Kur harta flet më shumë se propaganda
Ekziston një parim i thjeshtë në historiografi: dokumentet bashkëkohore të një epoke janë më të besueshme se pretendimet e formuluara shekuj më vonë me qëllime politike. Ky parim, i pranuar universalisht në akademinë ndërkombëtare, e rrënon plotësisht narrativën greke mbi Himarën — një narrativë e ndërtuar me kujdes të madh, por mbi themele të rreme.
Dokumenti i analizuar në këtë artikull — një koleksion i pasur burimesh historike, hartografike dhe etnografike nga shekulli XVI deri në fillim të shekullit XX — dëshmon me forcë shkencore se Himara ka qenë gjithmonë pjesë e territorit shqiptar, e banuara nga shqiptarë, dhe e dokumentuar si e tillë nga autorë evropianë, hartografë italianë, udhëtarë francezë dhe studiues britanikë.
I: Harta si dëshmi parësore
Argumenti hartografik është ndër më të fortët në historinë e çdo territori. Hartat nuk shkruhen me ndjenja nacionaliste — ato shkruhen me nevojën praktike të navigimit, tregëtisë dhe administrimit.
Giovanni Francesco Camocio (1501–1575), hartograf venedikas i shquar, publikoi në vitin 1571 një hartë të titulluar “Provincia di Albania”, e cila përfshinte qartë Himarën (shënuar si “Cimera”) brenda kufijve të Shqipërisë. Kjo hartë, e ruajtur sot në koleksione ndërkombëtare prestigjioze, është botuar nga studiues të shumtë dhe disponohet online në vintage-maps.com dhe travelogues.gr.
Hartën e Camocio-s e pasojnë dhjetëra të tjera, të gjitha me të njëjtën dëshmi gjeografike:
Giacomo Cantelli da Vignola (1689) — “Albania Propria ouero Superiore detta anche Macedonia Occidentale” — e boton Himarën brenda Shqipërisë. Harta ruhet dhe shitet nga swaen.com.
Nicolas de Fer (1647–1720) — “La Grèce ou la partie méridionale de la Turquie en Europe” — shënon “Chimera” qartë si pjesë të “Albanie”.
Harta franceze 1705 — “Grece Moderne ou Partie Meridionale de la Turquie en Europe” — tregon Himarën mes territoreve shqiptare, me shënimin e qartë “Bas[se] Albanie”.
John Bartholomew & Co., 1906 — harta britanike e fundshekullit XIX — shënon “Khimara” brenda territorit shqiptar, pa asnjë mëdyshje.
Këto harta nuk janë produkte të diplomacisë shqiptare apo propagandës kombëtare. Janë vepra të hartografëve italianë, francezë dhe britanikë, të cilët nuk kishin asnjë interes politik në çështjet e Ballkanit.
II: Udhëtarët dhe studiuesit europianë
Dëshmia hartografike përforcohet nga burime narrative të pasura.
Emile Isambert, në veprën e tij të vitit 1861 “Itinéraire Descriptif, Historique et Archéologique de l’Orient”, shkruan për Himarën duke e vendosur qartë brenda kontekstit shqiptar. Vepra, e disponueshme në bibliotekën dixhitale të Universitetit të Kretës (anemi.lib.uoc.gr), trajton Himarën si pjesë të “Turquie d’Europe” — kategori gjeografike ku përfshihej Shqipëria osmane, jo Greqia.
Henry Skene, në artikullin e tij “The Albanians”, botuar në Journal of the Ethnological Society of London (vol. 2, 1850), identifikon qartë Souliotes, Chimariotes dhe Parganotes si albanians-arvanites. Ky klasifikim etnografik nga një studiues britanik i mesin të shekullit XIX ka peshë shkencore të jashtëzakonshme.
Sir Henry Holland, në veprën “Travels in the Ionian Isles, Albania, Thessaly, Macedonia” (Londër, 1815), e titullon vetë librin e tij kuptimshëm: “Albania” — jo “Epirus” apo “Greqi”. Himara binte brenda itinerarit të tij shqiptar.
Ami Boué, gjeologu dhe gjeografi i shquar, në “La Turquie d’Europe” (Paris, 1840), trajton Himarën si pjesë të Shqipërisë së Jugut, duke e përshkruar me detaje etnografike që nuk lënë vend për dyshim.
Kpt. J.J. Best, në “Excursions in Albania” (Londër, 1842), flet për “Albanian volunteers from Chimara and Epirus” — duke shfrytëzuar terminologjinë standarde të kohës: Himara = Shqipëri.
