Gjendja e shqiptarëve në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë nuk mund të lexohet më si një sërë incidentesh të izoluara administrative. Të dhënat e grumbulluara gjatë viteve të fundit, bashkë me zërat e komunitetit dhe vlerësimet e organizatave ndërkombëtare, pikasojnë një model të qëndrueshëm: një politikë sistematike përjashtimi institucional, e cila prek drejtpërsëdrejti jetën e përditshme të qytetarëve shqiptarë në Serbi dhe rrezikon të shpejtojë braktisjen e trojeve të tyre.
Pasivizimi i adresave: Kur administrata bëhet mjet
Fenomeni i pasivizimit të adresave ka marrë përmasa shqetësuese. Sipas të dhënave të organizatave të shoqërisë civile dhe përfaqësuesve të komunitetit shqiptar, mbi 6,500 shqiptarë nga Presheva, Bujanoci dhe Medvegja janë prekur nga ky mekanizëm administrativ. Pasivizimi i adresës nënkupton heqjen administrative të banesës zyrtare, me pasoja zinxhir mbi të drejtën e votës, qasjen në shërbime publike dhe statusin juridik të qytetarit.
Raportet e organizatës Youth Initiative for Human Rights tregojnë se të paktën 3,370 shqiptarë nga Lugina e Preshevës janë hequr nga regjistrat zgjedhorë gjatë periudhës së monitoruar. Organizata shprehu shqetësim serioz mbi mënyrën e zbatimit të procedurës, mungesën e informimit ndaj qytetarëve dhe pasojat e mundshme mbi të drejtat politike dhe qasjen në shërbime të tjera publike.
Problemi nuk qëndron vetëm te numri — i cili mbetet i pasigurt, pasi Ministria e Punëve të Brendshme nuk publikon të dhëna zyrtare të disagregatuara sipas etnisë — por edhe te mungesa e transparencës institucionale. Kjo e fundit e bën gati të pamundur çdo vlerësim të pavarur dhe të saktë të shkallës reale të fenomenit.
Policia: Nga integrimi te tkurrja
Pas konfliktit të viteve 2000-2001, modeli i policisë shumëetnike u promovua si shtyllë e stabilizimit dhe e integrimit institucional. Sot, ky model duket i rrezikuar rëndë.
Numri i policëve shqiptarë në tre bashkitë kishte arritur në 239 efektivë. Sipas të dhënave nga raporti i fundit i Alban Alilit, i publikuar në gusht të vitit 2026, ky numër ka rënë në 152 — një rënie prej mbi 36 për qind. Në terma absolutë: 87 policë shqiptarë më pak, pa asnjë zëvendësim të ri.
Të dhënat janë edhe më shqetësuese kur shihen në kontekstin e rekrutimit. Midis viteve 2016 dhe 2025, u identifikuan 369 vende vakante në strukturat policore të rajonit. Asnjë prej tyre nuk u plotësua me një shqiptar. Kjo nuk është rastësi — është tendencë.
Pasoja praktike është e dyfishtë: komunikimi mes komunitetit dhe institucioneve të sigurisë dobësohet, dhe besimi publik tek institucionet erodon. Nën-përfaqësimi është veçanërisht i theksuar në nivelet drejtuese, në Drejtorinë Policore të Vranjës dhe tek policia kufitare — pikërisht atje ku merren vendimet dhe vendosen politikat.
Arsimi dhe diplomat: Pengesat që mbyllin të ardhmen
Arsimi shqip në Luginë vazhdon të pësojë presion të shumëanshëm. Shqiptarët e Luginës hasin vështirësi në realizimin e një arsimimi të plotë në gjuhën amtare, si dhe probleme me disponueshmërinë e teksteve shkollore shqip. Shumë të rinj shqiptarë zgjedhin të studiojnë në Kosovë — por edhe kjo rrugë rrezaton pasoja.
Megjithëse Serbia dhe Kosova kanë arritur marrëveshje për njohjen e reciproke të diplomave të arsimit të lartë, zbatimi i këtyre marrëveshjeve ka mbetur i fragmentuar. Mosnjohja de facto e diplomave të fituara në Kosovë krijon pengesa direkte në tregun e punës shqiptar brenda Serbisë, duke kufizuar mundësitë e punësimit në administratën publike, shëndetësi, gjyqësor dhe sektorë të tjerë publikë.
Paradoksi është i dhimbshëm: të rinjve shqiptarë u mungon mundësia e arsimimit të plotë në gjuhën amtare brenda vendit, dhe kur i drejtohen Kosovës, ballafaqohen me barriera njohje kur kthehen. Kjo gërryen mundësinë e integrimit profesional dhe nxit largimin nga vendlindja.
Çështja ndërkombëtare: Vëmendje pa presion nuk mjafton
Shtetet e Bashkuara, Shqipëria dhe Kosova e kanë ngritur çështjen në forume ndërkombëtare. Kongresmeni amerikan Keith Self ka kërkuar raportim specifik nga Departamenti i Shtetit lidhur me trajtimin e pakicave në Serbi dhe ka identifikuar pasivizimin e adresave si një ndër shqetësimet kryesore. Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, në një letër zyrtare drejtuar Përfaqësueses së Lartë të BE-së Kaja Kallas në shkurt 2025, e përshkroi këtë praktikë si pjesë e një procesi të gjerë të marginalizimit administrativ — duke e quajtur atë “pastrimit etnik me mjete administrative.”
Megjithatë, vëmendja ndërkombëtare, ndonëse e domosdoshme, mbetet e pamjaftueshme nëse nuk shoqërohet me mekanizma konkretë monitorimi dhe presion të qëndrueshëm. Deklaratat diplomatike nuk zëvendësojnë angazhimin për llogaridhënie. Ajo që komuniteti shqiptar i Luginës pret është jo vetëm simpatia e aktorëve ndërkombëtarë, por kapaciteti i tyre për të prodhuar ndryshim real dhe të matshëm.
Serbia ka detyrime, komuniteti ndërkombëtar ka përgjegjësi
Të dhënat për pasivizimin e adresave dhe numrat e policisë — bashkë me gjendjen e arsimit dhe njohjen e diplomave — demonstrojnë qartë se modeli i integrimit institucional pas konfliktit nuk është konsoliduar. Bëhet fjalë për një hendek të thellë midis detyrimeve kushtetuese e ligjore të Serbisë dhe realitetit që përjetojnë shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës.
Serbia duhet të publikojë të dhënat zyrtare të disagregatuara, të garantojë zbatimin e marrëveshjeve të njohjes së diplomave, dhe të sigurojë rekrutimin transparent dhe jodiferecues në strukturat e sigurisë. Komunitetit ndërkombëtar i takon të vendosë presion konkret — jo vetëm të shprehë shqetësim.
Sepse çdo shqiptar që i pasivozohet adresa, çdo post policie që mbetet i pazëvendësuar, çdo diplomat e panjohur, është jo vetëm një e drejtë e shkelur — por edhe një arsye më shumë për të braktisur atdheun. Dhe kur njerëzit largohen, trojet humben.
