Historiania e njohur greke, që e prezanton veten si “Arvanitase nga Athina”, ne nje interviste te vjeter analizonte me vëmendje akademike sëmundjet strukturore të shoqërisë greke — nga amnesia historike deri tek korrupsioni politik, nga kontributi shqiptar deri tek rënia e idealeve. E rikthejmë të përmbledhur këtë material, qe edhe sot tingellon mjaft aktual.
Ballkoni i shtëpisë së saj shijon privilegjin e rrallë të shikimit drejt Partenonit. Rreth saj: libra, prerje gazetash, suveniret nga udhëtimet. Mbi tryezë ndizet një cigare “Karelia”. Marianna Koromila nuk bën pjesë në kategorinë e intelektualëve që flasin me kujdes të matur diplomatik. Flet si historiane — me prova, me krahasime dhe, ndonjëherë, me trishtim të thellë.
Me mbi dy mijë transmetime radiofonike të interesit historik, dhjetëra udhëtime në Lindjen e Mesme, Turqi, Detin e Zi dhe Ballkan, bashkëpunime me botime greke dhe të huaja, produksione televizive dhe çmimin e Akademisë së Athinës për librin e saj “Grekët në Detin e Zi”, Koromila përfaqëson një zë të rrallë kritik në skenën intelektuale greke. Që prej vitit 1985 është angazhuar me shoqërinë kulturore “Panorama”, duke organizuar qindra seminare edukative, cikle leksionesh, ekspozita dhe programe për fëmijë mbi çështjet e historisë, kulturës dhe mjedisit.
Ajo prezanton veten me thjeshtësi provokuese: “Arvanitase nga Athina”.
Amnesia historike: Paradoksi grek
Titulli i intervistës nuk është retorikë — është diagnozë. Koromila e shpreh qartë dhe pa hezitim:
“Jemi kombi më pa histori në botë. Mburremi se njohim historinë antike, admirojmë epokën klasike, dhe jemi një popull që, nëse dikush guxon të rritet pak, duam t’i presim kokën menjëherë.”
Ky pohim, i formuluar nga një historiane profesioniste me dhjetëra vite studim, është shumë më i rëndë se sa duket në shikim të parë. Ai identifikon një kontradiktë thelbësore: një shoqëri që e përdor historinë si stampë identitare, por nuk di të mësojë prej saj. Historia bëhet kostum, jo mjet analize; dekor, jo busull.
Paradoksi grek që Koromila përshkruan është i njohur edhe nga mendimtarë të tjerë të Europës Juglindore: sa më shumë që një shoqëri i referohet madhështisë historike të saj, aq më pak tenton të studiojë rrjedhën reale të ngjarjeve, shkaqet dhe pasojat. Historia kthehet në mitologji popullore dhe mitologjia nuk mësohet — adhurohet.
Rënia e epokës: Vulgarimarizimi si fenomen global
Historiania nuk e kufizon diagnozën e saj vetëm te Greqia. Ajo e sheh dekadencën si fenomen ndërkombëtar:
“Vulgariteti është një dukuri ndërkombëtare që prek fushat si të drejtat e njeriut, demokracia dhe vlerat. Është një epokë rënieje globale.”
Teknologjia, sipas saj, ka luajtur rolin e katalizatorit. Ndërkohë që ajo e pranon haptazi se nuk është kundër teknologjisë, thekson se shoqëritë nuk kanë arritur ta asimilojnë atë në mënyrë kritike:
“Kudo, në mënyrë anonime dhe pa kufizime, të gjithë shprehin mendime dhe shkruajnë në rrjetet sociale çfarë u vjen ndërmend. Kjo ka kontribuar shumë në analfabetizëm dhe pafytyrësi.”
