Duke u mbështetur në burimet antike (Polibi, Apiani, Diodori, Livius), si dhe në studimet e rishikuara të Fanoula Papazoglosë (1965), të cilat demonstrojnë me qartësi vijimësinë strukturore, gjeografike dhe dinastike të shtetit ilir nga Bardhyli i parë deri tek Genti. Do argumentohet se nocioni i “shteti ilir” si entitet politik i vazhdueshëm — jo thjesht si emërtim gjeografik — gjen mbështetje të fuqishme në tekstet antike, dhe se interpretimi alternativ buron nga keqleximi i burimeve dhe nga paragjykimet e historiografisë romantike gjermane të shekullit XIX.
* * *
I. Problemi historiografik: Mes vazhdimësisë dhe fragmentimit
Historia e botës ilire ka qenë prej kohësh fushë beteje e interpretimeve të ndryshme shkencore. Në zemër të këtij debati qëndron një pyetje themelore: a ekzistoi një shtet ilir i qëndrueshëm, me vazhdimësi politike dhe dinastike, apo ishte Iliria thjesht një hapësirë e banuar nga fise të pavarura, të cilat asnjëherë nuk arritën të formojnë një entitet shtetëror me karakter të qëndrueshëm?
Teza dominuese e historiografisë perëndimore të shekullit XIX dhe XX — e mbështetur kryesisht nga Zippel dhe Schutt — ka qenë se mbretëria e fuqishme e Agronit (vdekur rreth vitit 230 p.e.s.) dhe e pasardhëses së tij Teutës, pastaj e mbretërisë deri tek Genti (rënë në vitin 168 p.e.s.), nuk kishte asnjë lidhje strukturore me mbretëritë ilire të shekullit IV p.e.s. dhe fillimit të shekullit III p.e.s. Sipas kësaj teze, formimi i shtetit ilir nën Agronin do të ishte një “inovacion politik” i paprecedentë, një krijim ex nihilo i fisit ardian, i cili u shpërnda nga bregu adriatik drejt jugut dhe imponoi autoritetin e tij mbi popujt e tjerë ilirë.
Ky interpretim, megjithëse u pranua gati unanimisht nga historiografia e mëpasshme, mbështetet mbi themele të dobëta. Ai bazohet kryesisht në heshtjen e burimeve — faktin që periudha e diadokëve (rreth 320–250 p.e.s.) është e dokumentuar keq në lidhje me historinë ilire — dhe në identifikimin etnik të dyshimtë të fisit të ardianëve si fisi drejtues i shtetit të Agronit.
Studiuesja greke Fanoula Papazoglou, lindur në Manastir, në studimin e saj themelor të vitit 1965 “Les origines et la destinée de l’État illyrien: Illyri proprie dicti”, botuar në revistën historike gjermane Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, argumentoi me bindje shkencore se lidhja mes mbretërisë së Bardhylit dhe asaj të Agronit është e pamohueshme, dhe se nocioni i “shtetit ilir” si entitet politik specifik — jo vetëm si term gjeografik i përgjithshëm — qëndron i bazuar historikisht.
* * *
II. Droysen dhe vazhdimësia dinastike: Teza e parë
Para se të analizojmë deformimin historiografik të shekullit XIX, duhet kujtuar kontributin e J.G. Droysen, historianit të madh gjerman dhe themeluesit të studimeve helenistike. Në veprën e tij madhore “Geschichte des Hellenismus” (1836-1843, botimi i dytë 1877), Droysen shprehte idenë se mbretëria ilire kishte një vijimësi dinastike të qartë: Bardhyli — Kliti — Bardhyli II — Pleurati — Agron — Teuta/Pini — Pleurati II — Skerdilaidi — Pleurati III — Genti.
Droysen nuk arriti ta argëtonte plotësisht tezën e tij — vepra e tij trajtonte historinë e periudhes helenistike në tërësi, dhe Iliria ishte vetëm një fragment i saj — pra ideja e tij e vazhdimësisë mes mbretërisë së Bardhylit dhe asaj të Agronit është mjaft e qartë. Ai shikonte shtetin ilir si njësi politike me histori të qëndrueshme, ku mbretër të ndryshëm drejtuan të njëjtin areal gjeografik dhe të njëjtën strukturë pushtuese.
