Një dëshmi e hershme amerikane për origjinën, karakterin dhe fatin e një populli të lashtë
I. Çështja e origjinës: Pellazgë, ilirë, shqiptarë
Në vitin 1916, misionari dhe studiuesi amerikan Joseph K. Greene botoi në Boston veprën Leavening the Levant — një sintezë të gjerë mbi popujt dhe qytetërimet e Lindjes së Afërme dhe Ballkanit. Në faqet e saj, ndërmjet kapitujve kushtuar turqve, armenëve dhe sirianëve, Greene ndali penën e tij mbi shqiptarët me një vëmendje të veçantë historike dhe etnografike. Pikëpamjet e tij, megjithëse të formuluara para një shekulli, mbeten një dokument i çmuar për mënyrën se si bota perëndimore perceptonte identitetet shqiptare në prag të shtetformimit.
Greene e nis karakterizimin e tij me një deklaratë të fortë: “Shqiptarët janë një racë ariane, të njohur fillimisht si pellazgë, por të quajtur ilirë nga romakët.” Ky formulim i trefishtë — arianë, pellazgë, ilirë — nuk është rastësor. Ai pasqyron debatin e madh akademik të shek. XIX dhe fillimit të shek. XX mbi prejardhjen e shqiptarëve, i cili angazhoi albanologë si Johann Georg von Hahn, Gustav Meyer e Franz Nopcsa.
Teoria pellazgjike e origjinës shqiptare — sipas të cilës shqiptarët jane pasardhës të drejtpërdrejtë të pellazgëve, banorëve parahelenë të Ballkanit — gëzonte popullaritet të gjerë në Rilindjen Kombëtare shqiptare. Shkrimtarë si Thimi Mitko, Jeronim de Rada e Naim Frashëri e përqafuan atë me entuziazëm si argument të lashtësisë dhe autoktonisë së popullit shqiptar. Për Greene, kjo teori ishte tashmë e vendosur si fakt, dhe ai e regjistroi pa hezitim.
Emri “ilirë” nga ana e tij i jep kësaj narrative një shtresë tjetër: ai lidh shqiptarët me Ilirinë e lashtë — mbretërinë dhe federatën e fiseve që për shekuj ndërtoi një prani të fuqishme në Adriatik, deri sa u asimilua gradualisht nga Roma pas luftërave iliro-romake (229-168 p.e.s.). Konsensusi shkencor bashkëkohor mbështet pikërisht teorinë ilire të origjinës shqiptare, duke e parë shqipen si gjuhën pasardhëse të ilirishtes, edhe pse lidhjet gjuhësore mbeten çështje e hulumtimit aktiv.
II. Aleksandri i Madh dhe 25.000 ushtarët shqiptarë
Ndër pohimet më të guximshme të Greene-it është ai mbi rolin e shqiptarëve në fushatat e Aleksandrit të Madh: “Me 25.000 ushtarë shqiptarë, Aleksandri i Madh pushtoi Azinë.” Ky pretendim — që bashkon historinë e vjetër me identitetin etnik modern — pasqyron një traditë të gjatë të përvetësimit të figurës së Aleksandrit si hero i shqiptarëve.
Historikisht, Aleksandri III i Maqedonisë (356–323 p.e.s.) udhëhoqi një ushtri të përbërë, ku përveç maqedonasve, merrnin pjesë edhe kontingjente nga rajonet fqinje — ndër to, ilirë nga fiset ballkanike perëndimore. Sipas historianit Arrian, ushtria e Aleksandrit në kalimin e Helespontit (334 p.e.s.) numëronte rreth 37.000 trupa tokësore, nga të cilat komponentë të konsiderueshëm ishin aleatë ballkanikë. Fiset ilire — paraardhës të shqiptarëve sipas teorisë dominuese — kishin marrëdhënie të ndërlikuara me Maqedoninë: herë armiqësore (siç tregohet nga sulmet e Bardhylit kundër Filipit II), herë aleate.
Lidhja shqiptaro-aleksandrine ka pasur rëndësi simbolike të jashtëzakonshme në identitetin kombëtar. Kjo lidhje u kultivua intensivisht gjatë Rilindjes, duke shërbyer si argument se shqiptarët ishin jo vetëm popull i lashtë, por edhe kontribuues vendimtarë në historinë universale. Skënderbeu vetë — heroi kombëtar shqiptar — kishte emrin e tij si shqipërim i “Iskender Beg”, domethënë “Zotëria Aleksandër” — një lidhje simbolike me trashëgiminë aleksandrine.
