“Historia, nuk është kronika e së vërtetës, por shpesh regjistri i vullnetit që ka triumfuar.”
Dhe nëse ekziston një fushë ku ky vullnet është ushtruar me një egërsi të heshtur, ajo është pikërisht gjuha me të cilën njeriu emërton vetveten. Sepse emri nuk është vetëm një tingull; ai është vula me të cilën shoqëria i imponon individit një vend në botë. Kur shteti ndërhyn mbi këtë vulë, ai nuk ndryshon thjesht fjalë — ai synon të ripërkufizojë kujtesën, prejardhjen dhe vetë perceptimin e qenies.
Në Ballkanin modern, aty ku kombet u ngritën mbi rrënojat e perandorive dhe mbi konfuzionin e identiteteve të ndërthurura, procesi i formimit kombëtar nuk u zhvillua vetëm në fushat e betejës apo në traktatet diplomatike. Ai zbriti deri në regjistrin civil, në librat e kishës, në klasën e shkollës dhe në formularin burokratik. Njeriu nuk pyetej më vetëm kush ishte; ai duhej të quhej në mënyrën që shteti kishte vendosur për të.
Kështu, transformimi i emrave, mbiemrave dhe toponimeve nuk përbënte një evolucion spontan të gjuhës, por shfaqjen më të rafinuar të vullnetit politik mbi individin. Nëpërmjet administratës, institucioneve fetare dhe sistemit arsimor, shtetet e reja ballkanike kërkuan të shndërronin shumëllojshmërinë organike të rajonit në identitete të ngurta dhe të kontrollueshme. Ajo që dikur kishte qenë e lëvizshme, lokale apo e paqartë, duhej të fiksohej, të regjistrohej dhe, mbi të gjitha, të përshtatej me narrativën shpesh artificiale të kombit.
Ballkani osman dhe identitetet fluide
Deri në fund të shekullit XIX, shumica e popullsive të Ballkanit nuk përdornin mbiemra të fiksuar sipas modelit modern europian. Njerëzit identifikoheshin zakonisht përmes:
- emrit të babait,
- fisit,
- profesionit,
- nofkës,
- vendlindjes,
- ose përkatësisë fetare.
Në regjistrat osmanë (defterët), i njëjti person mund të shfaqej me forma të ndryshme identifikimi në periudha të ndryshme. Një individ mund të regjistrohej si “Gjoni i Markës”, “Nikolla Arnauti”, “Petro nga Korça” ose “Jani Vllahu”, pa ekzistuar një mbiemër i pandryshueshëm familjar.
Historiania Maria Todorova ka theksuar se identitetet në Ballkanin osman nuk ishin të strukturuara sipas konceptit modern të kombit, por sipas fesë, krahinës dhe përkatësive lokale. Po kështu, Mark Mazower në veprën The Balkans argumenton se nacionalizmat e shekullit XIX imponuan kategori të reja identitare mbi një realitet shumë më kompleks dhe të ndërthurur.
Lindja e shtetit kombëtar dhe standardizimi i identitetit
Me krijimin e shteteve moderne në Ballkan gjatë shekujve XIX–XX, administrata shtetërore filloi të kërkonte:
- regjistra civilë të standardizuar,
- mbiemra të pandryshueshëm,
- gjuhë zyrtare uniforme,
- dhe deklarim kombëtar të popullsisë.
Në këtë kontekst, emri dhe mbiemri u shndërruan në mjete politike. Shtetet kombëtare nuk synonin vetëm të administronin popullsinë, por edhe ta integronin atë brenda narrativës së re kombëtare.
Historiani Noel Malcolm ka vënë në dukje se në Ballkan, identiteti etnik shpesh nuk mund të përcaktohet thjesht nga mbiemri, sepse emrat reflektonin më shumë administratën, kishën dhe presionin politik sesa origjinën reale familjare.
Greqia dhe helenizimi onomastik
Pas krijimit të shtetit modern grek më 1830, Athina nisi një proces intensiv standardizimi gjuhësor dhe administrativ. Mbiemrat me prapashtesa si:
- -is,
- -os,
- -akis,
- -poulos,
- -idis,
- -otis,
- -itis
u institucionalizuan si forma tipike të identitetit grek modern.
Megjithëse shumë prej këtyre formave ekzistonin edhe gjatë periudhës bizantine dhe osmane, masivizimi i tyre ndodhi nëpërmjet:
- regjistrave civilë,
- ushtrisë,
- sistemit arsimor,
- dhe administratës shtetërore.
Veçanërisht pas viteve 1880–1920, gjatë zgjerimit territorial të Greqisë dhe pas shkëmbimit të popullsive greko-turke më 1923, shumë komunitete arvanitase, vllahe dhe sllavofone u përfshinë në procesin e helenizimit administrativ.
Në shumë raste:
- mbiemrat shqiptarë u greqizuan,
- format osmane u zëvendësuan,
- ndërsa toponimet lokale morën forma të reja helene.
Kjo politikë nuk kishte vetëm karakter gjuhësor; ajo synonte krijimin e një narrative historike homogjene mbi kombin grek modern.
Serbizimi dhe sllavizimi i mbiemrave
Në Serbi dhe më vonë në Jugosllavi, prapashtesat:
- -ić,
- -ović,
- -ević
u bënë elemente dominuese të identitetit administrativ serb.