Paradoksalisht, ky vizion i Droysen-it — megjithë autoritetin e madh shkencor të autorit — nuk ushtroi ndikim mbi historiografinë pasardhëse. Zippel, i cili botoi studimet e veta pikërisht në vitin e ri-botimit të Droysen-it (1877), mori një pozicion diametralisht të kundërt.
* * *
III. Zippel dhe doktrina e fragmentimit: Një rishikim kritik
Gustav Zippel, në studimin e tij “Die römische Herrschaft in Illyrien bis auf Augustus” (1877), ndërtoi një paradigmë të re: mbretëria e Bardhylit do të kishte qenë “mbretëria e enkeledëve” — emërtuar pas fisit ilir të Enkeledëve, të cilët burimet mitike dhe Herodoti i vendosin në rajonin e liqenit të Lychnidos-it (sot Ohri). Mbretëria e Agronit, nga ana tjetër, do të kishte qenë krijim i ardianëve, fis tjetër krejt i ndryshëm, me origjinë nga bregu i detit Adriatik.
Kjo teori u mbështet dhe u zhvillua tutje nga Carl Schutt (1910), dhe kështu u bë opinio communis e historiografisë. Me kalimin e kohës, historianët filluan të flitnin për “mbretërinë encheleane” të shekullit IV dhe fillimit të shekullit III p.e.s. si për një realitet historik të konfirmuar, ndërkohë që asnjë burim antik i kësaj periudhe nuk i emërton enkeledët në kontekstin e mbretërisë ilire.
Papazoglou vë gishtin mbi plagën: Zippel-i dhe Schutt-i e mbushën vakumin e burimeve me konkluzione të nxituara. Fakti që Encheleët janë të dokumentuar si popull në Ilirinë jugore në lashtësi dhe se Bardylis veproi në të njëjtën zonë gjeografike — rajoni i Liqenit të Ohrit dhe lugina e Devollit — u shndërrua artificialisht në dëshmi të përkatësisë etnike të mbretit ilir. Por kjo është petitio principii: nuk ka asnjë burim antik që emërtojë Bardhylin si “kral enchelean.”
Burimet tona mbi Ilirinë meridionale e periudhës klasike e helenistike e emërtojnë shtetin ilir thjesht si “mbretëria ilire” ose “mbretëria e ilirëve”, pa i dhënë asnjëherë atij një emërtim tribal specifik. Zippel, duke dashur të mbushë vakumin, futi në qarkullim konceptin e “mbretërisë encheleane” — i cili, fatkeqësisht, është pranuar si fakt historik i konfirmuar.
Problemi tjetër themelor i doktrinës Zippel-Schutt është identifikimi i ardianëve si fisi drejtues i shtetit të Agronit. Polibii dhe Apiani — burimet kryesore dhe më të besueshme për historinë ilire të shekullit III dhe II p.e.s. — emërtojnë gjithmonë subjektet e Agronit si “ilirë”, jo si “ardianë”. Vetëm Dion Casiusi, historian i shekullit III e.s. (pra rreth 400 vjet pas ngjarjeve), flet për ardianët si fisit drejtues. Papazoglou argumenton bindshëm se ky dallim nuk është i rastësishëm, dhe se historiografët e shekullit XIX gabuan rëndë kur preferuan burimet e vona dhe më pak të besueshme ndaj atyre të afërta kohore me ngjarjet.
* * *
IV. Argumenti gjeografik: Uniteti i territorit Ilir
Një nga argumentet më bindëse të Papazoglosë kundër doktrinës së fragmentimit është argumenti gjeografik. Nëse shikojmë me kujdes hartën e veprimeve politike dhe ushtarake të mbretëve ilirë nga Bardhyli deri tek Genti, vihet re se ata operojnë brenda të njëjtit areal gjeografik, me variante të vogla sipas rrethanave historike.
