«Gjuha është shpirti i kombit. Kush e ruan gjuhën, ruan vetveten.»
— Kostandin Kristoforidhi
I. Një vepër që nisi me dorëshkrim dhe u bë monument
Në vitin 1904, shtëpia botuese “Τύποις Π. Δ. Σακελλαρίου” në Athinë nxori në dritë një nga veprat më madhështore të shkrimit shqiptar: Λεξικόν της Αλβανικής Γλώσσης — Fjalori i Gjuhës Shqipe. Por kjo datë nuk shënon lindjen e veprës; ajo shënon vetëm momentin kur vepra mundi të shihte dritën e botës, mbasi autori i saj kishte vdekur prej vitesh. Konstandin Kristoforidhi, atdhetari dhe gjuhëtari i Elbasanit, kishte lënë pas vetes, si testament intelektual, një dorëshkrim prej mbi njëzet vitesh pune, fryt i një jete të tërë kushtuar shqipes.
Vepra u botua saktësisht ashtu siç u gjet pas vdekjes së autorit — pa ndryshime, pa redaktime, “me saktësi dhe besnikëri absolute”, siç thuhet në parathënien greke të botimit. Ky fakt vetëm e shton rëndësinë e saj: kemi të bëjmë me zërin e pastër të Kristoforidhit, të pakompromisuar nga ndërhyrjet e kohës apo të të tjerëve.
Parathënia e botimit, e shkruar në greqishte, e cilëson veprën si “punë dyzet-vjeçare dashurish dhe mundimesh të palodhura”. Këto nuk janë fjalë protokollare — ato pasqyrojnë realitetin e një burri që, ndërmjet misionesh diplomatike dhe fetare, mërgimesh dhe rreziqesh, gjeti gjithnjë kohë dhe forcë të punonte për gjuhën e nënës.
II. Jeta e një atdhetari: nga Elbasani nëpër botë
Konstandin Kristoforidhi lindi në Elbasan më 1827. Qyteti i Elbasanit, me traditën e tij të lashtë kulturore dhe tregtare, i dha djalit të ri themelet e para intelektuale. Ai mësoi greqishten në Janinë — qendër e madhe arsimore e Ballkanit jugor të asaj kohe — dhe më pas udhëtoi nëpër vende të ndryshme, duke fituar njohuri të gjera mbi gjuhët dhe kulturat e huaja.
Kjo përvojë e shumanshme — si udhëtar, si përkthyes, si mësues — e bëri atë ndër figurat intelektuale më të gjithanshme të lëvizjes kombëtare shqiptare. Bashkatdhetarët e tij e njihnin si “njohësin më autoritar të shkencës dhe studiuesi më të zellshëm të gjuhës amtare”, siç thuhet edhe në parathënien e Fjalorit. Ky vlerësim nuk kishte të bënte vetëm me erudicionin akademik — kishte të bënte me devotshmërinë e plotë ndaj kauzës kombëtare.
Kristoforidhi vdiq në Elbasan më 1895 — njëzet e dy vjet para pavarësisë së plotë të Shqipërisë, pa e parë kurrë plotësisht frytin e punës së tij të shpërndarë nëpër dekadat e jetës. Kjo vonesë ka diçka tragjike dhe madhështore njëherësh: si shumë gjeni të tjerë të historisë, Kristoforidhi nuk e pa veprën e tij të botuar, por jehona e veprës së tij gjuhësore jetoi pas tij.
III. Fjalori: arkitektura e një gjuhe të kapur në lëvizje
Fjalori i Gjuhës Shqipe nuk është thjesht një listë fjalësh me shpjegime. Ai është një vepër me ambicie të madhe shkencore: të kapë gjuhën shqipe në diversitetin e saj dialektikor, të dokumentojë variantet krahinore dhe t’i paraqesë ato me rigorozitet akademik. Shenjat shkurtuese të listuara në “Πίνακα” (Tabelën) e botimit — që përfshijnë vendet si Gjirokastra, Vlora, Berati, Dibra, Elbasani, Kolonja, Korça, Shkodra, Tirana, Tepelena, Himara, Hydra dhe shumë të tjera — dëshmojnë për gjeografinë e gjerë leksikore që Kristoforidhi synoi të mbulonte.
Veçanërisht domethënëse është trajtimi dyvalë i dialekteve: gegërishtes (γεγιστί, κατά την γενικήν διάλεκτον) dhe toskërishtes (τοσκιστί, κατά την Τοσκικήν διάλεκτον), si dhe i nëndialekteve si çamërishtja (τσαμιστί, κατά την τσαμικήν διάλεκτον) dhe labërishtja – liapërishtja (λιαπιστί, κατά την Λιαπικήν διάλεκτον). Ky klasifikim tregon se Kristoforidhi kishte kuptuar thellë strukturën e brendshme të gjuhës shqipe, duke refuzuar çdo reduktim të saj në një variant të vetëm.