Megjithëse këto forma ekzistonin që në Mesjetë, ato nuk ishin universale. Vetëm gjatë shekujve XVIII–XIX, me krijimin e principatës serbe moderne dhe standardizimin gjuhësor të lidhur me Vuk Karadžić, mbiemrat patronimikë u shndërruan në normë kombëtare.
Në shumë zona të Ballkanit perëndimor, familje shqiptare, vllahe apo me identitete lokale të përziera u regjistruan me forma të sllavizuara. Procesi zhvillohej përmes disa mekanizmave:
1. Shtimi i prapashtesave sllave
- Gashi → Gašić
- Berisha → Berišić
- Kola → Kolić
- Marka → Marković
Në shumë raste, rrënja e emrit mbetej, por forma përshtatej sipas modelit serb.
2. Adaptimi fonetik
Administrata i shkruante emrat sipas fonetikës serbe ose maqedonase:
- Gj → Đ
- Q → Ć
- Xh → Dž
Duke prodhuar forma si:
- Gjoka → Đoković
- Leka → Lekić
3. Regjistrimi arbitrar
Në zona rurale analfabete, zyrtarët shtetërorë vendosnin vetë formën e mbiemrit. Ky fenomen është dokumentuar gjerësisht në:
- Kosovë,
- Maqedoni,
- Sanxhak,
- Mal të Zi jugor.
Rasti i Kosovës
Pas pushtimit serb të Kosovës në Luftërat Ballkanike, administrata e re nisi një proces intensiv regjistrimi dhe serbizimi administrativ.
Gjatë Mbretërisë Jugosllave (1918–1941), shumë familje shqiptare u regjistruan me prapashtesa serbe ose me variante të modifikuara fonetikisht. Në disa raste:
- Krasniqi → Krasnićević
- Gjonaj → Jovanović
- Bytyqi → Bitić
Ky proces nuk realizohej gjithmonë përmes dhunës direkte. Shpesh ai ndodhte përmes:
- presionit administrativ,
- nevojës për punësim,
- shmangies së diskriminimit,
- ose integrimit në sistemin shtetëror.
Maqedonia dhe institucionalizimi i identitetit maqedonas
Pas vitit 1944, në kuadër të Jugosllavisë së Titos, identiteti maqedonas u institucionalizua fuqishëm. Prapashtesa -ski u shndërrua në simbol të identitetit kombëtar maqedonas.
Mbiemrat:
- Trajkov → Trajkovski
- Nace → Nacevski
u standardizuan në forma të reja administrative.
Në shumë raste, shqiptarët ortodoksë dhe aromunët regjistroheshin me forma maqedonase edhe kur tradita familjare kishte qenë ndryshe.
Vllehët/Aromunët dhe fleksibiliteti identitar
Studiuesi Thede Kahl ka dokumentuar se aromunët shpesh përshtatnin identitetin onomastik sipas shtetit ku jetonin.
Një familje aromune mund të kishte:
- mbiemër grek në Athinë,
- formë sllave në Manastir,
- dhe variant rumun në Bukuresht.
Ky fenomen dëshmon se identiteti në Ballkan shpesh ishte produkt i administratës dhe rrethanave politike, jo domosdoshmërisht i një vetëdijeje etnike të pandryshueshme.
Toponimet si instrument i nacionalizmit
Përveç mbiemrave, edhe toponimet u transformuan masivisht.
Në shumë shtete ballkanike:
- fshatrat,
- lumenjtë,
- malet,
- dhe qytetet
morën emra të rinj për të reflektuar narrativën kombëtare të shtetit.
Ky proces synonte:
- zhdukjen e trashëgimisë osmane,
- eliminimin e elementeve shqiptare ose vllahe,
- dhe krijimin e një harte simbolike “kombëtare”.
Ndryshimi i toponimeve nuk ishte thjesht çështje gjuhësore. Ai përfaqësonte kontroll mbi kujtesën historike dhe hapësirën kulturore.
Mbiemri nuk është provë absolute etnie
Një nga gabimet më të zakonshme metodologjike në Ballkan mbetet identifikimi automatik i etnisë përmes mbiemrit.
Një shqiptar ortodoks mund të kishte:
- mbiemër grek,
- emër sllav,
- dhe të fliste shqip në familje.
Një aromun mund të deklarohej:
- grek në kishë,
- rumun në shkollë,
- osman në regjistrat administrativë.
Prandaj, historianët bashkëkohorë paralajmërojnë se emrat dhe mbiemrat duhen analizuar brenda kontekstit historik dhe politik, jo si “prova biologjike” të identitetit.
Formimi i shteteve kombëtare në Ballkan nuk prodhoi vetëm kufij të rinj politikë. Ai krijoi edhe identitete të reja administrative, gjuhësore dhe simbolike. Emrat, mbiemrat dhe toponimet u shndërruan në instrumente të ndërtimit kombëtar dhe të homogjenizimit kulturor.
Në këtë proces, shumë komunitete:
- shqiptare,
- vllahe,
- sllavofone,
- ose me identitete lokale të ndërthurura,
u përshtatën ose u transformuan sipas kërkesave të shtetit modern.
Historia e Ballkanit dëshmon se identiteti nuk ka qenë gjithmonë një kategori e ngurtë. Shpesh ai është formësuar nga administrata, politika, shkolla dhe pushteti — po aq sa nga gjuha apo origjina familjare. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