Bardhyli i parë dhe pasardhësit e tij direkt (Kliti, Bardhyli II) veprojnë në Ilirinë jugore, ku shtrihet lugina e Devollit dhe Vjosës (Aoosit), rajoni i Liqenit të Lychnidos-it, dhe zonat bregdetare drejt jugut. Ky është pikërisht territori ku Polibi dhe Apiani e vendosin gjithashtu qendrën e shtetit të Agronit e të Teutës. Pasazhi i famshëm i Apianit, cituar nga Papazoglou, është vendimtar: kur Apiani paraqet Agronin, ai e cilëson atë si “mbret të ilirëve që sundonin tokën tashmë të sunduar nga mbret i fuqishëm — Pirro i Epirit”.
Kjo vendosje gjeografike e shtetit të Agronit krejtësisht pranë bregut jonian dhe jo në veri, pranë grykës së lumit Naro — ku Zippel vendoste origjinën ardiane — ishte argument i fortë kundër teorisë sipas të cilës ardianët kishin ardhur nga veriu dhe kishin imponuar pushtetin e tyre mbi të gjitha fiset ilire jugore. Nëse do të ishte kështu, shteti i Agronit do ta kishte qendrën e gravitetit gjeografik larg jugut. Por burimet tregojnë të kundërtën: teatri i operacioneve ushtarake ilire të shekullit III p.e.s. është kryesisht jugu i bregut jonian, rajoni i Rizionit dhe i ishujve kaorianë — saktësisht aty ku ishte veprimtaria edhe mbretëria e Bardhylit.
Kjo vazhdimësi gjeografike është shumë e vështirë të shpjegohet nëse Agronin e konsiderojmë si krye të fisit ardian që kishte ardhur nga veriu dhe kishte pushtuar trojet ilire jugore. Kjo shpjegohet shumë natyrshëm, përkundrazi, nëse Agronin e konsiderojmë si trashëgimtar të asaj mbretërie ilire jugore që ishte aktivizuar politikisht dhe ushtarakisht që nga koha e Bardhylit.
* * *
V. Dëshmitë e burimeve antike: Ç’thotë realisht Polibi?
Çdo diskutim serioz mbi historinë ilire duhet t’u rikthehet burimeve antike. Polibi (rreth 200–118 p.e.s.) është historiani antik më i besueshëm për periudhen helenistike dhe për historinë ilire të shekujve III-II p.e.s. Ai kishte njohuri direkte me botën romake dhe greke, kishte konsultuar burime të mira, dhe shkruante në afërsi kohore me ngjarjet.
Polibi, duke hyrë në narrativën e luftës së parë iliro-romake (229 p.e.s.), konstaton se Agroni ishte “mbret i fuqishëm, më i fuqishmi nga të gjithë mbretërit që kishin sunduar ndonjëherë mbi ilirët”. Ky konstatim është shumë i rëndësishëm: ai nënkupton jo vetëm se Agronin Polibi e njeh si kreu i një tradite mbretërish ilire, prap edhe se kjo traditë kishte mbretër të tillë me të cilët krahasimi kishte kuptim historik. Me fjalë të tjera, Polibi shpreh qartë idenë e një vazhdimësie të mbretërisë ilire.
Apiani, nga ana e tij, na jep argumenten gjeografik vendimtar. Ai shkruan se Agronit i takonte sundimi mbi trojet tashmë të sunduar nga Pirro i Epirit. Pirro kishte zgjeruar mbretërinë e tij epirote drejt lindjes dhe jugut të Ilirisë, dhe kur ai u largua nga Sicilia, mbretëritë fqinjë shfrytëzuan vakumin e pushtetit. Shteti ilir, sipas Apianit, e kishte qendrën pikërisht aty ku vepruese kishte qenë mbretëria e Pirros në rajonin e Adriatikut të jugut.
Polybios 2.2.4: Agron […] βασιλεύων Ἰλλυριῶν δυναμικώτατον εἶχε τῶν πρὸ αὐτοῦ γεγονότων ἐν toῖς κατὰ τὴν Ἰλλυρίδα βασιλέων — “Agron […] mbret i ilirëve, kishte pushtetin më të madh ndër mbretërit e mëparshëm të Ilirisë.”
Pasazhi origjinal greqisht i Polibit tregon me saktësi se autori antik nuk e koncepton shtetin e Agronit si fenomen të ri politik: ai e sheh Agronin si vazhdimësi të një tradite mbretërish ilire. Fraza “mbretërit e mëparshëm të Ilirisë” është dëshmi e drejtpërdrejtë e ndërgjegjësimit antik për ekzistencën e shtetit ilir si entitet historik me histori të gjatë.
