Fabrikimi i toponimisë sllave në Ballkanin Perëndimor, mbivendosur në vazhdimësinë arbërore

Historia e Ballkanit nuk mund të lexohet mekanikisht përmes emrave të vendeve. Toponimia është një burim i rëndësishëm historik, por ajo nuk përbën në vetvete provë të drejtpërdrejtë etnike. Në hapësirën ballkanike, ku perandoritë, kishat dhe administratat janë ndërruar për shekuj me radhë, emrat gjeografikë kanë pësuar shtresëzime të shumta, shpesh të shkëputura nga identiteti real i popullsive vendëse.

Një nga keqkuptimet më të mëdha të historiografive nacionaliste të shekujve XIX–XX ka qenë identifikimi automatik i toponimisë me etninë. Pikërisht në këtë pikë duhet vendosur debati mbi përhapjen e toponimeve sllave në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoni.

Toponimia sllave në këto troje nuk mund të kuptohet jashtë:

• migrimeve të hershme sllave,
• rolit të administratave mesjetare bullgare e serbe,
• ndikimit të kishës ortodokse,
• konservatorizmit administrativ osman,
• dhe më pas politikave nacionaliste moderne.

Migrimet sllave dhe formimi i shtresës së parë toponimike

Depërtimet sllave të shekujve VI–VII përbëjnë një moment të rëndësishëm në historinë e Ballkanit, por ato nuk sollën zhdukjen e popullsive autoktone të gadishullit. Burimet bizantine, nga Procopius deri te Konstandin Porfirogjeneti, flasin për dyndje, plaçkitje dhe vendosje sllavësh, por jo për boshatisje absolute të territoreve.

Kjo është arsyeja pse në shumë rajone të Ballkanit:

• mbijetuan elementë të fortë latinë,
• u ruajt substrati iliro-arbëror,
• ndërsa mbi të u vendos gradualisht një shtresë sllave administrative dhe gjuhësore.

Në këtë periudhë filluan të përhapen:

• hidronime,
• emërtime vendbanimesh,
• dhe mikrotoponime me formante sllave si:
  • -ova,
  • -ica,
  • -ovo,
  • -ishtë,
  • -evë.

Por këto emërtime nuk duhen interpretuar si tregues automatikë të kolonizimit total etnik. Në shumë raste kemi të bëjmë me popullsi vendëse që vazhdoi jetën në të njëjtat troje, ndërsa nomenklatura territoriale u përshtat sipas administratës së re.

Administrata mesjetare dhe sllavizimi kancelarik

Përhapja më intensive e toponimisë sllave lidhet me periudhën e shteteve mesjetare bullgare dhe serbe.

Në Mesjetë, gjuha e administratës ishte shpesh më e rëndësishme se gjuha reale e popullsisë. Kancelaritë e Nemanjidëve, ashtu si administrata e Perandorisë Bullgare, përdornin:

• sllavishten kishtare,
• formulat juridike sllave,
• dhe terminologjinë feudale të botës ortodokse.

Kjo bëri që shumë vendbanime të regjistroheshin në forma të sllavizuara edhe kur popullsia:

• ishte arbërore,
• vllahe,
• ose etnikisht e përzier.

Në këtë aspekt, hrisovulat mesjetare duhen lexuar me kujdes metodologjik. Ato nuk janë regjistra etnikë, por dokumente juridiko-administrative.

Pikërisht këtu historiografia moderne shpesh ka rënë në anakronizëm: ka interpretuar gjuhën e dokumentit si identitet të popullsisë.

Kisha ortodokse dhe standardizimi i nomenklaturës

Një rol vendimtar pati edhe kisha ortodokse sllave. Në shumë rajone të Kosovës dhe Maqedonisë:

• liturgjia zhvillohej në sllavishten kishtare,
• regjistrimet bëheshin nga murgj e klerikë sllavofonë,
• ndërsa dokumentacioni ruante format sllave të emërtimeve lokale.

Në shumë raste ndodhi një dualitet:

• popullsia përdorte një emër në gjuhën e përditshme,
• ndërsa administrata kishtare regjistronte një variant tjetër.