III. Gjeografia e atdheut dhe ndarja Gegë-Toskë
Përshkrimi gjeografik i Greene-it është i saktë dhe i hollësishëm për kohën. Ai vendos Shqipërinë përgjatë bregdetit të Detit Adriatik, me Malin e Zi në veri, Greqinë në jug dhe Maqedoninë në lindje — kufij që i afrohen ndjeshëm hartës etnike shqiptare që debatohej nga diplomacia europiane në atë periudhë. Sidomos me rëndësi është vërejtja e tij mbi lumin Shkumbin si vijë ndarëse natyrore: “Është një vend shumë malor, i ndarë në qendër nga lumi Shkumbin, i cili derdhet në Adriatik.”
Lumi Shkumbin ka qenë historikisht jo vetëm një kufi gjeografik, por edhe kulturor, dialektologjik dhe shoqëror. Popullsia në veri — Gegët — karakterizohet nga Greene si njerëz që vetëquhen “Skipëtar (malësorë)” — termi shqiptar vetëemërtues, me origjinë të debatuar, ku teoritë sjellin kuptimin “banor i shkrepit” ose “shqiponjë” si simbol. Popullsia në jug — Toskët — ka pasur historikisht kontakt më të madh me kulturën greke dhe osmane, gjë që reflektohet edhe në ndryshimet dialektore.
Megjithë këtë ndarje, Greene nxjerr një konkluzion të rëndësishëm: “Me disa varietete dialektesh, gjuha e tyre është një dhe zakonet e tyre janë një.” Ky unitet thelbësor nën diversitetin sipërfaqësor do të jetë argumenti kryesor i patriotëve shqiptarë në Kongresin e Manastirit (1908), kur u kodifikua alfabeti i përbashkët i gjuhës shqipe.
IV. Karakteri, traditat dhe kodi i nderit
Portretizimi i karakterit shqiptar nga Greene ndërthur admirim të qartë me vëzhgim antropologjik: “Janë një racë e bukur, e pavarur dhe e guximshme, dhe burrat lëvizin gjithmonë të armatosur. Duan jashtë mase malet e tyre dhe janë patriotë të mëdhenj.”
Krahasimi me malësorët e Skocisë — “Ashtu si malësorët skocezë, ata veshin fustanellë dhe xhaketë të qëndisur” — nuk është thjesht një analogji veshjeje. Ajo reflekton një lloj romantizmi të epokës Viktoriane ndaj kulturave malësore “primitive” që ruanin vlera origjinale në kushtet moderne. Highlanders skocezë ishin bërë ikonë kulturore nëpërmjet veprave të Sir Walter Scott, dhe krahasimi i tyre me shqiptarët ishte lavdërim i maskuar si etnografi.
Institucioni i gjakmarrjes, i quajtur nga Greene me termin italian “vendetta”, merr vëmendje të veçantë. Ajo nuk paraqitet si barbarizëm, por si pasojë logjike e strukturës fisnore: “Që nga kohërat më të hershme ata janë ndarë në fise, secili besnik ndaj kryetarit të tij. Ata nuk durojnë dëmtimet e bëra ndaj ndonjë anëtari të fisit dhe gjakmarrja është diçka e zakonshme.” Kjo traditë — e kodifikuar në Kanunin e Lekë Dukagjinit, të cilin Greene nuk e citon por kuptohet se e njeh — pasqyron një sistem të drejtësisë së vetë-realizuar në kushtet e mungesës së një shteti të fuqishëm qendror.
Vlen të theksohet edhe vërejtja e Greene-it mbi pozitën e gruas: “Gratë e tyre kryejnë shumë punë jashtë shtëpie, por trajtohen me respekt.” Kjo vërejtje e shkurtër fsheh kompleksitetin e gjendjes së gruas në shoqërinë tradicionale shqiptare — ku Kanuni i jepte asaj rol të kufizuar, burrëror, por ku ekzistonin edhe figura si Burrneshat (virgjëreshat e betuara), që merrnin statusin e burrit përmes ndërrimit të gjinisë sociale.