Aq e njohur ishte kjo vijimësi për historianët antikë, sa Appiani, duke e paraqitur Agronin, u referohet tokave “tashmë të sunduar nga Pirro i fuqishëm, mbret i Epirit” — duke treguar kështu se ai shikonte ndikimin e shtetit ilir si vijim i drejtpërdrejtë i historisë gjeografike të rajonit.
* * *
VI. Bardhyli: Themeluesi i traditës mbretërore Ilire
Bardhyli i parë (rreth 393–358 p.e.s.) është figura kryesore nga e cila filloi fuqia e madhe ilire. Historiani Diodor Siciliani tregon se ky mbret sfidoi Maqedoninë disa herë, duke mposhtur mbret pas mbreti maqedon dhe duke vrarë Amyntasin III (vëllain e Filipit II) dhe shumë maqedonas të tjerë. Sipas traditës antike, Bardhyli kishte lindur i varfër — si shitës qymyri sipas disa burimeve — dhe kishte ngritur veten deri në fronin ilir, duke u bërë sunduesi i padiskutueshëm i Ilirisë jugore.
Vendbanimet kryesore të Bardhylit ndodhen ne antikët rreth liqenit të Lychnidos-it (Ohrit) dhe luginave të Aoos-it dhe Devollit — pra saktësisht rajoni midis Maqedonisë perëndimore dhe bregdetit adriatik/jonian. Ky rajon do të mbetet, me variante të vogla, qendra e gravitetit të shtetit ilir deri në kohën e Gentit.
Fitoria epokale e Filipit II maqedon kundër Bardhyli të vjetër (358 p.e.s.) — ku u vranë rreth 7.000 ilirë, sipas Diodorit — shënoi fundin e sundimit të Bardhylit I, por jo fundin e shtetit ilir. Kliti, bir i Bardhylit, trashëgoi pushtetin dhe vazhdoi politikën e babait të tij. Ai mbeti mbret ilir aktiv edhe gjatë periudhës së Aleksandrit të Madh: ai u rebelua kundër Aleksandrit në vitin 335 p.e.s. dhe u detyrua të tërhiqej në Ilirinë e thellë. Pas kthimit të Aleksandrit, Kliti u gjend sërish si faktor i rëndësishëm në lojën politike të rajonit.
Tradita e Bardhylase vazhdon: Bardhyli II (i njohur nga disa burime indirekte), Pleurati i parë, dhe Agroni janë lidhja direkte midis mbretërisë së shekullit IV dhe mbretërisë së fuqishme të shekullit III. Papazoglou e demonstron se, megjithëse burimet janë të pakta për periudhën ndërmjetëse (rreth 320–250 p.e.s.), mungesa e informacionit nuk mund të interpretohet si evidencë e mungesës së vazhdimësisë shtetërore.
* * *
VII. Periudha e diadokëve: Vakumi i burimeve ≠ vakumi politik
Një nga argumentet qendrore të doktrinës Zippel-Schutt është heshtja e burimeve: periudha nga vdekja e Aleksandrit (323 p.e.s.) deri tek ngritja e Agronit (rreth 250 p.e.s.) është e dokumentuar shumë keq nga burimet historike mbi Ilirinë. Zippel dhe pasardhësit e tij interpretuan këtë heshtje si evidencë se shteti ilir i shekullit IV ishte shpërbërë, dhe se Agroni krijoi një formacion të ri politik.
Por kjo logjikë argumentuese është metodologjikisht e gabuar. Heshtja e burimeve nuk dëshmon heshtjen e historisë. Periudha e diadokëve ishte kohë turbulente, ku historianët antikë ishin të fokusuar tërësisht tek luftërat për trashegiminë e Aleksandrit — Egypti, Siria, Maqedonia, Greqia. Iliria ishte periferike për ata autorë dhe kishte pak gjasa të zinte vend në narrativat e mëdha historike.
