëve romakë, përfshirë Konstandinin e Madh — modelon popullsinë e Epokës së Hekurit në rajon si pasardhëse kryesisht (rreth 67%) e popullsisë së Epokës së Bronzit egjeane, me pjesën tjetër nga grupet e Epokës së Hekurit të Sllovenisë. E rëndësishme: prania e lartë e haplogrupit Y-kromozomik E-V13 mbështet një origjinë vendëse ballkanike, dhe autorët interpretojnë këtë grup si pasardhës të drejtpërdrejtë të popullsive vendëse të Epokës së Hekurit në Ballkan, që përbënin rreth 47% të individëve të kampionuar në Viminacium gjatë periudhës 1–550 pas Krishtit, pavarësisht trazirave të mëdha demografike të kohës.
Studimi i Antonio-s, me titull domethënës “Stabilitet i strukturës së popullsisë në Evropë që nga Epoka e Hekurit, pavarësisht lëvizshmërisë së lartë”, e zgjeron këtë konkluzion në mbarë Ballkanin: pavarësisht migrimeve të mëdha historike (romake, sllave, osmane), struktura gjenetike themelore e popullsive ballkanike ka mbetur e qëndrueshme që nga Epoka e Hekurit. Harta e Y-ADN-së në Dalmaci (72–601 e.s.) tregon praninë e vazhdueshme të haplogrupeve si E1b-V13, J2b-L283 dhe G2a2b2 në qendra si Zadar, Trogir dhe Doklea — të njëjtat linja gjenetike që dominojnë sot popullsinë shqiptare.
Modelet e admikturës: çfarë tregojnë numrat
Modelet bashkëkohore statistikore të admikturës (G25, qpAdm dhe metoda të ngjashme, të përdorura gjerësisht në literaturën e popullsive të lashta) tregojnë në mënyrë të vazhdueshme një model të qartë për shqiptarët modernë: komponenti “ilir” (Iliro-romak, Epokë Hekuri/Epokë Bronzi) përbën shumicën dërrmuese të ADN-së, zakonisht midis 60% dhe 87%, varësisht rajonit. Për shembull, modele krahasuese tregojnë vlera si vijon: shqiptarët e Mirditës rreth 87% komponent ilir, shqiptarët e Çamërisë rreth 80%, shqiptarët e Kosovës rreth 71%, ndërsa mesatarja e përgjithshme e popullsisë shqiptare del rreth 74%. Komponentët e tjerë — sllav (mesatarisht 14–18%) dhe anadollak/egjean (mesatarisht 11–21%) — janë ndikime të pritshme historike nga periudha e vonë antike dhe mesjetare, por nuk e zhvendosin bazën themelore ilire të popullsisë.
Analizat e koordinatave kryesore (PCA) të botuara në literaturën gjenetike tregojnë gjithashtu se kampionet e ADN-së moderne shqiptare grupohen më afër kampioneve të Epokës së Hekurit ilire sesa me popuj të tjerë fqinj ballkanikë, ndërsa popullsitë romake të periudhës klasike formojnë një grup të dallueshëm. Studime specifike krahasuese të Y-ADN-së, si projekti “Rrënjët” për popullsinë shqiptare dhe “Poreklo” për atë serbe, kanë dokumentuar mbi 1,800 mostra në bazën e të dhënave kombëtare, duke identifikuar linja specifike haplogrupore (si T1a-FGC47678, gjetur në kampione mesjetare shqiptare nga Kukësi, ose J2a-BY22478, që përputhet me një ilir romak të zbuluar në Dalmaci) që lidhin drejtpërdrejt popullsinë shqiptare bashkëkohore me individë specifikë të identifikuar si ilirë në regjistrimet arkeogjenetike.
Krahasimet rajonale, si ai midis shqiptarëve dhe serbëve të Kosovës veriore, tregojnë gjithashtu dallime të qarta në shpërndarjen e haplogrupeve: shqiptarët mbajnë frekuenca të larta të E-V13 (linjë me origjinë të dëshmuar të Epokës së Hekurit ballkanike) dhe J2b-L283, ndërsa popullsia serbe mbart përqindje shumë më të larta të I2a-Y3120 dhe R1a-M417, linja të lidhura me migrimet sllave të periudhës pas-romake. Kjo dallueshmëri statistikisht domethënëse mbështet, nga këndvështrimi i gjenetikës së popullsive, atë çka burimet historike e filologjike kishin sugjeruar prej kohësh: vazhdimësinë biologjike midis ilirëve të lashtë dhe shqiptarëve të sotëm, paralelisht me shtresimin e mëvonshëm sllav e osman.