Alfabeti i zgjedhur nga Kristoforidhi për Fjalorin — ai latin i pasuruar me shenja diakritike — u vlerësua ndërkombëtarisht. Në veprën enciklopedike The History of the World (New York, Dodd, Mead and Company, 1907), botuar nga Dr. H. F. Helmolt me parathënie të Right Hon. James Bryce, thuhet shprehimisht se “alfabeti më i mirë i përdorur deri atëherë” për gjuhën shqipe ishte ai i Konstandin Kristoforidhit të Elbasanit, i cili përforcoi alfabetin latin me një numër shenjash diakritike të vendosura mbi bazë fonetike të shëndoshë.
IV. Gjuha si akt politik: Shqipja dhe vetëdija kombëtare
Në kontekstin e shekullit XIX, të dokumentosh dhe të standardizosh një gjuhë nuk ishte vetëm akt akademik — ishte akt politik dhe kombëtar i rendit të parë. Perandoritë që mbikëqyrnin Ballkanin nuk kishin interesin e shqiptarëve, t’i zhvillonin institucionet kulturore dhe gjuhësore të tyre. Puna e Kristoforidhit, pra, nuk u bë në vakuum neutral: ajo u bë kundër rrymës, me vetëdije të plotë për rëndësinë e saj të dyfishtë — gjuhësore dhe emancipuese.
Në artikullin e tij të botuar në revistën Perparimi (New York, 1916) — revistë shqiptare e botuar në Amerikë, me portretin e tij në faqen e parë — Kristoforidhi shkroi me qartësi shkencore dhe politike njëherësh mbi natyrën e gjuhës shqipe dhe origjinën e saj. Ai argumentoi se gjuha shqipe ndahet në dy dialekte kryesore: gegërishten dhe toskërishten, dhe se dialektet e arbëreshëve (Arbëritë) dhe çamëve (Çamëritë) janë degëzime të toskërishtes. Ai theksoi se gegërishtja, si dialekti primar, është “më e pastër, më e kulluar, më e pasur” dhe se studimi i saj është domosdoshmëri për çdo shqiptar që dëshiron të kuptojë rrënjët dhe derivimet leksikore të gjuhës.
Por argumenti më i guximshëm i Kristoforidhit — dhe ai që i jep shkrimeve të tij dimensionin historik — qëndron në tezën e tij për origjinën e shqiptarëve. Ai shkruan se shqiptarët, gegë e toskë, arbëreshë e çamë, ndajnë të njëjtin emër etnik: Shqiptarë (Skipetarë.) Dhe gjuha e tyre — “Skipja” — nuk është gjë tjetër veçse “mbetjet e Gjuhës së Lashtë Pellasgjike”. Kjo tezë, sado e diskutueshme nga këndvështrimi i gjuhësisë moderne, tregon se Kristoforidhi nuk ishte vetëm fjalëtar — ishte edhe mendimtar me vizion historik të thellë.
V. Vepra e tërë: Një jetë në shërbim të shqipes
Fjalori i Gjuhës Shqipe nuk ishte vepra e vetme e Kristoforidhit — por ishte kulmi i saj. Gjatë jetës, ai kishte botuar Alfabetarin Shqip dhe Gramatikën e Gjuhës Shqipe, si dhe kishte përkthyer Besëlidhjen e Re — vepra e fundit me rëndësi të jashtëzakonshme, sepse sjell gjuhën shqipe në domenin e tekstit të shenjtë, duke i dhënë asaj autoritetin kulturor dhe fetar që i mungonte.
Bashkë, këto vepra formojnë një tërësi koherente: alfabeti — si mjet grafik; gramatika — si sistem rregullash; Fjalori — si inventar leksikor; Besëlidhja e Re — si tekst i gjuhës në veprim. Kristoforidhi, me vetëdije apo jo, ndoqi rrugën klasike të ndërtimit të gjuhës standarde: ortografi, gramatikë, fjalor, tekst besëlidhor. Kjo nuk është rastësi — është projekt.
VI. Trashëgimia: Çka mbeti dhe çka vazhdon
Enciklopedia ndërkombëtare The History of the World (1907) e njohu Kristoforidhinin si figura qendrore të zhvillimit të alfabetit shqiptar. Revista Perparimi e Nju Jorkut, organ i diasporës shqiptare në Amerikë, ia kushtoi faqen e parë të numrit të tetorit 1916 portretit të tij — dëshmi e gjallë se memoria e tij jetonte fuqishëm mes shqiptarëve të emigruar, të cilët mbanin flamurin kombëtar larg vendlindjes.
Gjuhësia shqiptare e shekullit XX dhe XXI vazhdon të ketë borxh ndaj Kristoforidhit. Studiuesit bashkëkohorë e citojnë atë si burim primar për leksikun historik të shqipes; fjalori i tij mbetet një pasuri e dokumentuar e fjalëve, shprehjeve dhe formave dialektore, shumë prej të cilave janë shuarë nga përdorimi i zakonshëm. Nëpërmjet tij, shqipja ka ruajtur gjurmë të vetvetes nga shekulli XIX.