III: Himara si Caonia dell’Albania
Një burim italian i shekullit XVII, është veçanërisht i qartë dhe tregues. Teksti flet për “la Caonia detta al giorno d’oggi Cimara dell’Albania” — Kaonia e quajtur sot Himara e Shqipërisë.
Ky formulim është historikisht shumë domethënës. Kaonia ishte territori i lashtë i Kaonëve, fis ilir i lashtësisë klasike. Lidhja e drejtpërdrejtë midis Kaonisë antike dhe Shqipërisë moderne — duke kaluar nëpër Himarën — është e dokumentuar qysh në shekullin XVII nga autorë italianë.
Arturo Galanti, në “L’Albania: Notizie Geografiche, Etnografiche e Storiche” (Romë, 1901), konfirmon të njëjtën gjë: Himara është zonë shqiptare me rrënjë arbëreshe.
Edhe burimet gjermane janë në të njëjtën linjë. Teksti gjerman i vitit 1664 “Türckischen Staats und Regiments Beschreibungen” e përshkruan Himarën si territor brenda Shqipërisë osmane, me banorë të njohur si “Cimerotti” — emërtim që pasqyron identitetin vendas, jo grek.
IV: Çfarë thotë burimi grek i vitit 1878
Ndër dokumentet më mbresëlënëse të koleksionit është vepra greke “Οδοιπορικά Μακεδονίας, Ηπείρου και Θεσσαλίας” (1878).
Teksti grek i shekullit XIX për Himarën thotë shprehimisht: “Οί κάτοικοι αυτής Αλβανοί” — “Banorët e saj janë Shqiptarë”. Ky rrëfim vjen jo nga burimet shqiptare, por nga vetë teksti grek i epokës. Është dëshmi e ndryshimit rrënjësor midis asaj çfarë gjeografët dhe historianët grekë të shekullit XIX shkruanin dhe asaj çfarë propagandistët e shekullit XX pretendojnë.
V: Identiteti arbëror i himariotëve
Le t’i referohemi burimeve specifike për identitetin etnik të banorëve.
Henry Skene shkruan se Souliotes, Chimariotes dhe Parganotes ishin ndër ato komunitete shqiptare që kishin mbetur të krishterë pavarësisht presioneve osmane, duke qëndruar besnikë Kishës Ortodokse. Ky fakt historik ka shërbyer shumë herë si argument i rremë pro-grek — duke ngatërruar fenë me etninë. Por besimi ortodoks nuk bënte askënd grek: Suljotët, Himariotët dhe Parganiotët këndonin trimëritë e tyre shqip, jo greqisht.
Dokument e konfirmon shprehimisht: “Οι Σουλιώτες τραγουδούν αλβανιστί τους ηρωϊσμούς” — “Suljotët i këndonin heroizmat shqip”.
Libri “Ηπειρωτικαί Μελέται” i Β.Δ. Ζώτου Μολοσσού (1875) e konfirmon edhe më qartë: Himariotët ishin pjesë e strukturës tribale shqiptare — “Χιμαριώτες, Ακαρνάνες καί Σουλιώτες: το τάγμα των Αλβανιτών” — Himariotët, Akarnanët dhe Suljotët: batalioni i Arbëreshëve.
Madje, gazeta greke “Ο Πύρρος” (Athinë, 1903) e cilëson vetë Himarën si “πόλη της Αλβανίας, στην περιοχή της Λιαπουριάς” — qytet i Shqipërisë, në rajonin e Labërisë.
VI: Vendosja brenda hartave administrative
Nëse evidenca kulturore dhe etnografike nuk mjafton, ajo administrative është edhe më e qartë.
Hartat osmane dhe ato të periudhës tranzicionare e vendosin Himarën:
- Brenda Vilajetit të Janinës — jo brenda asnjë njësie administrative greke
- Brenda “Haute Albanie” dhe “Basse Albanie” sipas hartografisë franceze
- Brenda territorit “Albania” sipas hartografisë angleze dhe italiane
Harta e vitit 1789 e Camocio-s — ribotim i saj — e shënon qartë “CIMBRA” si pikë bregdetare të “Provincia di Albania”.
Harta e John Bartholomew (1906) e shënon “Khimara” brenda linjave të Shqipërisë, disa vite para shpalljes së Pavarësisë Shqiptare të 1912.
VII: Falsifikimi grek i shekullit XX — Mekanizmi
Si ka ndodhur ky falsifikim dhe kur ka filluar? Kronologjia është e qartë:
Para shekullit XX, asnjë burim serioz nuk e konsideron Himarën territor grek. Ky qëndrim ishte universal — nga Venecia te Franca, nga Britania te Gjermania.
