Ndërmjet historisë dhe mitit, ndërmjet propagandës politike dhe shkencës, ekziston një popull i lashtë që ende pret njohjen e tij të plotë: Kaonet — banorët ilirë të Epirit veriperëndimor, të cilët burimet antike i trajtuan si barbarë, por që historia moderne ka tentuar t’i asimilojë si grekë.
I. Kuadri gjeografik dhe etnik i Epirit antik
Epiri i lashtë — territori i njohur sot si Epiri i Veriut dhe pjesa veriperëndimore e Greqisë moderne — ishte shtëpia e disa fiseve të mëdha para-greke dhe ilire. Ndërmjet tyre, Kaonët (Chaones, Chaonians), Thesprotët dhe Molosët zinin vendin kryesor në hierarkinë tribale të rajonit. Megjithatë, identiteti etnik dhe gjuhësor i këtyre popujve ka qenë objekt i debatit shkencor për shekuj me radhë.
Studiuesi gjerman Karl Friedrich Hermann, Profesor në Universitetin e Heidelbergut, në veprën e tij “A Manual of the Political Antiquities of Greece” (Oxford, D.A. Talboys, 1836), vinte në dukje se Maqedonasit, të cilët zunë rajonin e quajtur dikur Emathia, ishin me shumë gjasë me origjinë ilire. Ai veçonte banorët e Epirit — Kaonet, Thesprotët, Molosët dhe të tjerë — si fise që në periudhën historike nuk konsideroheshin më nga Grekët si fise prejardhje të përbashkët (kindred tribes). Ky konstatim akademik thellon një të vërtetë themelore: Epiri antik nuk ishte territor grek në kuptimin etno-gjuhësor të fjalës.
Hermann, K.F. (1836): “The inhabitants of Epirus, the Chaonians, Thesprotians, Molossi, and others, were in the historical period no longer considered by the Greeks as kindred tribes; and the migrations from the neighbourhood of Dodona to the opposite coast of Italy or to the East, could scarcely have had any other origin.”
Ky fragment akademik, i cili pasqyron konsensusin shkencor të shekullit XIX, ishte relativisht i qëndrueshëm deri në momentin kur interesat politike filluan të ndikojnë mbi narrativën historike, sidomos pas krijimit të shtetit grek modern dhe pretendimeve territoriale ndaj Shqipërisë së jugut.
II. Çfarë thotë Thuqididi për Kaonet: Barbarë, jo Helenë
Thuqididi, historiani athinas i shekullit të V para Krishtit dhe njëri ndër burimet më të besueshme të historisë antike, ofroi dëshmi të drejtpërdrejta mbi natyrën jo-greke të Kaonëve. Në “Historinë e Luftës së Peloponezit” (Libri II, 80.5-6), ai përshkruante forcën ushtarake kaone si “barbarë” — termi që në gjuhën greke antike nënkuptonte qartazi ata që nuk flisnin greqisht dhe nuk bënin pjesë në botën helene.
“The Hellenic troops with him consisted of the Ambraciots, Leucadians, and Anactorians, and the thousand Peloponnesians with whom he came; the barbarian of a thousand Chaonians, who, belonging to a nation that has no king, were led by Photius and Nicanor…”
— Thuqididi, Historia e Luftës së Peloponezit, II.80.5
Ky pasazh është dëshmi e pamohueshme: Thuqididi vendoste Kaonet qartë në kategorinë e “barbarëve” — dhe jo thjesht si paragjykim kulturor, por si dallim etno-gjuhësor. Kaonet komandonin trupat e tyre veçmas nga ato helene, kishin strukturë sociale të ndryshme (pa mbret — monarki) dhe gëzonin liri administrative të plotë brenda koalicionit ushtarak. Kjo veçanti organizative dhe identitare nuk ishte tipar i fiseve greke.
E njëjta terminologji — “barbarë” — shfaqet edhe tek Aristofani, poeti komik athinas, i cili referohej ndaj Kaonëve në të njëjtën mënyrë. Fakti që dy burime kaq të rëndësishme antike — Historia dhe Komedia — pajtohen mbi këtë çështje, e bën klasifikimin e Kaonëve si popull jo-helen praktikisht të pakundërshtuar nga historiografia klasike.