Kritika e Koromilës ndaj “demokracisë digjitale” ka peshë akademike. Ajo e identifikon mekanizmin me saktësi: besimi i rremë se një klikim i vetëm zëvendëson dhjetë vjet studim sjell si pasojë një njeri “të nxituar, pa respekt apo njohuri të forta, me guxim të tepruar”. Rezultati: individi bëhet njëkohësisht “shkaktar dhe viktimë e informacionit”.
Ky argument rezonon me teorinë mediatike bashkëkohore — efekti Dunning-Kruger i aplikuar në nivel shoqëror: sa më pak dimë, aq më të sigurt jemi se dimë shumë.
Identiteti Arvanit dhe borxhi ndaj shqiptarëve
Ndoshta pjesa më goditëse e intervistës është ajo ku Koromila flet për identitetin e saj arvanit dhe për kontributin shqiptar në Greqi. Duke iu referuar ndryshimit arbitrar të emrave të vendbanimeve me origjinë shqiptare, ajo thotë se është “fyerja ime personale”.
Por shumë më e rëndësishme është deklarata e saj e qartë mbi rolin e shqiptarëve në shoqërinë greke:
“I kemi shumë borxh shqiptarëve. Na bënë njerëz, kujdesen për të moshuarit, ndërtuan shtëpitë tona dhe vazhdojnë të bëjnë punën tonë bujqësore. Kryesorja është se pa këto familje, shumë shkolla në zona të largëta apo fshatra do të ishin mbyllur.”
Koromila shkon edhe më tej. Ajo vë në dukje se kur erdhën për herë të parë në Greqi, nuk u lejuan të qëndronin as nën strehë. Dhe megjithatë, arritet e tyre ishin krejtësisht vetjake, “duke punuar tre punë njëherësh”. Ky vlerësim, i thënë me gojën e një historian greke të njohur, ka rëndësi jo vetëm morale, por edhe historiografike — njeh kontributin real të emigrantëve shqiptarë në zhvillimin ekonomik dhe social të Greqisë.
Ndërkohë, ajo e kontraston këtë situatë me qëndrimin e një sektori të rinisë greke që refuzon të punojë në profesione “të ulëta” pavarësisht diplomave universitare, mbështetur nga familjet e tyre. Kritika është e ashpër, por e argumentuar: ndërkohë që shqiptarët ndërtuan karrierën me duar bosh, të rinjtë grekë priten me privilegje familjare dhe stereotipe klasore.
Kisha dhe shoqëria: Një anafront i pathënshëm
Mes personazheve që Koromila kritikon me forcë, figuron edhe Kryepeshkopi Christodoulos. Fjalët e saj janë të paambiguëme:
“Një njeri i pamoralshëm. I papërmbajtshëm, me ambicie të tepruara, që ëndërronte të bëhej patriark i Greqisë, me ndihmën e Rusisë. Një person që i bëri dëm të tmerrshëm moralit të Kishës.”
Por kritika ndaj klerit nuk ndalon te individët — ajo prek strukturën. Koromila vë re se Greqia mbetet vendi ku Kisha ka “komandën absolute”, duke cituar si shembull frapant faktin se martesa civile ende nuk është e detyrueshme, ndërkohë që Ataturku e kishte vendosur atë në Turqi që prej vitit 1925. Ky krahasim është i dhembshëm dhe i qëllimshëm: ai tregon se në çështje të caktuara laicizmi, shteti turk modernizoi shoqërinë dekada para shtetit grek.
Brezat dhe tradhtia e idealeve
Ndër momentet më introspektive të intervistës është ajo kur Koromila analizon rrugën e brezit të saj — nga idealizmi drejt pasurimit oportunist. Ajo e përshkruan me tonin e një historiani që studion me distancë edhe veten e vet:
“Pas vitit 1981, fytyra shkëlqenin nëpërmjet pozicioneve. I shihje duke zënë karriget dhe ndryshuar ditë pas dite. Fazat e evolucionit? E papërfytyrueshme. Fillimisht ndërruan rrobat. Pastaj shtuan shall dhe pallto. Pastaj blenë makinë luksoze të re.”