Pas 1912-ës, dhe sidomos pas Protokollit të Korfuzit (1914), Greqia filloi të ndërtojë narrativën e “Epirit të Veriut” — duke instrumentalizuar fenë ortodokse si identitet etnik dhe duke rishkruar historinë e rajonit.
Mekanizmi ka tre shtylla:
1. Ngatërrimi i fesë me etninë. Ortodoksia u shndërrua artificialishht në “grekësi”. Por siç shkruan Skene (1848), Himariotët ishin ortodoksë por jo grekë — ashtu si shumë popuj sllavë, rumunë dhe shqiptarë.
2. Instrumentalizimi selektiv i burimeve. Tekstet antike që flasin për “Epirus” u interpretuan anachronikisht si “Greqi” — ndërkohë që “Epirus” antik nuk ka asnjë lidhje etnike me Greqinë moderne.
3. Heshtja e burimeve kundërshtuese. Hartat e Camocio-s, dëshmia e Skene-s, shënimet e Isambert-it, përshkrimet e Holland-it — të gjitha këto heshten ose injorohen sistematikisht nga historiografia greke e shekullit XX.
VIII: Rasti specifik i Krokodil Kladës
Dokumenti sjell edhe rastin e Krokodil Kladës (1425–1490) — një ushtarak shqiptar nga Himara e Epirit të Jugut i cili kaloi në shërbim të Venedikut pas rënies së Despotit të Mystrasit. Ky person, shqiptar me origjinë dhe himariot me vendlindje, luftoi nën flamurin venedikas.
Fakti që shërbëtorët e tij ishin shqiptarë, familja e tij ishte shqiptare dhe vendlindja e tij ishte Himara e Shqipërisë — e rrënon çdo pretendim se Himara ishte territor grek madje edhe në mesjetën e vonë.
Çfarë dëshmon historia?
Sinteza e burimeve të analizuara na ofron gjashtë konkluzione shkencore:
1. Himara është dokumentuar si territor shqiptar nga hartografët kryesorë europianë që nga shekulli XVI.
2. Banorët e saj janë identifikuar si shqiptarë nga etnografë, udhëtarë dhe studiues britanikë, francezë dhe italianë.
3. Kultura gojore dhe identiteti i Himariotëve ishte arbëror — ata këndonin shqip, luftonin nën identitet shqiptar dhe organizoheshin tribalisht brenda strukturave shqiptare.
4. Vetë burimet greke të shekullit XIX e konfirmojnë karakterin shqiptar të banorëve të Himarës.
5. Pretendimi grek mbi Himarën është konstrukt i shekullit XX, pa mbështetje në burimet parësore bashkëkohore.
6. Historia e Labërisë dhe Himarës është pjesë integrale e historisë arbërore — e dokumentuar, e verifikueshme dhe e palexueshme ndryshe pa falsifikim të qëllimshëm.
S’ka shumë vend për filozofi: “Kur harta e shek. XVI, kronika e shek. XVII, etnografi i shek. XIX dhe gazeta greke e shek. XX thonë të njëjtën gjë — kushdo që shprehet ndryshe mund të quhet vetëm propagandist i shekullit XX.
Ky artikull bazohet në koleksionin dokumentar të bashkëngjitur, i cili përfshin burime nga Biblioteka Dixhitale e Universitetit të Kretës (anemi.lib.uoc.gr), koleksionet e Harvard University, Royal Museums Greenwich, Europeana dhe arkiva të tjera ndërkombëtare. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referencat:
I. BURIME HARTOGRAFIKE (Primare)
1. Camocio, Giovanni Francesco. Provincia di Albania / Isole famose porti, fortezze, e terre maritime sottoposte alla Ser.ma Sig.ria di Venetia, ad altri Principi Christiani, et al Sig.or Turco. Venice: Libraria del segno di S. Marco, 1571. [Disponibël: https://www.vintage-maps.com/en/antique-maps/europe/balkan/camocio-balkan-albania-1571::1160]
2. Camocio, Giovanni Francesco. Provincia di Albania [Harta e ribotuar]. Venice, c. 1574. Travelogues Digital Collection. [Disponibël: http://eng.travelogues.gr]
3. Camocio, Giovanni Francesco. Provincia di Albania. Venice, c. 1789 [ribotim]. Barry Lawrence Ruderman Antique Maps Inc. [Disponibël: https://www.raremaps.com/gallery/detail/21916/Provincia_Di_Albania/Camocio.html]
4. Cantelli da Vignola, Giacomo. Albania Propria ouero Superiore detta anche Macedonia Occidentale. Rome: Gio. Giacomo de Rossi, 1689. [Disponibël: https://www.swaen.com — Lot nr. 32062]
