Ka një mit që qarkullon me këmbëngulje të habitshme nëpër rrjetet sociale, nëpër librat propagandistikë dhe nëpër gojët e disa akademikëve të financuar nga shtetet e fqinjëve tanë — miti se shqiptarët e Ballkanit nuk janë vendasit e trojeve të tyre, por emigrantë të largët nga Kaukazi. Sipas kësaj narrative, shqiptarët e sotëm janë pasardhës të “Albanëve të Kaukazit”, një mbretëri e lashtë që ekzistoi dikur në territorin e Azerbajxhanit të sotëm. Nëse ky mit do të ishte i vërtetë, ai do të minonte pretendimin historik të shqiptarëve mbi trojet e tyre, do të justifikonte politika çnjerëzore ndaj tyre dhe do të kthente mijëvjeçarë histori me kokë poshtë. Por miti është pikërisht kaq — mit. Dhe gënjeshtra e ndërtuar me kujdes politikë.
I. Dy “Albania” dhe rastësia e emrit
Çdo diskutim serioz mbi temën duhet të fillojë me një konstatim të qartë: ekzistojnë dy rajone historike të quajtura “Albania” dhe ato nuk kanë asgjë të përbashkët me njëra-tjetrën, veç rastësisë tipografike të emrit. “Albania” e Kaukazit — e njohur si Ἀλβανία në greqishten antike — ishte një mbretëri e lashtë në Kaukazin Lindor, e vendosur kryesisht në territorin e Azerbajxhanit të sotëm dhe në pjesë të Dagestanit rus. Nga ana tjetër, shqiptarët e Ballkanit dhe emri i vendit të tyre rrjedhin nga tradita e lashtë indo-evropiane ballkanike, pa asnjë rrjedhim gjenetik, gjuhësor apo historik nga Kaukazi.
Romakët dhe Grekët kishin zakon të shpërndanin parashtesën “alb-” nëpër botën antike: Albion për Britaninë (ndoshta nga shkëmbinjtë e bardhë të bregdetit), Alba për Skocinë, Alba Longa për qytetin legjendar romak, Alpet për vargmalin malor. Sipas logjikës që lidh shqiptarët e Ballkanit me Albaninë e Kaukazit, skocezët dhe zviceranët do të kishin prejardhje të përbashkët. Viktor Shnirelmann, historian dhe antropolog rus i njohur ndërkombëtarisht, e ka përshkruar me saktësi këtë tendencë: të merresh me ngjashmëritë e emrave si prova historike është të ndërtosh katedralen mbi rërë.
Albania Kaukaziane ekzistoi si entitet politik nga shekulli II para Krishtit deri në vitin 822 pas Krishtit, kur u vra mbreti i fundit, Varaz Tiridatesi II. Banorët e saj flisnin gjuhë të familjes kaukaziane veri-lindore (degë Lezgike) — gjuhë krejtësisht të ndryshme nga shqipja, e cila është indo-evropiane dhe formon një degë të veçantë më vete brenda kësaj familjeje gjuhësore. Janë dy familje gjuhësore kaq të ndryshme sa krahasimi mes tyre është po aq absurd sa të pretendosh se japonishtja dhe suahelishtja rrjedhin nga i njëjta burim.
II. Kur lindi miti dhe kush e ushqen atë?
Miti i prejardhjes kaukaziane të shqiptarëve nuk është i rastësishëm dhe ka dy burime të dallueshme politike — njëri serb, tjetri azerbajxhanas — të cilët, edhe pse me qëllime të ndryshme, arrijnë në të njëjtin efekt: destabilizimin e pretendimeve historike dhe territoriale shqiptare.