Konvergjenca e dy llojeve të dëshmive
Çfarë e bën këtë temë veçanërisht interesante nga këndvështrimi shkencor është konvergjenca e dy linjave krejtësisht të pavarura të dëshmive. Nga njëra anë, një traditë historiografike që shtrihet pa ndërprerje që nga shekulli XIII (Pachymeres) deri te enciklopeditë e mëdha të shekullit XX, e shkruar nga autorë gjermanë, francezë, italianë, danezë, britanikë, grekë dhe serbë — pra jashtë çdo motivimi kombëtarist shqiptar — e konfirmon vazhdimisht lidhjen iliro-shqiptare. Nga ana tjetër, një trup krejtësisht i ri provash empirike, i bazuar në sekuencim gjenomik të ADN-së së lashtë dhe modele statistikore admikture, botuar në revista shkencore ndërkombëtare të paanshme gjatë viteve 2021–2022, arrin në të njëjtin konkluzion themelor: popullsia shqiptare moderne mban si komponentin e saj dominues trashëgiminë gjenetike të popullsive ilire të Epokës së Hekurit të Ballkanit perëndimor, e ruajtur me qëndrueshmëri të jashtëzakonshme përgjatë mbi dy mijëvjeçarëve, pavarësisht trazirave demografike romake, sllave dhe osmane.
Kjo konvergjencë — midis tekstit dhe gjenomit, midis filologjisë historike dhe biologjisë së popullsive — e bën tezën e vazhdimësisë ilire-shqiptare jo thjesht një besim tradicional kombëtar, por një hipotezë shkencore të mbështetur fuqishëm nga shumëllojshmëria e burimeve të pavarura të dëshmive, e konfirmuar vazhdimisht nga shekulli XIII e deri në epokën e gjenomikës bashkëkohore. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burime:
- Menagio, Egidio. Le Origini della Lingua Italiana, II edizione. Rotterdam: Reinerio Leers, 1692 (botimi i parë 1685).
- D’Italia, in Miniatura. (vepër italiane e shekullit XVII, referencë mbi trupat “Illirici, detti Albanesi”).
- Pachymeres, Georgios. Georgii Pachymeris de Michaele et Andronico Palaeologis, në: Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, ed. B. G. Niebuhr. Bonnae: Ed. Weberi, 1835 (Volumen Prius), me shënimet kritike “Observat. Pachymer.”, f. 542.
- (Pa autor i specifikuar plotësisht) Della Lingua e della Letteratura Albanese, f. 588.
- Ο Αλβανοί και το Μέλλον Αυτών εν τω Ελληνισμώ, μετά παραρτήματος περί των Ελληνοβλάχων και Βουτζαράρων. Αθήνα, 1879.
- Cvijić, Jovan. Balkansko Poluostrvo. Beograd: Univerzitet u Beogradu (cituar gjithashtu te: Cvijić, J. “The Geographical Distribution of the Balkan Peoples.” The Geographical Review, Vol. V, No. 5, Maj 1918).
- Schütte, Gudmund. Our Forefathers: The Gothonic Nations — A Manual of the Ethnography of the Gothic, German, Dutch, Anglo-Saxon, Frisian and Scandinavian Peoples, Vol. I, përkth. Jean Young. Cambridge: Cambridge University Press, 1929.
- Thompson, James Westfall; Johnson, Edgar Nathaniel. An Introduction to Medieval Europe, 300–1500. New York: W. W. Norton & Company, 1937.
- Coon, Carleton Stevens. The Races of Europe. New York: The Macmillan Company, 1939.
- Wilkes, John. The Illyrians. Oxford: Blackwell Publishers, 1992.
- “ALBANIA.” The Encyclopaedia Britannica, 11th Edition, Vol. I. Cambridge: Cambridge University Press, 1910.
- “Albanians.” The New Encyclopaedia Britannica, Micropaedia, Vol. I. Chicago: Encyclopaedia Britannica, Inc., 15th Edition (ribotime 1985–1974).
- Kazhdan, Alexander P. (ed.). The Oxford Dictionary of Byzantium. New York: Oxford University Press, 1991.
- “Albania has its Glories” / “Life and Death among Illyrians.” The Missionary Review of the World, Vol. XLIII, Janar 1920 (artikulli mbi shqiptarët, f. 780).
- Coulomb, Charles Augustin; Gerson, Armand Jacques; McKinley, Albert E. A School History of the Great War. Filadelfia: American Book Company, 1918.
- Ubicini, A. Les Origines de l’Histoire Roumaine, ed. Georges Bengesco. Paris: Ernest Leroux, Éditeur, 1886.
- Mertus, Julie A. Kosovo and Humanitarian Intervention up to 1999, kapitulli hyrës, f. 25 (referencë mbi pretendimet konkurruese historike shqiptare-serbe për Kosovën).
Studime gjenetike dhe paleogjenomike (2021–2022)
- Olalde, Iñigo et al. “Cosmopolitanism at the Roman Danubian Frontier, Slavic Migrations, and the Genomic Formation of Modern Balkan Peoples.” 2021.
- Antonio, Margaret L. et al. “Stable Population Structure in Europe since the Iron Age, Despite High Mobility.” 2022.
- Të dhëna dhe modele admikture (G25, qpAdm) të publikuara nga projekti Macedonia-Invictus (modele admikture për popullsinë shqiptare, distanca gjenetike, f4-rank).
- Të dhëna Y-DNA nga projekti Rrënjët — Baza Kombëtare e Shqipërisë: https://rrenjet.com/databaza-publike/
- Të dhëna Y-DNA nga projekti Poreklo (Serbi): https://dnk.poreklo.rs/DNK-projekat/
- Krahasime Y-DNA Kosovë-Shqipëri/Serbi, të botuara nga @Arbanology.