5. De Fer, Nicolas (1647–1720). La Grèce ou la partie méridionale de la Turquie en Europe. Paris, c. 1705–1715. [Disponibël: https://www.raremaps.com/gallery & https://www.amazon.com/Meridionale-Turquie-dEurope-Antique-Vintage]
6. Gastaldi, G. / Sofianós, Nikólaos. Harta e Greqisë [Sofianós 1545, plotësuar nga Gastaldi, Venecia 1612]. Travelogues Digital Collection. [Disponibël: http://el.travelogues.gr/topoi.php]
7. Rosaccio, Giuseppe. The Venetian army at Qeparo, Albania, during the siege of Sopot. 1598. Travelogues Digital Collection. [Disponibël: http://tr.travelogues.gr]
8. Bartholomew, John & Co. Albania [Harta me reliev]. Edinburgh, 1906. [Disponibël: http://www.mapsland.com/europe/albania/large-detailed-old-map-of-albania-with-relief-1906]
9. Grece Moderne ou Partie Meridionale de la Turquie en Europe. 1705. Rare Maps Gallery. [Disponibël: https://www.raremaps.com/gallery]
10. La Grece ou La Partie Meridionale De La Turquie En Europe. 1715. [Disponibël: https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~288849~90060381]
11. Grèce Moderne ou Partie Méridionale de la Turquie en Europe [1705]. Europeana Digital Collections. [Disponibël: http://www.europeana.eu/portal/el/record/9200365/BibliographicResource]
II. BURIME NARRATIVE DHE UDHËPËRSHKRIME (Primare)
12. Isambert, Émile. Itinéraire Descriptif, Historique et Archéologique de l’Orient. Vol. I: Grèce et Turquie d’Europe. 2nd ed. Paris: Hachette et Cie., 1873–1882. Bibliothèque Numérique, Université de Crète. [Disponibël: http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/2/9/2/metadata-01-0001085.tkl]
13. Miliárakis, Antónios (trans.). Οδοιπορικά Μακεδονίας, Ηπείρου και Θεσσαλίας / κατά τον Emile Isabert. Athens: Typographeion tis Ellinikis Anexartisias, 1878. Bibliothèque Numérique, Université de Crète. [Disponibël: http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/5/c/2/metadata-02-0000139.tkl — Kodi ΠΠΚ124328/122241]
14. Holland, Henry. Travels in the Ionian Isles, Albania, Thessaly, Macedonia, &c. during the Years 1812 and 1813. London: Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown, 1815.
15. Boué, Ami. La Turquie d’Europe. Tome Deuxième. Paris: Arthus Bertrand, Éditeur, 1840.
16. Best, J.J. (Capt., 34th Regt.). Excursions in Albania; comprising a Description of the Wild Boar, Deer, and Woodcock Shooting in that Country; and a Journey from thence to Thessalonica & Constantinople. London: Wm. H. Allen and Co., 1842.
17. Norie, J.W. New Sailing Directions for the Mediterranean Sea, the Adriatic, or Gulf of Venice, the Black Sea, Grecian Archipelago, and the Seas of Marmara and Azov. 2nd ed. London: Charles Wilson, 1841.
18. Perraibós, Christóforos. Ιστορία Σύντομος του Σουλίου και Πάργας. Paris, 1803.
19. Spix, J.B. von & Martius, C.F.P. von. Travels in Brazil in the Years 1817–1820. Vol. I. London: Longman, Hurst, Rees, Orme, Brown & Green, 1824.
20. Türckischen Staats und Regiments Beschreibungen: Gründliche Nachricht von der Ottomanischen Monarchi Ursprung. M.DC.LXIV [1664].
III. BURIME ETNOGRAFIKE DHE SHKENCORE (Primare)
21. Skene, Henry. “The Albanians.” Journal of the Ethnological Society of London (1848–1856), Vol. 2 (1850), pp. 159–181. Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. DOI: 10.2307/3014121. [Disponibël: http://www.jstor.org/stable/3014121]
22. Malte-Brun, Conrad & Balbi, Adriano. System of Universal Geography, Founded on the Works of Malte-Brun and Balbi. Edinburgh: Adam and Charles Black; London: Longman, Brown, Green & Longmans, MDCCCXLII [1842].
23. Doja, Albert. Naître et grandir chez les Albanais: La construction culturelle de la personne. Paris: L’Harmattan, [s.d.].
IV. BURIME HISTORIKE GREKE (Primare — Dëshmi të Kundërta)
24. Zótos Molossós, V.D. Ηπειρωτικαί Μελέται, Βιβλίον Α΄ Πολιτικόν, Τεύχος Α΄. Athens: Para to Ekdoti K. Antoniadi, 1875.