Vektori Serb: Delegjitimizimi i Kosovës
Nacionalizmi serb ka shfrytëzuar rastësinë emërore të “Albanisë” që nga fundi i shekullit XIX. Qëllimi ka qenë i qartë: nëse shqiptarët janë emigrantë të vonshëm nga Kaukazi, atëherë pretendimi i tyre mbi Kosovën dhe tokat e tjera është pa themel historik. Teoria gëzon mbështetje nga qarqe akademike dhe mediale të financuara shpesh nga shteti serb dhe ka qenë veçanërisht aktive gjatë konflikteve të viteve 1990-të dhe debateve rreth statusit të Kosovës. Studiuesi Petrit Latifi nga Balkan Academia ka dokumentuar si aktorë politikë serbë dhe nacionalistë e shpërndajnë këtë teori për të pretenduar legjitimitet historik mbi territore të caktuara dhe për të ushqyer tensione etnike, duke e paraqitur si debat shkencor atë që në fakt është trillim politik.
Vektori azerbajxhanas: Falsifikimi i trashëgimisë armene
Azerbajxhani ka një problematikë tjetër me “Albaninë e Kaukazit”, por po aq politike. Qeveria e Bakusë — veçanërisht pas fitores ushtarake mbi Armeninë në Luftën e Dytë të Karabakut në vitin 2020 — ka promovuar me intensitet teorinë se Azerbajxhani është trashëgimtari i drejtpërdrejtë i Albanisë Kaukaziane dhe se kishat dhe manastiret mesjetare armene në rajon janë në fakt “albane”. Qëllimi është i qartë: të riemërtojë trashëgiminë kulturore dhe fetare armene si azerbajxhanase, duke e zhveshur Armeninë nga pretendimi historik mbi Karabakun.
Viktor Shnirelmann ka dokumentuar se akademikë azerbajxhanasë kanë “riemërtuar liderë politikë, historianë dhe shkrimtarë të shquar mesjetarë armenë, të cilët jetuan në Nagorno-Karabakh dhe Armeni, si Albanë”. Sipas Shnirelmannit, këto përpjekje filluan në vitet 1950-të me qëllim që të ndajnë popullatën e Karabakut mesjetar nga trashëgimia e tyre armene. Nga vitet 1970-të, Azerbajxhani bëri tranzicionin nga injorimi i trashëgimisë historike armene drejt keqpërdorimit dhe falsifikimit të saj si kulturë azerbajxhanase.
III. Falsifikimet akademike — Një industri e organizuar
Falsifikimi i historisë në Azerbajxhan nuk ka qenë veprimtari e individëve të izoluar, por një projekt institucional i mbështetur nga shteti. Rasti më i njohur është ai i akademikut Ziya Bunyadov, i cili u vërtetua se kishte plagjiatuar drejtpërdrejt punën e studiuesve C.F.J. Dowsett dhe Robert Hewsen, duke ndërruar etiketat etnike dhe duke shndërruar “armenët” në “albanë” gjatë gjithë tekstit. Kjo nuk ishte gabim i rastit — ishte manipulim sistematik i dokumentuar nga komuniteti akademik ndërkombëtar.
Burime të tjera dokumentojnë se libra të burimeve mesjetare janë ripublikuar në Azerbajxhan me zëvendësimin e termit “shtet armenë” me “shtet albanë”. Historiania Farida Mammadova u bë fytyra kryesore e këtij rishkrimi — megjithëse edhe ajo vetë u quajt “tradhtare e atdheut” dhe “spiune armenë” nga kolegë azerbajxhanas kur publikoi një hartë që shënonte “Armenia e Madhe”. Ironia e kësaj tragjedie është e plotë: edhe falsifikatorët kanë frikë nga e vërteta historike.
Pas vitit 2020, Azerbajxhani nxitoi të riemërtojë disa vendkisha mesjetare armene si “albane”. Presidenti Ilham Aliyev iu referua një dekreti carist të vitit 1836 që shpërbënte Katolicosatin Albanez si provë të pervetsimit të kishave nga armenët. Mirëpo, historianët e pavarur e përshkruajnë atë dekret si krejtësisht periferik: në atë kohë, “Katolicosati Albanez” ishte vetëm një emër formal, pasi Kisha Albane kishte praktikisht pushuar së ekzistuari që nga shekulli VIII, kur Kalifi Arab Abdul Malik I rrëzoi katolikosin e fundit albanez, Nerses Bakurin.
