Nga Albert Vataj
Kolë Idromeno ishte jo vetëm piktor i jashtëzakonshëm, por edhe fotograf, skenograf, skulptor, arkitekt dhe njohës i thellë i artit epistolar dhe muzikor. Ai shfaqet si një figure komplekse e kulturës shqiptare, një urë midis traditës dhe modernitetit, midis realitetit lokal dhe influencave europiane.
Idromeno lindi në Shkodër më 15 gusht 1860, një vit pas së motrës, Tones. Prejardhja e familjes së tij vinte nga Parga, atëherë në Vilajetin e Janinës, nga ku u shpërngulën gjatë kohës së Ali Pashë Tepelenës për t’u vendosur në Korfuz. Popi Andrea Idromeno, babai i tij, ishte mësues dhe bashkëpunoi me Grigor Gjirokastritin në përkthimin e Ungjillit sipas Matheut dhe Dhjatës së Re në gjuhën shqipe me alfabet grek. Ai përpiloi dhe botoi historinë e Pargës dhe të Sulit, duke dhënë një shembull të integritetit dhe përkushtimit ndaj dijes. Arseni, siç njihet Kolë, trashëgoi nga i ati jo vetëm sensin epistolar dhe kulturor, por edhe aftësitë e zbatimit praktik, duke iu përkushtuar më vonë marangozisë, projektimit dhe arkitekturës në Shkodër.
Arseni filloi shkollën fillore në 1867 në Shkodër, ku bashkë me të mësoi edhe poeti i ardhshëm Filip Shiroka, me të cilin do të kultivonte një letërkëmbim të gjatë dhe një miqësi të ngushtë. Vizatim i dha Pietro Marubbi, i cili ndikoi thellësisht në formimin e tij artistik. Ndër vizatimet e hershme të Idromenos janë “Krye fëmije”, “Malësorja” dhe “Gomari n’udhë”. Midis viteve 1871-1875 ai krijoi akuarelet e para: “E vorfna”, “Baresha”, “Fshatarja”, si dhe kompozimet “Pusija”, “Netë kazanash” dhe “Dymdhetë luftarë të Pargës në lundër”.
Në 1875 u nis për në Akademinë e Arteve në Venedik, por, duke mos duruar mësimdhënien formale, hoqi dorë pas gjashtë muajsh dhe nisi punë në studion e një piktori venecian. Pas kthimit në Shkodër më 1878, iu bashkua orkestrës Daullja të Palok Kurtit si trombist dhe punoi si çirak në Dritëshkronja e Marubit. Më 1883 hapi studion e vet të fotografisë, Dritëshkronja Idromeno, duke sjellë një frymë të re në fotografinë shqiptare.
Më 1884 u martua me Gjyzepinën e Gaspër Muzhanit, e quajtur Cina. Më 20 korrik 1886 lindi djali i tyre Zefi, i cili ndërroi jetë dy vjet më vonë. Pas kësaj, Idromeno kujdesej për vajzën e tij të mitur, Orsolinën. Tragjeditë familjare nuk e ndaluan krijimtarinë, por e forcuan sensin e tij për përkushtim dhe humanizëm.
Kolë Idromeno konsiderohet një nga piktorët më të rëndësishëm shqiptarë të realizmit. Veprat e tij më të njohura përfshijnë “Motrën Tone”, portreti që shfaqet si kryevepra e artit figurativ shqiptar, dhe “Dasma shkodrane”, përveç oborreve dhe peizazheve të qytetit të Shkodrës. Ai kishte një sens të jashtëzakonshëm për dritën dhe kompozicionin, i cili e dallonte në krahasim me bashkëkohësit e tij europianë. Në fotografi, Idromeno u vendos në mesin e pionierëve shqiptarë, duke regjistruar momente jetësore dhe portrete me një ndjeshmëri të veçantë, dhe duke lënë gjurmë të rëndësishme në historinë vizuale të vendit.
Si skenograf, Idromeno krijoi dekoracione për teatro amatore dhe shfaqje publike, duke përdorur aftësitë e tij si skulptor dhe artist i materialeve të ndryshme. Ai ishte pionier i kinemasë shqiptare: më 1912 importoi pajisje filmike nga kompania austro-hungareze Joseph Stauber dhe adaptuar një sallë nën shtëpinë e tij në Gjuhadol si “theatër elektrik”, një hap historik në zhvillimin e kinematografisë në vend.
Bazat e arkitekturës dhe inxhinierisë i mori nga babai dhe Marubi, duke u bërë projektues autodidakt i ndërtimeve në Shkodër. Ai ndërtoi dhe zbatoi ndërtesa të rëndësishme: shtëpi private si të familjeve Lukaj, Rokacolli dhe Mazi; ndërtesa publike si Kryqi i Kuq, liceu Illyricum; vilën e Presidentit Ahmet Zogu në Shirokë; dhe ndërtesa industriale si fabrika e lëkurës dhe centralin elektrik me kompaninë SESA. Ai projektoi gjithashtu kinemanë Rozafat dhe kafetë “Adriatik” dhe “Park”.
Gjatë viteve 1902-1906, si mësues në shkollën italiane të artizanatit, përkrah dhe edukoi piktorë të rinj, si Simon Rrota, dhe kontribuoi në përhapjen e artit figurativ dhe kulturës qytetare. Hartoi programet e karnevaleve dhe dekoracione festive, duke ruajtur identitetin dhe traditat kulturore shqiptare.
Kolë Idromeno ndërroi jetë më 12 dhjetor 1939, duke lënë pas një opusi të shumëfishtë dhe një trashëgimi të pasur për artin shqiptar. Ai është gur këndor, figura e një sinteze të rrallë talentesh, një testament i përjetshëm i pasionit krijues dhe integritetit etiko-estetik. Sot, Muzeu Idromeno në Shkodër do të ruajë dhe prezantojë veprat e tij, duke i dhënë qytetit një destinacion kulturor, akademik dhe turistik.