V. Feja, identiteti dhe “Shqiptarët nuk u bënë myslimanë të mirë”
Ndoshta kapitulli më i rëndësishëm i analizës së Greene-it ka të bëjë me marrëdhënien e shqiptarëve me Islamin. Duke ndjekur pushtimin osman të shek. XV, ai shpjegon mekanizmin e islamizimit: “Shumë kryetarë fisesh shqiptare e shpallën veten myslimanë, në mënyrë që të mbanin tokat dhe për të pasur miratim për pushtetin e tyre, dhe shumë anëtarë fisesh — ndonjëherë tërë fisi — ndiqnin shembullin e kryetarëve të tyre.”
Por çka vëren Greene me mprehtësi është se ky islamizim mbeti kryesisht sipërfaqësor: “Shqiptarët kurrë nuk u bënë myslimanë të mirë. Ata nuk kanë qenë të përpiktë në thënien e lutjeve të tyre apo në respektimin e agjërimeve dhe festave dhe nuk kanë ndjekur zakonet poligame të turqve.”
Kjo vërejtje rezonon thellë me maksimën e Pashko Vasës (1879): “Feja e shqiptarit është shqiptaria” — formulim që shprehte idenë se identiteti etnik dhe kombëtar i shqiptarëve tejkalonte ndarjet fetare. Greene regjistron edhe një fenomen të jashtëzakonshëm: “Disa shqiptarë myslimanë i kanë rritur bijtë e tyre si myslimanë dhe bijat e tyre si të krishtera” — dëshmi e pragmatizmit fetar dhe e ruajtjes së diversitetit brenda familjes shqiptare.
Sipas statistikave që Greene ofron, shqiptarët numëronin rreth 1.5 milionë, me dy të tretat myslimanë, 300,000 të kishës greko-katolike (ortodoksë) dhe 250,000 të kishës katolike romake — me rreth 35,000 të emigruar drejt Amerikës. Këto shifra, megjithëse të grumbulluara para Luftës I Botërore, reflektojnë mozaikun fetar të popullatës shqiptare, të cilin ai e shikon si pasuri shumë-fetare, jo si dobësi.
VI. Skënderbeu, rezistenca dhe pesë shekujt nën turqit
Figura e Gjergj Kastrioti Skënderbeut zë vend qendror në narrativën e Greene-it. Ai e identifikon vdekjen e Skënderbeut në 1467 si pikë kthese historike: “Që pas thyerjes dhe vdekjes së heroit të tyre të madh, Skënder Beut, në 1467, vendi i tyre u pushtua nga ushtritë turke, por Turqit kurrë nuk i nënshtruan vërtetë ata.”
Pohimi se turqit “kurrë nuk i nënshtruan vërtetë” shqiptarët pasqyron gjendjen reale historike: gjatë pesë shekujve të sundimit osman, fiset shqiptare — sidomos ato veriore malësore — ruajtën autonomi faktike të konsiderueshme. “Fiset shpesh refuzonin të paguanin taksat” — siç vëren Greene — çka dëshmonte për natyrën e ri-kontraktuar dhe të fragmentuar të kontrollit osman mbi territorin shqiptar, ndryshe nga zonat e tjera të Perandorisë.
Paradoksi osman shprehet qartë nga Greene: ndërkohë që Perandoria shfrytëzoi shqiptarët si ushtarë elitë — “Sulltan Hamidi rekrutoi 5.000 shqiptarë si trupa e tij” — ajo njëkohësisht nuk investoi asgjë në infrastrukturën e vendit të tyre: “Për shekuj me radhë, nuk kanë bërë asgjë për të hapur Shqipërinë duke i bërë rrugë, asgjë për të nxitur bujqësinë apo për të promovuar edukimin.” Rezultati ishte i parashikueshëm: varfëri kronike dhe analfabetizëm i 90 përqindshëm të popullsisë.
VII. Lufta Ballkanike dhe njohja ndërkombëtare e Shtetit Shqiptar
Konteksti i shkrimit të Greene-it — viti 1916, katër vjet pas shpalljes së Pavarësisë (28 nëntor 1912) — jep urgjencë të veçantë analizës së tij. Ai përshkruan situatën pas Luftërave Ballkanike (1912-1913) me një sinqeritet gjeopolitik: “Pas Luftës Ballkanike (1912-1913) pothuajse gjysma e Shqipërisë ishte e pushtuar nga grekët, serbët e malazezët dhe po të mos ishte për ndërhyrjen e Fuqive Europiane, të gjitha tokat e tyre do të ishin konfiskuar nga shtetet armiqësore përreth.”