Ky fenomen nuk është ekskluzivisht ballkanik. Ai njihet në gjithë Evropën mesjetare, ku latinishtja, greqishtja apo sllavishtja kishtare standardizonin emërtesat lokale.

Defterët osmanë dhe problemi metodologjik

Perandoria Osmane nuk ndërmori një politikë sistematike të ndryshimit të toponimeve. Përkundrazi, ajo kishte prirje konservuese administrative.

Për këtë arsye, në defterët osmanë të shekujve XV–XVII:

• ruhen toponime sllave,
• ndërkohë që antroponimia e popullsisë rezulton shpesh shqiptare.

Ky është një nga argumentet më të rëndësishme kundër interpretimeve etniciste të toponimisë.

Nëse:

• një fshat ka emër sllav,
• por banorët mbajnë emra shqiptarë,
• organizohen në fise shqiptare,
• dhe flasin shqip,

atëherë toponimi nuk mund të përdoret si provë për zëvendësim etnik.

Këtë e kanë theksuar edhe studiues si Eqrem Çabej, i cili e konsideronte toponiminë si shtresë historike dhe jo si dëshmi absolute kombësie.

Nacionalizmat moderne dhe instrumentalizimi i hartës

Në shekujt XIX–XX, toponimia u kthye në instrument politik. Shtetet kombëtare të Ballkanit kuptuan se:

• kontrolli i hartës,
• kontrolli i emrave,
• dhe kontrolli i kujtesës gjeografike

ishin pjesë e ndërtimit të identitetit kombëtar.

Në Kosovë, sidomos pas vitit 1912 dhe gjatë periudhës jugosllave:

• administrata,
• kadastrat,
• shkollat,
• dhe hartografia zyrtare

standardizuan variantet serbe të emërtimeve.

Një proces i ngjashëm ndodhi edhe në Maqedoninë socialiste pas vitit 1944, ku:

• maqedonishtja u institucionalizua,
• ndërsa format shqiptare mbetën jashtë standardit administrativ.

Në këtë mënyrë, toponimia nuk pasqyronte më vetëm historinë e vjetër mesjetare, por edhe projektet moderne shtetformuese.

Toponimia si sediment historik

Gabimi themelor i nacionalizmave ballkanike ka qenë kërkimi i “pastërtisë etnike” në një rajon që historikisht ka qenë zonë ndërthurjesh.

Ballkani është një hapësirë:

• me toponime latine në territore jo latine,
• me emra grekë në zona shqiptare,
• me emra shqiptarë në territore të sllavizuara,
• dhe me shtresa sllave mbi substratin iliro-arbëror.

Prandaj toponimia duhet parë si:

• sediment historik,
• produkt i pushteteve,
• i administratave,
• i kishave,
• dhe i kontakteve shumë shekullore ndërmjet popujve.

Jo si “provë biologjike” e një etnie të vetme.

Masivizimi i toponimeve sllave në Ballkanin Perëndimor nuk ishte rezultat i një procesi të vetëm linear, por i ndërthurjes së:

• migrimeve të hershme sllave,
• administratave mesjetare bullgare e serbe,
• rolit të kishës ortodokse,
• konservimit osman të nomenklaturës,
• dhe politikave moderne nacionaliste.

Megjithatë, prania e një toponimi sllav nuk mund të përdoret mekanikisht si dëshmi e origjinës etnike të popullsisë. Historia e Ballkanit është histori shtresëzimesh kulturore, politike dhe gjuhësore, ku emrat e vendeve shpesh mbijetojnë shumë më gjatë se pushtetet dhe popullsitë që i krijuan. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com

Referenca:

Eqrem Çabej

•           Studime etimologjike në fushë të shqipes

•           Hyrje në historinë e gjuhës shqipe

•           Problemi i autoktonisë së shqiptarëve në dritën e emrave të vendeve

Aleksandër Xhuvani

•           Studime mbi elementin sllav në shqipe.

Shaban Demiraj

•           Gjuha shqipe dhe historia e saj

•           Prejardhja e shqiptarëve në dritën e dëshmive të gjuhës shqipe

Selami Pulaha

•           Defteri i regjistrimit të Sanxhakut të Shkodrës i vitit 1485