III. Skylaksi dhe kufiri i Helladës: Greqia fillon nga Ambrakia
Ndër burimet antike, Skylaksi i Kariandës ofroi ndoshta dëshminë gjeografike më të qartë mbi kufijtë etnikë të botës greke. Në veprën e tij “Periplus” — një manual gjeografik i detajuar i bregdeteve mesdhetare — Skylaksi vendoste Greqinë të fillonte nga Ambrakia (Arta e sotme) në jug.
Kjo do të thotë se i gjithë territori në veri të Ambrakisë — përfshirë Kaoninë, territorin kryesor të Kaonëve — gjendej jashtë kufijve gjeografikë dhe etnikë të Greqisë antike. Kaonia, si rajon, shtrihej ndërmjet lumit Thiamis (Kalama) dhe bregdetit Adriatik, kryesisht në territorin e Shqipërisë së jugut të sotme.
Skylaksi i Kariandës (Periplus, shek. IV p.K.): Greqia fillon nga Ambrakia — çdo territor në veri të saj, duke përfshirë Kaonin dhe Thesprotinë, nuk konsiderohej pjesë e Helladës.
Ky kufizim gjeografik mbështetet edhe nga “Cambridge Ancient History” (Vol. III, Part 1: The Prehistory of the Balkans), e cila analizon me kujdes statusin e popujve epirotë. Sipas kësaj vepre autoritare, konkluzioni natyral nga deklarimet e Thuqididit është se fiset e Epirit, nga Amphilochia drejt veriut, nuk e kishin greqishten si gjuhë amtare gjatë periudhës klasike, megjithëse ishin nën ndikim të fuqishëm grek që çoi në përhapjen e gjuhës greke gjatë shekullit të katërt.
IV. Origjina Ilire dhe dëshmi gjuhësore
Krahas dëshmive antike, debati mbi identitetin e Kaonëve ka dimensionin gjuhësor. Autorë të ndryshëm perëndimorë, bazuar mbi analizën e emrave vendesh dhe emrave të fiseve, kanë klasifikuar Kaonet si popull ilir ose si popull me origjinë të lidhur me Ilirët.
Studiuesi N. Jokl vërejti se mbaresa “-estai” e emrave të fiseve ilire shfaqet gjithashtu në emrat e fiseve të rajonit, duke sugjeruar lidhje ilire. “Cambridge Ancient History” konfirmonte se disa fise të maleve në perëndim të Maqedonisë ishin “dygjuhësh” (bilingual) — flisnin greqishten si gjuhë të dytë — dhe se Ilirianët vendosnin veten si element sundues në fise të grupeve të tjera gjuhësore.
Straboni, gjeografi i shquar, vërejti se popujt e Epirit ngjasonin me Maqedonasit — të cilët klasifikoheshin si fis ilir — në mënyrën e qethjes, veshjen dhe gjuhën. “A Manual of Political Antiquities of Greece” (Hermann) pohonte: banorët e Epirit “scarcely were considered Hellenic” dhe se popullsia fillestare kishte qenë Pellasgjike, ndërkohë që sulmet ilire kishin barbarizuar tërë kombin.
“The inhabitants of Epirus were scarcely considered Hellenic. The population in early times had been Pelasgic… irruptions of Illyrians had barbarized the whole nation; and… in their mode of cutting the hair, in their costume, and in their language, the Epirotes resembled the Macedonians, who were an Illyrian tribe.”
— A Manual of Political Antiquities of Greece (nga Herman, C.F., 1836, Oxford)
Kjo konfluens dëshmish — gjeografike, gjuhësore, kulturore dhe ushtarake — ndërtojnë një argument shkencor të qëndrueshëm: Kaonet ishin popull ilir ose të lidhur ngushtë me Ilirët, jo fis grek.