Bashkia e Elbasanit, qyteti i lindjes së tij, e ka nderuar emrin e Kristoforidhit nëpërmjet institucioneve arsimore. Figura e tij shfaqet në tekstet shkollore shqiptare si simbol i Rilindjes Kombëtare. Por ndoshta nderimi më i mirë do të ishte ai akademik: leximi, studimi dhe botimi i veprës së tij në editime kritike, moderne dhe të aksesueshme.
VII. Perspektiva akademike: Kristoforidhi nër kontekstin europian
Vepra e Kristoforidhit nuk duhet lexuar vetëm brenda kornizave të historisë shqiptare — ajo duhet vendosur në kontekstin e gjerë europian të kodifikimit gjuhësor të shekullit XIX. Ky shekull pa lulëzimin e gjuhësisë historike dhe komparative — nga Grimm dhe Bopp në Gjermani, deri tek Vuk Stefanović Karadžić në Serbi dhe Elias Lönnrot me Kalevala në Finlandë. Kristoforidhi bën pjesë në këtë lëvizje të madhe europiane: ai është shqiptari i madh i projektit romantiko-shkencor të kodifikimit kombëtar të gjuhës.
Ndryshimi midis Kristoforidhit dhe bashkëkohësve europianë qëndron në kushtet e punës. Karadžić punoi në një mjedis relativish mbështetës; Lönnrot kishte sponsorizimin institucional finlandez. Kristoforidhi punoi nën sundimin osman, në kushte vështirësie materiale dhe politike, pa një shtet shqiptar që do t’i jepte mbështetje. Puna e tij dyzet-vjeçare u bë kryesisht me burime personale dhe devotshmëri individuale — çka e bën atë edhe më monumentale.
Gjuhëtarë ndërkombëtarë si Gustav Meyer, i cili punoi gjerësisht mbi gjuhën shqipe në fund të shekullit XIX, e njihnin dhe e vlerësonin punën e Kristoforidhit. Kjo njohje ndërkombëtare është ajo që i jep veprës dimension universal: Fjalori i Gjuhës Shqipe nuk është vetëm pasuri e shqiptarëve — është kontribut i njohur i shkencës gjuhësore botërore.
VIII. Fjala që nuk vdes
Kur hapim sot faqet e Fjalorit të Gjuhës Shqipe të Konstandin Kristoforidhit — botimin e 1904-ës, me ballinën e tij të rëndë dhe shenjat e vjetra të shtypshkronjës athinase — ne nuk hapim thjesht një libër. Ne hapim një dritare të epokës: të shohim gjuhën shqipe të kapur në lëvizje, të dokumentuar nga dora e një njeriu që e donte si vetëveten.
Kristoforidhi ishte atdhetar. Por atdhetarizmi i tij nuk shprehej me fjalime dhe thirrje — shprehej me punë mbi fjalosjen, mbi gramatikën, mbi alfabet. Ai e kuptoi diçka themelore: pa gjuhë të shkruar dhe të kodifikuar, nuk ka komb. Pa fjalor, nuk ka kujtesë kolektive. Pa alfabet të shëndoshë, nuk ka letërsi. Prandaj ai i dha jetën ngritjes së strukturave themelore gjuhësore — duke ditur se pa to, çdo ndërtim tjetër kombëtar do të qëndronte mbi themel ranor.
Botimi i 1904-ës u bë — sipas fjalëve të vetë parathënies — jo vetëm si detyrim ndaj memories së autorit, por edhe “si mjet pedagogjik i paçmueshëm i ardhshëm”, me qëllim t’u mësojë gjeneratave të reja shqiptare se mund të ndërtojnë e konsolidojnë gjuhën amtare si “mëmën e vërtetë të ideve, të qytetërimit dhe të fjalës njerëzore”.
Vepra e Kristoforidhit mbetet e gjallë, jo si reliktë muzeale, por si burim aktiv reference, studimi dhe frymëzimi. Çdo fjalë shqipe e dokumentuar prej tij, çdo variant dialektik i ruajtur në faqet e Fjalorit, është një copëz e shpirtit kombëtar të kapur dhe transmetuar. Dhe kjo, fundja, është gjëja më e madhe që mund të bëjë njeriu i mendimit: të ruajë dhe të transmetojë atë që ka gjasa të humbasë. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
─────────────────────────
Burime dhe bibliografi
• Kristoforidhi, Konstandin. Λεξικόν της Αλβανικής Γλώσσης. Τύποις Π. Δ. Σακελλαρίου, Athinë, 1904.
• Helmolt, H. F. (ed.). The History of the World: A Survey of Man’s Record, Vol. V. Dodd, Mead and Company, New York, 1907.
• Kristoforidhi, Konstandin. “Alvanoi Skipetaroi Pelasgjoi” në Perparimi, Vol. I, No. 9. Albanian Publishing Company, New York, tetor 1916.
• Elsie, Robert. A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture. Hurst & Company, Londër, 2001.
• Topalli, Kolec. Gjuha shqipe dhe historia e saj. Shkodër, 2011.