Papazoglou tregon me hollësi se burimet që kemi mbi historinë ilire ndahen në dy grupe të dallueshme dhe relativisht të palidhura: burimet që trajtojnë Maqedoninë e periudhës argeade (Tukididi, Teopompi, Diodori, Justini) i shikojnë ilirët si fqinj dhe kundërshtarë të Maqedonisë. Burimet mbi periudhën romake (Polibiu, Livius, Apiani, Dion Casiu) i trajtojnë ilirët në kontekstin e ndërhyrjes romake. Midis këtyre dy grupeve burimesh gjendet një boshllëk i madh kohor, pikërisht periudha e diadokëve.
Kjo strukturë e burimeve nuk gjeneron evidencë negative — domethënë, nuk na tregon se shteti ilir u shpërbë gjatë kësaj periudhe. Ajo thjesht tregon se historianët antikë nuk e kishin Ilirinë si temë kryesore gjatë asaj periudhe. Interpretimi i heshtjes si dëshmi e fragmentimit shtetëror është gabim i rëndë metodologjik.
* * *
VIII. Ndërgjegjja Antike për “Shtetin Ilir” si Entitet të Qëndrueshëm
Çështja nuk është vetëm nëse shteti ilir kishte vazhdimësi politike, bra edhe nëse historianët antikë e konceptonin atë si entitet të qëndrueshëm. Papazoglou argumenton se po: historianët antikë kishin ndërgjegjje të qartë për “shtetin ilir” si entitet gjeopolitik specifik, me kuptim të ndryshëm nga “Iliria” si term gjeografik i gjerë.
Polibi, Apiani dhe Livi dallojnë me kujdes mes “ilirëve” si popull i gjerë (duke përfshirë fiset si dardanët, enkeledët, taulantët) dhe “mbretërisë ilire” si shtet specifik. Kur ata flasin për “mbretërinë ilire” ose për “mbretërit ilirë”, ata i referohen atij blloku politik specifik që kishin themeluar Bardhyli dhe e kishte vazhduar Agroni.
Ky dallim terminologjik është vendimtar. Dardanët, megjithëse ishin popull ilir, kishin mbretërinë e tyre të veçantë dhe historianët antikë i trajtojnë si entitet të dallueshëm nga “mbretëria ilire”. Taulantët kishin mbretërinë e tyre, enkeledët historinë e tyre — pra të gjithë këta dalloheshin qartë nga “mbretëria ilire” proprie dicti, siç shprehet Papazoglou nëpërmjet titullit të studimit të saj.
Termi latin “Illyrii proprie dicti” — ilirët në kuptimin e drejtpërdrejtë dhe specifik — është pikërisht ai dallim terminologjik të cilin burimet antike e bëjnë rregullisht, pra që historiografia moderne e ka neglizhuar duke trajtuar të gjithë emërtimin “ilir” si term gjeografik të paspecifikuar.
* * *
IX. Nga Agroni te Genti: Vijimësia e strukturës shtetërore
Edhe nëse do të pranojmë pikëpamjet e Zippel-it mbi origjinën e shtetit të Agronit — qoftë edhe vetëm me titull argumenti — fakti mbetet se nga koha e Agronit e deri tek Genti ka vazhdimësi institucionale, dinastike dhe gjeografike absolute. Kjo vazhdimësi është e dokumentuar mirë dhe nuk kontestohet nga askush.
Pas vdekjes së Agronit (rreth vitit 230 p.e.s.), pushtetin e mori gruaja e tij Teuta si regjente e birit të mitur Pini. Teuta ishte figura kryesore e luftës iliro-romake të parë (229–228 p.e.s.), e cila mbaroi me nënshkrimin e traktatit të parë midis Romës dhe mbretërisë ilire. Ky traktat dhe kushtet e tij — kufizimi i anijeve ilire në detin Adriatik, pagesa e tributit — tregojnë se Roma kishte të bënte me një shtet me aparatin e tij shtetëror, jo me konfederata fisnore.
Pas Teutës, skenën politik e zuri Dhimiter Fari si regent i ri Pinit. Pastaj erdhi Skerdilaidi si mbret. Pastaj Pleurati III. Pastaj Genti, i cili mbretëroi deri në rënien e mbretërisë pas betejës së vitit 168 p.e.s. kundër konsullit Lucius Anicius Gallus.