V. Struktura politike e Kaonëve: Aristokraci pa monarki
Një tipar dallues i organizimit politik kaon ishte mungesa e monarkisë — sistem i rrallë në botën antike. Sipas Thuqididit, Kaonet “i përkasin një kombi që nuk ka mbret” dhe udhëhiqeshin çdo vit nga dy anëtarë të familjes mbretërore (prostatai) si gjeneral-komandantë. Kjo formë aristokratike-republikane e qeverisjes ngjante me praktikat e fiseve ilire dhe ndryshonte thelbësisht nga monarkitë helene.
Kaonet gëzonin një strukturë tribale me liri të brendshme të konsiderueshme. Territori i tyre, i njohur si Kaonia, shtrihej kryesisht në jug të Shqipërisë së sotme dhe formonte një bllok të ndërhyrë etnik mes popujve ilirë të veriut dhe ndikimit grek të jugut. Pavarësia politike dhe ushtarake e tyre u ruajt gjatë gjithë periudhës klasike.
VI. Helenizimi i vonë: Si u asimilua Kaonia kulturalisht
Procesi i helenizimit të Epirit veriperëndimor nuk ishte i menjëhershëm as gjithëpërfshirës. Sipas “Cambridge Ancient History”, rajonet e Epirit ndodheshin tashmë nën ndikim të fuqishëm grek gjatë shekullit të V-IV para Krishtit, por ky ndikim çoi në adoptim gjuhësor dhe kulturor gradual — jo në zhdukjen e identitetit etnik pararendës.
Analogjia moderne mund të ndihmojë: fakti që sot shumë popuj flasin anglisht si gjuhë të dytë nuk i bën ata anglezë. Po kështu, adoptimi i greqishtes nga fiset epirotë si gjuhë administrative dhe tregtare nuk do të thotë se ata ishin etnikisht greke. “Cambridge Ancient History” theksonte qartë se adoptimi i greqishtes ndodhi “kryesisht nën ndikimin e kolonistëve Ambrakiotë” — domethënë ishte ndikim i jashtëm kolonialist, jo identitet i brendshëm.
“Tribes to the north of Amphilochia, between the Gulf of Arta and southern Albania, such as the Chaones, may have spoken non-Greek idioms other than Illyrian. Strabo notes that some tribes of the mountains to the west of Macedonia were bilingual, presumably speaking Greek as their second language and Illyrian or another ‘barbarian’ language as their native tongue.”
— Cambridge Ancient History, Vol. III/1
Ky pasazh është vendimtar: Cambridge Ancient History pranon mundësinë që Kaonet flisnin gjuhë jo-greke dhe jo-ilire si gjuhë amtare — ndoshta një gjuhë para-ilire ose pellazgjike, rrënjët e vërteta të të cilës mbeten enigmë akademike. Por ajo çka është e sigurt: nuk ishin grekofonë natyralë.
VII. Wikipedia dhe ndikimi politik mbi historinë
Çështja e Kaonëve nuk është thjesht akademike — ka dimensione shumë aktuale. Dokumenti i analizuar nxit pyetjen legjitime: si është e mundur që Wikipediat angleze dhe greke i paraqesin Kaonet si “fis grek”, kur burimet primare antike — Thuqididi, Aristofani, Skylaksi — i quanin shprehimisht “barbarë” dhe burimet akademike të besueshme i vendosin jashtë kufijve etnikë të Heladës?
Dukuria e rishkrimit të historisë nëpërmjet platformave digjitale nuk është e re. Ajo pasqyron tensionet gjeopolitike aktuale ndërmjet Greqisë dhe Shqipërisë, lidhur me territoret e Epirit të Veriut (njohur edhe si “Vorio-Epiri” nga irredentizmi grek), me statusin e komunitetit grek të Himarës, dhe me historinë shqiptare mesjetare.
Zëvendësimi i termit “shqiptar” me “kontinental” në Wikipedia angleze për çështje të historisë mesjetare shqiptare, paraqitja e Pyrrhicës si valle pontike pa asnjë referencë, dhe klasifikimi i Himarës si “rajon grek” — të gjitha këto janë shembuj të asaj që mund të quhet “manipulim i kujtesës historike kolektive” nëpërmjet mjeteve digjitale.