25. Aravandinós, Panagiotis. Ιστορία Αλή Πασά του Τεπελενάη. Athens: Ek ton Typographeion ton Katastimaton Spyridonos Kousoulinou, 1895.
26. Evangelídis, Tryfon E. Ιστορία Αλή Πασά του Τεπελενάη Σατράπου της Ηπείρου (1741–1822). Athens: Ekdotikon Katastima Π. Zannoudaki, 1896.
27. Chiotis, P. Ιστορικά Απομνημονεύματα της Νήσου Ζακύνθου. [s.l.], [s.d.].
28. Ηπειρωτική Εστία: Μηνιαία Επιθεώρηση. Έτος Η΄, Τεύχος 87ον. Ioannina: Ιούλιος 1959. [Βραβείον Ακαδημίας Αθηνών]
29. Ο Πύρρος: Εβδομαδιαία Εφημερίς. Έτος Α΄, Αριθ. 10. Athens, 6 Ιουλίου 1903. [Shënim: Himara identifikohet si “πόλη της Αλβανίας, στην περιοχή της Λιαπουριάς”]
30. Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός — Επετηρίς. Έτος Δωδέκατον, Περίοδος Δευτέρα. Athens: Ek tou Grafeiou tou Syllogou, 1916.
V. BURIME IKONOGRAFIKE DHE ARTISTIKE (Primare)
31. Innes Pocock, William. Albanians of Demetri, Summer Dress, 1811 — Himara-Χιμάρα. Royal Museums Greenwich Collection. [Disponibël: http://collections.rmg.co.uk/collections/objects/124174.html]
32. Lear, Edward. Himara [Vizatim]. 1848. Seria: Albania. Harvard University, Houghton Library, Collection hou01475. [Disponibël: http://ids.lib.harvard.edu/ids/view/27807563?buttons=y]
33. Lear, Edward. Vouno-Himara [Vizatim]. 1848. Seria: Albania. Harvard University, Houghton Library. [Disponibël: http://ids.lib.harvard.edu/ids/view/27807560?buttons=y]
34. Giovanovits [Gioanovits]. Στρατιώτης των pichetti albanesi της Επτανήσου επί Ενετοκρατίας [Illustrim]. [s.d.]
VI. BURIME DIGJITALE DHE ARKIVA (Dytësore — Referenca)
35. Travelogues Digital Collection — Greek Travel Writing. [Disponibël: http://el.travelogues.gr & http://eng.travelogues.gr]
36. Anemi — Bibliothèque Numérique, Université de Crète (Rethymno). [Disponibël: http://anemi.lib.uoc.gr]
37. Europeana Digital Collections. [Disponibël: http://www.europeana.eu]
38. David Rumsey Historical Map Collection. [Disponibël: https://www.davidrumsey.com]
39. Rare Maps — Barry Lawrence Ruderman Antique Maps Inc. [Disponibël: https://www.raremaps.com]
40. Vintage Maps International. [Disponibël: https://www.vintage-maps.com]
41. Swaen Antique Maps & Prints. [Disponibël: https://www.swaen.com]
42. Bergbook Antique Maps. [Disponibël: https://bergbook.com]
43. Digitale Sammlungen — Bayerische Staatsbibliothek. [Disponibël: https://bildsuche.digitale-sammlungen.de]
VII. LEKSIKOGRAFI DHE GJUHËSI (Dytësore)
44. Triantafyllidis, Manolis. Λεξικό Τριανταφυλλίδη. Kentro Ellinikis Glossas. [Disponibël: Pyli gia tin Elliniki Glossa — https://www.greek-language.gr] [Shënim: Hyrja “Αρβανίτης” — përkufizim që konfirmon dallimin etnik]
45. Kriaras, Emmanouil G. Λεξικό Κριαρά [Hyrja “Αρβανίτης”]. Kentro Ellinikis Glossas.
Shënime Metodologjike
Të gjitha burimet hartografike janë konsultuar në versionet dixhitale të disponueshme publikisht. Burimet primare në gjuhë greke, frënge, italiane dhe angleze janë cituar sipas gjuhës origjinale. Datat e aksesimit online: Korrik 2026.
Shkurtesat standarde të përdorura: s.d. = sine data (pa datë); s.l. = sine loco (pa vend botimi); c. = circa (rreth vitit); trans. = translator/përkthyes; ed. = edition/botim; vol. = volume/vëllim.
© UsAlbanianMediaGroup — Referencat janë të verifikueshme dhe të hapura për konsultim publik.