“Injoranca që u intensifikua pas rënies së Bashkimit Sovjetik krijoi shumë tendenca të padëshiruara në studimet e kulturës para-islamike dhe krishterimit në Azerbajxhan. Gjithë kjo ka çuar në rezultate shumë të pakëndshme, në lënien pas dore të trashëgimisë historike, kulturore dhe politike të vërtetë të Albanisë Kaukaziane.” — Jamil Hasanli, historian azerbajxhanas
IV. Çfarë Ishte në realitet Albania e Kaukazit?
Për të kuptuar pse miti është mit, duhet të kuptojmë realitetin historik të Albanisë Kaukaziane. Ajo ishte një mbretëri multietnike dhe multigjuhësore — gjeografi i shekullit I, Straboni, thotë se kishte të paktën 26 gjuhë të ndryshme të folura brenda kufijve të saj. Banorët e saj primare ishin paraardhësit e Lezginëve dhe popujve të tjerë autoktonë të Dagestanit — jo Turq, jo armenë, jo ilirë.
Albania u kristianizua zyrtarisht në shekullin IV pas Krishtit, afërsisht në të njëjtën kohë me Armeninë dhe Gjeorgjinë. Tradita e saj kishtare ishte e pasur dhe origjinale: Eliseu, i shenjtëruar në Jerusalem nga Jakobi, vëllai i Zotit, themeloi Kishën Amë të Gisit si patriarku i parë i Albanisë Kaukaziane — një fakt i fiksuar fort në burimet historike dhe i pamohueshëm.
Pushtimi arab i shekullit VII-VIII shënoi fundin e Albanisë si shtet. Pas fitores arabe rreth vitit 643 pas Krishtit, mbretëria u bë provincë e Kalifatit Rashidun. Dinastia Mihranide mbijetoi nën sundimin musliman deri rreth viteve 821-822, pas së cilës shteti u shpërbë plotësisht. Turqit Oghuz, paraardhësit e azerbajxhanasve, filluan të depërtojnë në masë në Transkaukaz vetëm në shekullin XI, pas pushtimeve Seljuke — me qindra vjet pasi Albania Kaukaziane si formacion shteteror kishte pushuar të ekzistojë.
Sot, i vetmi grup që mund të pretendojë lidhje të drejtpërdrejtë gjuhësore me Albanët e Kaukazit është populli Udi — rreth 10,000 persona, kryesisht të vendosur në fshatin Nij të Azerbajxhanit dhe në Gjeorgjinë Lindore. Gjuha Udi, pasardhëse e drejtpërdrejtë e gjuhës albano-kaukaziane, ruhet si dëshmi e qytetërimit të humbur — dhe nuk ka asnjë lidhje as fonetike, as morfologjike me shqipen.
V. Çfarë thotë gjenetika — Prova përfundimtare
Nëse historia dhe gjuhësia lënë ndonjë dyshim — dhe nuk e lënë — gjenetika e largon atë plotësisht. Studimet e ADN-së mbi popullatën shqiptare janë të qarta dhe unanime: shqiptarët janë vendasit e lashtë të Ballkanit Perëndimor me rrënjë që shkojnë të paktën 8.500 vjet mbrapa. Asnjë sinjal gjenetik kaukazian nuk shfaqet në popullatën shqiptare.
Haplogrupe dominuese te shqiptarët janë E-V13 (i lidhur me prejardhjen paleo-ballkanike, shpesh ilire), R1b, J2b-L283, R1a dhe I2a. Ndërkaq, popullatat kaukaziane — Udi, Lezginë dhe popuj të tjerë të familjes Lezgike — shfaqin frekuenca të larta të haplogrupeve Y-DNA specifike për Kaukazin, veçanërisht linjat J1-Y3495. Janë dy profile gjenetikë krejtësisht të ndryshëm, pa pikë takimi.