Kjo linjë trashëgimie mbretërore, me institucione të qëndrueshme (thesarin mbretëror, ushtrinë, marinën, aparatin diplomatik), me kryeqytetet mbretërore — kryesisht Shkodra dhe qendrat bregdetare — dhe me politikë të jashtme koherente (marrëdhënie me Maqedoninë, Epirin, Greqinë dhe Romën), paraqet gjithçka që mund t’i kërkohet një shteti të organizuar.
Është pikërisht kjo strukturë institucionale — dhe jo thjesht kontinuiteti i emrit “ilir” — që tregon se bota ilire kishte arritur një nivel organizimi shtetëror shumë larg modelit të fragmentimit tribal. Fisi, si njësi organizuese themelore, ekzistonte pa dyshim — pra ekzistonte brenda strukturës më të gjerë shtetërore, ashtu siç fiset epirotase ekzistonin brenda mbretërisë epirote ose fiset maqedone brenda mbretërisë maqedone.
* * *
X. Miti i “Fiseve të paorganizuara” dhe arsyetimi historiografik
Pse u bë kaq e popullarizuar teza e fragmentimit tribal ilir? Papazoglou vetë nuk e analizon plotësisht këtë çështje, pra studimi i historiografisë sugjeron disa arsye.
Së pari, konteksti ideologjik i shekullit XIX: historiografia romantike gjermane kishte tendencë evolucioniste — të shikonte popujt “e pacivilizuar” si njerëz të çorganizuar tribale, të cilët vetëm nën ndikimin e popujve “superior” (helene, romake ose gjermanike) mund të arrinin organizimin shtetëror. Iliria, si periferi e botës greko-romane, ishte lehtë t’u shtrihej kategorive evolucioniste.
Së dyti, mungesa e burimeve vendase ilire: ilirët nuk na lanë historianë, nuk na lanë kronikat mbretërore, nuk na lanë dokumentet administrative. Gjithçka e dimë për to e dimë nga burimet greke dhe romake — burime të shkruara nga jashtë dhe shpesh me paragjykime. Kjo varësi nga burimet e jashtme krijon rrezikun e adoptimit të paragjykimeve të atyre autorëve.
Së treti, dhe ndoshta arsyeja kryesore: ndikimi i paarsyeshëm i heshtjes së burimeve. Periudha e diadokëve (323–250 p.e.s.) ishte e paqartë për historianët antikë sa i takon Ilirisë, dhe kjo u transmetua si “boshllëk historik” — boshllëk i cili u interpretua si dëshmi e fragmentimit, kur në të vërtetë ishte thjesht mungesë dokumentimi.
Resultati ishte ndërtimi i një paradigme interpretative të gabueshme: ilirët u paraqitën si fise primitive, të paorganizuara, të cilat ishin në gjendje t’u bënin ballë maqedonëve jo nga pozita organizimi shtetëror, por thjesht si “vale barbare” të rrezikshme nga shkaku i vëllimit të tyre numerik dhe i agresivitetit tribal.
E vërteta historike, siç e tregojnë burimet antike kur lexohen me kujdes dhe pa paragjykime, është shumë ndryshe: mbretërit ilirë ishin aktorë politikë të sofistikuar, të cilët zhvilluan marrëdhënie diplomatike me të gjitha fuqitë e mëdha të botës helene dhe romake, mbajtën ushtri profesionale, organizuan flota të mëdha detare, dhe e menaxhuan një territor të konsiderueshëm me aparatin e duhur shtetëror.
* * *
XI. Implikime për studimin e historisë shqiptare
Debati mbi vazhdimësinë shtetërore ilire ka implikime që tejkalojnë historinë antike. Ai prek çështjen themelore të identitetit historik të popujve që banojnë sot trojet e ish-botës ilire — para së gjithash, popullin shqiptar, i cili rivendikoi nëpërmjet Rilindjes Kombëtare të shekullit XIX trashëgiminë ilire si bazë të identitetit kombëtar.