Ky fenomen nuk është i izoluar: kërkimet akademike mbi Wikipedia-n kanë dokumentuar gjerësisht se si grupe të organizuara ndikojnë mbi artikujt historikisht të ndjeshëm. Shkenca historike kërkon konsultim të burimeve primare, jo mbështetje të verbër mbi platformat wiki të hapura për editim anonimik.
VIII. Sinteza: Kush ishin Kaonet?
Duke bashkuar të gjitha dëshmitë historike, gjuhësore dhe gjeografike, mund të ndërtojmë tablonë e mëposhtme të qëndrueshme akademike:
- Kaonet nuk klasifikoheshin si helenë nga burimet antike greke. Thuqididi, Aristofani dhe Skylaksi i trajtojnë si “barbarë” — popull i jashtëm nga bota helene.
- Gjeografikisht, Kaonia gjendej jashtë kufijve të Greqisë antike sipas Skylaksit — Greqia fillonte nga Ambrakia në jug.
- Gjuhësisht, dëshmi të Cambridge Ancient History sugjerojnë se flisnin gjuhë jo-greke si gjuhë amtare, me greqishten si gjuhë të dytë të adoptuar gradualisht.
- Kulturalisht dhe politikisht, ngjasonin me Maqedonasit (të klasifikuar si ilirë) dhe organizoheshin sipas strukturave tribale ilire.
- Autorë të shumtë perëndimorë i kanë klasifikuar si ilirë ose si popull me origjinë ilire — klasifikim i cili mbetet konsensusi akademik mes studiuesve jokombëtarë.
Pyetja shkencore nuk është nëse Kaonët u helenizuan — kjo është e padiskutueshme. Pyetja e vërtetë është: a ishin ata greke nga origjina, apo u bënë kulturalisht greke nëpërmjet procesit të helenizimit? Dëshmitë akademike mbrojnë qartë hipotezën e dytë.
Dinjiteti i historisë kundër interesit politik
Historia e Kaonëve është historia e të gjithë popujve të Ballkanit: e luftërave të kujtesës, manipulimit të burimeve dhe tensionit ndërmjet të vërtetës shkencore dhe interesave politike kombëtare.
Burimet antike janë të qarta: Thuqididi, Aristofani dhe Skylaksi — tre autorë nga botë dhe zhanre të ndryshme — pajtohen se Kaonet nuk ishin helenë. Studimet akademike bashkëkohore nga “Cambridge Ancient History” dhe veprat e shekullit XIX konfirmojnë këtë qëndrim.
Pretendimi se Kaonet ishin “fis grek” — siç e paraqesin Wikipediat angleze dhe greke — nuk mbështetet nga historiografia klasike ndërkombëtare. Është, në thelb, një rikonstruktim modern i historisë nën presionin e narrativave kombëtariste të shekullit XX-XXI.
Shqipëria dhe komuniteti akademik ndërkombëtar kanë detyrimin shkencor dhe moral të mbrojnë integritetin e burimeve historike primare kundër çdo manipulimi, pavarësisht se cili interes kombëtar qëndron pas tij. Historia nuk i takon asnjë shteti — i takon të vërtetës. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca;
1. Thuqididi. Historia e Luftës së Peloponezit (Historia, Libri II, 79-83). Shek. V p.K.
2. Hermann, Karl Friedrich. A Manual of the Political Antiquities of Greece, Historically Considered. Oxford: D.A. Talboys, 1836.
3. Cambridge Ancient History, Vol. III, Part 1: The Prehistory of the Balkans; The Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries B.C. Cambridge University Press.
4. The Penny Cyclopaedia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge, Vol. IX (Dionysius-Erne). London: Charles Knight and Co., 1837.
5. Skylaksi i Kariandës. Periplus (Periplos). Shek. IV p.K.
6. Strabo. Gjeografia (Geographica). Shek. I p.K. — I d.K.
7. Aristofani. Vepra të Ndryshme. Shek. V p.K.