72–77% e prejardhjes atërore të shqiptarëve i rrjedh popullatave të Epokës së Bronzit dhe të Hekurit ballkanike — një vazhdimësi e brendshme dhe autoktone që nuk ndahet prej asnjë teorie migrimi kaukazian. Shqiptarët nuk janë të ardhur nga askund tjetër. Ata janë aty ku kanë qenë gjithmonë.
VI. Prejardhja e vërtetë e shqiptarëve — Konsensusi shkencor
Shkenca bashkëkohore — gjuhësia, arkeologjia dhe gjenetika — e mbështesin qartë prejardhjen paleo-ballkanike të shqiptarëve. Gjuha shqipe formon degën e saj të veçantë brenda familjes indo-evropiane, e dokumentuar si e tillë nga Franz Bopp që nga viti 1854. Ajo rrjedh nga gjuhët e lashta paleo-ballkanike, me shumë mundësi nga ilirishtja ose trakishtja — gjuhë të cilat u folën në Ballkanin Perëndimor mijëvjeçarë para erës sonë.
Zbulimi i palimpsesteve të Malit Sinai — dorëshkrime të shekullit VII pas Krishtit në gjuhën albano-kaukaziane — të deshifruara nga Zaza Aleksidze dhe Jean-Pierre Mahé dhe të publikuara në botimin e vitit 2008, konfirmoi ekzistencën e një alfabeti të veçantë albano-kaukazian me 52 shkronja dhe të një tradite letrare e fetare të pavarur. Por ky zbulim i madhërishëm nuk ka asgjë të bëjë me shqiptarët e Ballkanit — ai konfirmon thjesht ekzistencën e qytetërimit të Albanisë Kaukaziane si entitet i pavarur dhe i ndryshëm.
VII. Miti si armë politike — Efektet dhe pasojat
Historia falsifikohet kur dikush ka interes ta falsifikojë. Teorite e prejardhjes kaukaziane të shqiptarëve nuk janë kurresi gabime të bona-fide akademike — janë armë politike me synime konkrete. Në kontekstin serb, ato shërbejnë si mjet për të delegjitimizuar pretendimet shqiptare mbi Kosovën, duke i paraqitur shqiptarët si ardhacakë pa rrënjë ballkanike. Kjo logjikë — e njohur si principi “prior tempore fortior jure” (i pari në kohë, më i fortë në të drejtë) — ka qenë themel i politikës ekspansioniste ballkanike.
Pasojat e propagandës historike nuk janë abstrakte. Ndaj shqiptarëve, dehumanizimi filloi heret: nga fundi i shekullit XIX, kur zyrtarë serbë i cilësonin si “fis i egër” me “instinkte mizore”, deri te diskursi i urrejtjes i viteve 1980-të, kur në media serbe emrin shqiptar e shoqëronin automatikisht fjalët “gjenocid”, “dhunë”, “vjedhje”, “përdhunë”. Propaganda historike — përfshirë teorinë e prejardhjes kaukaziane — ka qenë gjithmonë pjesë e këtij projekti të madh.
Në kontekstin azerbajxhanas, miti i “Albanisë” shërben si justifikim kulturor për aproprimin e trashëgimisë armene — kishave, manastireve, veprave artistike dhe teksteve historike — sidomos pas pushtimit të Nagorno-Karabakut. Emërtimi i kishave armene si “albane” nuk është vetëm falsifikim akademik; ai i paraprin shkatërrimin fizik dhe heqjen e shenjave identitare armene nga ato monumente. Debati akademik ka pasoja shumë reale.