Nëse teza e fragmentimit tribal ilir pranohet, ajo nenvizon se “Iliria” nuk ishte kurrë diçka tjetër veçse një emërtim gjeografik, dhe se nuk ka asgjë që transmeton gjeneralogji historike koherente. Nëse, përkundrazi, pranohet teza e vazhdimësisë shtetërore — e mbështetur nga Droysen në shekullin XIX dhe e riafirmuar shkencërisht nga Papazoglou dhe të tjerë në shekullin XX — “mbretëria ilire” paraqitet si entitet historik i vërtetë, me strukturë shtetërore, identitet kolektiv dhe vijimësi institucionale prej të paktën dy shekujsh.
Studimet arkeologjike moderne kanë ofruar mbështetje të pavarur për tezën e dytë. Gërmime arkeologjike në Shkodër, Lissus (Lezhë), Byllis, Amantia dhe shumë qendra të tjera ilire kanë zbuluar sisteme komplekse fortifikimi, monedha mbretërore, instalime publike dhe gjurmë jete urbane — të gjithë tregues të organizimit shtetëror të avancuar, jo të fragmentimit tribal primitiv.
Gjuha ilire — megjithëse e dokumentuar keq dhe objekt debati shkencor — duket se paraqiste mjaftueshëm unitet gjuhësor për të lejuar komunikimin ndërtribal. Monedha ilire, emërtuar shpesh “të Gentit” ose “të ilirëve”, qarkullonin gjerësisht nëpër botën ilire, duke treguar integrimin ekonomik — karakteristikë e shtetit, jo e fragmentimit tribal.
* * *
XII. Shteti Ilir si realitet historik
Analiza e burimeve antike, e kombinuar me rishikimin kritik të historiografisë moderne, çon drejt konkluzioneve të qarta:
Së pari, shteti ilir — si entitet politik specifik, i dallueshëm nga “Iliria” si term gjeografik i gjerë — ekzistoi si realitet historik i qëndrueshëm nga të paktën koha e Bardhylit I (shekulli IV p.e.s.) deri në rënien e Gentit (168 p.e.s.), pra për rreth dy shekuj e gjysmë.
Së dyti, teza e fragmentimit tribal ilir dhe e karakterit “inovativ” të shtetit të Agronit mbetet e pabazuar. Ajo bazohet në keqleximin e burimeve antike, në mbivlerësimin e heshtjes dokumentare të periudhës së diadokëve, dhe në paragjykimet evolucioniste të historiografisë romantike të shekullit XIX.
Së treti, vijimësia gjeografike, dinastike dhe institucionale e shtetit ilir është argument i fortë për ekzistencën e një kulture politike koherente ilire — jo thjesht të bashkimit të rastësishëm të fiseve nën udhëheqjen e një pushtuesi të jashtëm.
Së katërti, Papazoglou ka meritën e madhe historike të shmangies nga konsensusi akademik të ngritur mbi themele metodologjikisht të gabuara dhe të rivendosjes, me argumente shkencore, të tezës droyseniane të vazhdimësisë. Megjithatë, edhe puna e saj lë hapësira të mëdha për kërkim të mëtejshëm — sidomos mbi periudhën e diadokëve dhe mbi identitetin etnik të fisit drejtues të shtetit ilir.
Historia ilire — me të gjitha vështirësitë e saj burimore — mbetet fushë vitale kërkimi shkencor, me implikime jo vetëm akademike, por edhe kulturore dhe identitare. Leximi i drejtë i burimeve antike, pa paragjykimet e shkollave historiografike të shekullit XIX, ofron portretin e një Ilirie mjaftueshëm të organizuar për të shenjuar vendin e merituar në historinë e Mesdheut antik. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
* * *
Referenca:
1 Fanoula Papazoglou, “Les origines et la destinée de l’État illyrien: Illyri proprie dicti”, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 14, No. 2, Franz Steiner Verlag, 1965, pp. 143–179. Ky studim është baza kryesore shkencore e argumenteve të zhvilluara në këtë artikull.
2 J.G. Droysen, Geschichte des Hellenismus, botimi i parë 1836–1843; botimi i dytë 1877. Droysen propozoi vijimësinë dinastike ilire nga Bardylis deri tek Genti, edhe pse nuk e zhvilloi plotësisht argumenton.
3 Gustav Zippel, Die römische Herrschaft in Illyrien bis auf Augustus, Leipzig, 1877. Zhvilloi teorinë e “mbretërisë encheleane” dhe doktrinën e fragmentimit tribal ilir.