Ky portretizim i degradimit gradual — nga ideali drejt karrijes, nga karigia drejt konsumit ostentativ — ka karakter tipologjik. Koromila nuk përshkruan individë; përshkruan një mekanizëm social. E rrallë tek intelektualët është pranësia e saj ndaj fajit kolektiv:
“Jemi ne ata që e hanë gjithçka bashkë. Mbajmë një përgjegjësi kolosale. Dhe, natyrisht, nuk e mohoj as unë.”
Klima sociale: Nga ppopulizmi drejt ekstremit
Koromila nuk shmanget nga formulimet e forta kur përshkruan tendenca shoqërore. Ajo identifikon një binom rreziku: shoqëria gjithmonë ka nevojë për armiq dhe heronj, dhe i krijon e i hedh poshtë me të njëjtën lehtësi.
“Shoqëria greke është e prirur drejt populizmit, nacionalizmit, intolerancës, borgjezisë së vogël, provincializimit, dhe e gjithë kjo klimë civile çon fatalisht drejt Nazizmit.”
Kjo klimë u bë e dukshme, sipas historianes, edhe në rastin e vdekjes së Zachit Kostopoulos — rasti i njohur i një adoleshenti rom që vdiq gjatë tentativës për te vjedhur një bizhuteri. Reaksioni i një sektori të shoqërisë greke, që mbrojti pronarët dhe sulmoi viktimën, e shqetësoi thellë Koromilën:
“Nuk u trondit as nga imazhet. I kaloi dhe u nxitua t’i nxirrte konkluzionet e veta. E frikshme.”
Për historianen, transmetimi i pafund i videove të vdekjes nëpër media nuk ishte gazetari — ishte “prostitutim i pamëshirshëm i vdekjes”.
Mësimi i jetës: Të duash dyshimin e tjetrit
Intervista mbyllet me një çast reflektiv, kur Koromila citon mësimet e Kryepiskopit të Shqipërisë, Anastas Janullatosit. Historiania u jep rëndësi fjalëve të tij për aftësinë për të kuptuar dyshimin që tjetri mban ndaj teje:
“Shumë e rëndësishme është të jesh i aftë të kuptosh dyshimin që personi tjetër ka ndaj teje. Ne, njerëzit që i përkasim Helenizmit ekumenik, ruajmë respektin, jo tolerancën. Prandaj mësimi më i rëndësishëm është të duash dyshimin që personi tjetër ruan ndaj teje.”
Ky parim — të mos luftosh mosbesimin e tjetrit, por ta pranosh si formë legjitime të raportit njerëzor — ka dimension filozofik të rëndë. Dhe nuk është rastësi që vjen nga takimi me kreun e Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë: që menaxhoi njërin ndër ekumenizmat më të vështirë të Ballkanit.
Zëri i pakëndshëm i refleksionit
Marianna Koromila nuk është “historiane e rehatshme”. Nuk ofron ngushëllim kolektiv, nuk pohon madhështinë kombëtare dhe nuk lejon që nostalgjia ta zëvendësojë analizën. Ajo ushqehet me paradokse: admirohet si greke për punën mbi historinë greke, por thotë se Greqia është kombi më pa histori në botë; është krenare për identitetin e saj arvanit, por kritikon çdo shprehje të nacionalizmit etnik.
Ndoshta kjo është rëndësia e saj kryesore: jo për t’u pajtuar me të, por për të kuptuar se shoqëritë kanë nevojë për zëra që ngrenë pasqyrën drejt syve. Edhe kur — sidomos kur — pasqyra nuk tregon portretin që dëshirojmë të shohim.
Dhe, duke parë Partenonin nga ballkoni i saj, ndez një cigare tjetër “Karelia” dhe thotë: “Jetojmë mes mijëra keqkuptimesh.” / lifo.gr
Burimet e kësaj analize janë bazuar mbi intervistën e Marianna Koromilës, botuar nga media greke.