Argumenti i Fuqive të Mëdha për njohjen shqiptare, siç e shpreh Greene, kishte karakter etnik-identitar: “Si popull i pavarur arianë, as sllav, as grek, Fuqitë e Mëdha vendosën që t’i njohin shqiptarët si shtet i pavarur.” Kjo formulim — “as sllav, as grek” — ishte vendimtare: ai shprehte se shqiptarët nuk mund të absorboheshin legjitimisht nga fqinjët e tyre, sepse përbënin njësi etnike të dallueshme dhe të pavarur.
Greene e hedh poshtë taktikisht eksperimentin e Princit Wilhelm zu Wied (1914) — i caktuar nga Fuqitë e Mëdha si mbret i Shqipërisë — si dështim i parashikueshëm: princi nuk dinte gjuhën, nuk njihte njerëzit, nuk kishte mbështetje të mjaftueshme dhe u tradhtua nga këshilltarët shqiptarë mbi të cilët mbështetej. Ky episod i shkurtër (mars-shtator 1914) tregon hendekun midis vendimeve diplomatike europiane dhe realitetit kompleks të tokës shqiptare.
VIII. Misioni amerikan, motrat Qiriazi dhe arsimi i Shqipërisë
Ndoshta segmenti më tregues i pikëpamjes së Greene-it mbi Shqipërinë është historia e dy motrave shqiptare, Kyrias (Qiriazi). Të arsimuara në Shkollën e Vajzave të Misionit Amerikan në Manastir dhe në Kolegjin Amerikan për Vajza në Stamboll, ato hapën një shkollë për vajza në Korçë — ngjarje me rëndësi historike.
Gjerasim Qiriazi (dhe motra e tij Parashqevi dhe Sevasti Qiriazi) ishin figura kyçe të Rilindjes Kombëtare shqiptare. Sevasti Qiriazi hapi shkollën e parë laike për vajza shqiptare në Korçë në vitin 1891 — ngjarje e shënuar si monument i emancipimit arsimor të gruas shqiptare. Kjo shkollë mësoi jo vetëm lëndë bazë, por edhe gjuhën shqipe, duke kontribuar drejtpërdrejt në standardizimin dhe popullarizimin e shqipes së shkruar.
Greene e përfundon segmentin shqiptar me një shpresë: misionarët e Bordit Amerikan — Erikson dhe Kennedy — të detyruar të largohen nga Shqipëria kur Greqia pushtoi Korçën në 1914, prisnin kthimin e paqes për të rifilluar punën e tyre. Kjo shpresë reflektonte besimin e gjerë protestant amerikan se arsimi dhe misioni mund të ndryshonin Shqipërinë — aspiratë e cila, megjithë pengesat politike, la gjurmë të qëndrueshme në zhvillimin kulturor shqiptar.
Një dokument i kohës dhe i historisë
Portretizimi i shqiptarëve nga Joseph K. Greene në Leavening the Levant (1916) është një dokument i dyfishtë: nga njëra anë, ai pasqyron stereotipet dhe paradigmat e epokës — terminologjia “ariane”, romantizmi ndaj kulturave malësore, etnocentrizmi i vërejtjeve fetare. Nga ana tjetër, ai ofron një dëshmi të çmuar të mënyrës se si një vëzhgues i mprehtë dhe empatik amerikan perceptonte shqiptarët në prag të shtetformimit të tyre.
Idetë kryesore të Greene-it — lashtësia pellazge-ilire, rezistenca ndaj nënshtrimit total, pragmatizmi fetar, uniteti nën diversitetin dialektik, dhe merita e njohjes ndërkombëtare si popull i dallueshëm — janë të gjitha argumente që kanë shërbyer dhe vazhdojnë të shërbejnë si shtylla të identitetit kombëtar shqiptar.
Në vitin 1916, ndërkohë që Lufta e Parë Botërore po ribënte hartën e Europës dhe të Ballkanit, Greene shkruante jo vetëm si historian, por si dëshmitar. Historia e shqiptarëve, siç ai e paraqiste, ishte historia e një populli që kishte mbijetuar pesë shekuj pushtimi, duke ruajtur gjuhën, karakterin, dhe sensin e identitetit të tij — dhe që tani, në pragun e një rendi të ri botëror, po rikërkonte vendin e tij të ligjshëm ndër kombet e lira.
Referenca:
“The Albanians” nga vepra Leavening the Levant, Joseph K. Greene, The Pilgrim Press, Boston, 1916, faqe 25-28.