VIII. Miti i Herkulit — Shtyllë e vjetër e një ndërtese të kalbur
Ndër argumentet më të vjetra të teorisë kaukaziane është referimi te Marcus Iunianus Iustinus (rreth shekullit III pas Krishtit), sipas të cilit banorët e Albanisë Kaukaziane supozohej se kishin ardhur nga Mali Albanon në Italinë Jugore bashkë me Herkulin, kur ai drejtoi tufat e Gerionit nëpër Itali. Ky tregim antik ka jetëgjatësinë e të gjitha miteve — sepse është pikërisht kaq: mit. Ai i përket sferës së mitologjisë dhe interpretimeve të hershme historike, jo faktit historik të dokumentueshëm.
Autorët romakë shpesh ndërtuan lidhje të tilla mitologjike midis vendeve me emra të ngjashëm për të justifikuar pretendimet territoriale ose politike të kohës. Justini e përdori këtë narrative pikërisht për të krijuar një lidhje artificiale midis popujve të Kaukazit dhe Romakëve, jo si historian objektiv. Shkenca moderne e ka diskredituar plotësisht këtë interpretim, por ata që kanë interes politik i mbajnë malet mbi kurriz.
IX. Konkluzion — Rrënjët nuk rremben dot
Ngjashmëria e vetme e provueshme mes shqiptarëve të Ballkanit dhe Albanisë Kaukaziane është rastësia e emrit. Gjenetika, gjuhësia dhe historia bien dakord: dy popullatat nuk ndajnë as gjak, as gjuhë, as trashëgimi historike. Shqiptarët janë vendasit e lashtë të Ballkanit Perëndimor, me rrënjë që prehen thellë në popullatat paleo-ballkanike — ilirë, trakë, dhe popuj të tjerë që Ballkanin e quanin shtëpi mijëvjeçarë para erës sonë.
Albania e Kaukazit, ndërkaq, ishte një qytetërim i veçantë dhe i vlefshëm, i cili meritonte — dhe meriton — vëmendjen e historianëve dhe arkeologëve. Zbulimi i palimpsesteve të Malit Sinai, deshifrimi i alfabetit me 52 shkronja, historia e Kishës Albano-Kaukaziane — këto janë kapituj magjepsës të historisë botërore që nuk kanë nevojë për falsifikim. Tragjedia nuk është mungesa e historisë, por rrëmbimi i saj nga ata që nuk e meritojnë.
Miti propagandistik i prejardhjes kaukaziane të shqiptarëve ka jetëgjatësinë e çdo gënjeshtre politike të mirëorganizuar — ekziston jo sepse ka prova, por sepse i shërben interesave. Puna e historianëve të ndershëm, të gjenetistëve, të gjuhëtarëve dhe të gazetarëve investigativë është ta demaskojë atë, thirrje pas thirrjeje, provë pas prove. Sepse rrënjët nuk rrembehen dot — as nga propaganda, as nga politika, as nga falsifikimi.
Referenca;
1. Aleksidze, Z. & Mahé, J.-P. (2008). Caucasian Albanian Palimpsests of Mt. Sinai. Gippert et al. (eds.).
2. Schnirelmann, V. (2003). Wars of Memory. Moskë. [Mbi revizionizmin historik azerbajxhanas]
3. Gipper, J. (2023). Caucasian Albania in Medieval Armenian Sources (5th–13th Centuries). De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110794687-002
4. Latifi, P. (2024). The lie and myth of Albanians originating from Caucasus. Balkan Academia.
5. Prifti, P. (2024). Përse u kthyen Arvër Epirotët në Shqiptarë. Shtëpia Botuese Josef.
6. Eurasianet (2021). Perspectives: Who were the Caucasian Albanians?
7. Wikipedia — Falsification of history in Azerbaijan (me bibliografi akademike ndërkombëtare).
8. Wikipedia — Caucasian Albania (me bibliografi shkencore).
9. AlbaniaVisit.com (2026). Two Albanias: The Naming Coincidence Explained.
10. Hasanli, J. Komente mbi revizionizmin historik post-sovjetik në Azerbajxhan.
